Claude Piron

Artykuły o języku

ESPERANTO

Tłumaczył Jerzy Wałaszek

Wydane przez GEO

2015

Spis treści

Nieco uwag o ignorancji dotyczącej języka esperanto

Gdzie jest mit? Gdzie rzeczywistość?

Komunikacja językowa – studium porównawcze w terenie

Ukryte, wynaturzone efekty bieżącego systemu międzynarodowej komunikacji językowej

Upośledzenie językowe a prawa człowieka

Esperanto, język zachodni?

Ci Ziemianie są prawdziwymi masochistami

2052: Po Rewolucji Językowej: Migawka z przyszłości

Psychologiczne Aspekty Światowego Problemu Językowego i Esperanto

Psychologiczne Reakcje Na Esperanto

Rozwój Jest Dowodem Życia

Nauka Na Błędach Tłumaczeń

Porozumiewanie się wśród Afrykańczyków

Esperanto: Nowa Postać Humanizmu

Stawianie na esperanto

Angielski jako pierwszy język obcy w szwajcarskich szkołach: realizm czy płaszczenie się?

Artykuł w "Cafebabel" (Victoria Donovan)

Język władzy

Tłumaczenie w organizacjach międzynarodowych

Esperanto: język europejski czy azjatycki?

Trójjęzyczny Europejczyk: oczekiwanie realistyczne?

Dlaczego esperanto, skoro standardowym językiem świata jest angielski?

Dlaczego nie należy uczyć się esperanto

Tak wiele miłych wspomnień

Interesujący przypadek uprzedzenia w dobrej wierze

Esperanto, jakaś sekta?

Języki, Mózg i Zdrowie Publiczne: Tragedia Socjogennej Afazji

Dokąd esperanto?

Leonard Orban : "Co Pan sądzi o językach w Europie?"

Jak i po co uczyć się esperanto

Miłość może zabić język

Esperanto: Co po stu latach?

List

Wpływ jidysz na esperanto

Zapomniany mędrzec: esperantysta Charles Baudouin

Nowy porządek językowy świata: nieracjonalny i masochistyczny

Pierwszym obowiązkiem jest realistyczne stawienie czoła tej sytuacji

Interesujące odpowiedzi Claude'a Pirona

Esperanto z punktu widzenia pisarza

Wywiad z Claude'em Pironem, pisarzem esperanckim

Czy esperanto to dzieło Boga?

Esperanto nadaje się na język prawniczy

Wyzwanie językowe

List otwarty do członków Parlamentu Europejskiego

Wywiad dla gazety "Nova Homaro"

Esperanto - fakt rzeczywisty

Prawo do porozumiewania się

Czy cały świat cierpi na afazję?

Język chiński: mity i rzeczywistość

Uwagi o ignorancji w stosunku do esperanto

Lingwiści nie zawracają sobie głowy sztucznymi językami.

To zbyt duże uproszczenie. Lingwistyka jest bardzo obszerną dziedziną nauki o językach i całkiem sporo lingwistów również interesuje się obszarem języków sztucznych.

Sama idea czegoś takiego jak funkcjonujący język sztuczny  jest beznadziejnie naiwna.

Nie, jeśli zaobserwuje się ją w praktyce. W krajach takich jak Polska, Węgry, Finlandia, Litwa, Rosja, Japonia, Chiny, Uzbekistan i wielu innych, esperanto udowadnia swoją użyteczność, szczególnie w małych miastach, gdzie nie używa się dużo języka angielskiego. Są mi znani Amerykanie, którzy mieli podobne doświadczenia we Francji. Poprzez esperanto miałem dostęp do grup lokalnych społeczności, z którymi większość obcokrajowców nie ma żadnego kontaktu, oraz możliwość prowadzenia głębokich dyskusji na różne tematy z dużo większą swobodą i wygodą niż w jakimkolwiek innym języku. Esperanto nie jest bardziej naiwne niż E-mail. Jest sposobem porozumiewania się, który posiada wiele zalet nad innymi sposobami i który  nie musi być dostępny w każdym gospodarstwie domowym, aby był wart poświęcenia mu niewielkiej ilości czasu i wysiłku. Zgodnie z moim doświadczeniem, jest on bardziej efektywny w poniesionych kosztach od języka angielskiego.

Przykłady sukcesu (np. esperanto) są doskonałym odbiciem zachodniego imperializmu.

Przepraszam, ale dokładne zapoznanie się z publikacjami esperanckimi oraz kontakty z członkami społeczności esperanckiej pokazują jasno, iż są to tylko uprzedzenia. Większość ludzi w tej społeczności nauczyło się tego języka dokładnie po to, aby posiadać do swojej dyspozycji język wolny od konotacji politycznych, ekonomicznych czy związanych z innymi siłami. Esperanto nie narodziło się na Zachodzie, nie jest tam szczególnie rozpowszechnione i tak różni się od języków zachodnich w większości swoich cech lingwistycznych, że trudno byłoby bronić tej opinii na podstawie  analizy rzeczywistych faktów. Jedynie rdzenie słowne (lecz nie ich zakres znaczeniowy, który jest wynikiem globalnego oddziaływania przez stulecie) są w dużym stopniu zachodnie, lecz żaden poważny naukowiec nie oprze swojego osądu na tak powierzchownej cesze. W części leksykalnej większość narzeczy karaibskich jest źródłowo bardziej zachodnia od esperanto. Jeśliby takie narzecze było używane jako środek międzykulturowej komunikacji, to czy zostałoby ono uznane za odbicie zachodniego imperializmu?

Języki takie jak esperanto ujawniają istotną ignorancję na temat struktur innych języków.

Jakich innych języków? Jak ustaliłem w moim artykule "Esperanto: język europejski czy azjatycki?" (Esperanto Documents No 22, Rotterdam: UEA, 1981), esperanto jest bardziej izolującym językiem od języka aglutynacyjnego lub fleksyjnego. Utworzenie  'mój' od 'ja' lub 'pierwszy' od 'jeden' (mi → mia; unu → unua) jest czymś, co znajdziemy w języku chińskim i w esperanto, lecz nie w tureckim, we węgierskim czy w jakimkolwiek języku indoeuropejskim. W żadnym języku zachodnim nie występują nieskończone ciągi w stylu esperanckich słów samlandano, samrasano, samlingvano, itp., odpowiadające chińskim tongguo, tongzu, tongyu, należy używać innych słów, jak obywatel, osoba tej samej rasy, mówiący tym samym językiem. W języku chińskim nie musimy uczyć się nowego słowa w celu wyrażenia idei "współwyznawca", używamy gotowego wzorca: tongjiao, tak jak w esperanto: samreligiano. Mówiąc o budowie, esperanto ma bardzo niewiele wspólnego z zachodnimi językami.

Języki takie jak esperanto nie są łatwiejsze dla nie-Europejczyków niż francuski czy angielski.

Gdy obserwowałem porozumiewanie się za pomocą esperanto we Wschodniej Azji, szczególnie wśród Chińczyków, Japończyków, Wietnamczyków i Koreańczyków, zwyczajem moim stało się pytanie ludzi, ile czasu poświęcili na opanowanie tego języka. Ponieważ porównywałem porozumiewanie się na międzynarodowych zebraniach według tego, czy były one prowadzone tylko w języku angielskim, przy tłumaczeniu jednoczesnym, przy tłumaczeniu bieżącym lub w esperanto, zadawałem to samo pytanie ludziom używającym innego języka niż swój ojczysty. Większość tych Azjatów, posługujących się raczej łamaną angielszczyzną, poświęciła około 2000 godzin na naukę; używający esperanto uczyli się go przez mniej niż 200 godzin. Mimo to ich poziom był dużo wyższy bez względu na zastosowane kryterium (płynność, brak nieporozumień, spontaniczność, niuanse, humor, itp.). Widocznie powyższy wniosek opiera się na błędnych danych. (Zobacz na raport z moich badań "Esperanto: l'image et la realite'", Cours et Études de Linguistique contrastive et appliquée No 66, Paris: Institut de Linguistique appliquée et de didactique des langues, University of Paris-8, 1987, oraz na moją książkę Le defi des langues, Paris: L'Harmattan, 1994, e.g. strony 243-254; streszczenie tej książki można znaleźć w Language in Society, 26 (1), 143-147, 1997).

Propagatorzy języków takich jak esperanto przyłączają się do mitu "język jest/może być logiczny".

Nie, proszę Pana. Lingwista wie, że języka nie powinno się mylić z tym, co mówią o nim jego użytkownicy. Esperanto opiera się na wszechobejmującym prawie uogólnienia cech, co jest czymś zupełnie innym i co jest powodem dużo większej przyjemności używania go niż jakiegokolwiek języka europejskiego. W językach zachodnich nie można uogólniać prawidłowości. Uczeń, który zauważył prawidłowość w farm → farmer, report → reporter nie może uogólnić jej na fish → fisher (ryba, rybak → fisherman) lub na teeth → teether (ząb → dentysta). A w esperanto może to zrobić: farm' → farmisto, raport' → raportisto, fiŝ' → fiŝisto, dent' → dentisto.

Zawsze gdy muszę prowadzić jakąś rozmowę po angielsku, żałuję, że brak w nim podobnej konstrukcji. Ostatnim razem, gdy musiałem improwizować przemowę w tym języku, potknąłem się na czasie przeszłym od cost i powiedziałem costed (poprawnie cost), powiedziałem ununderstandable zamiast incomprehensible, wymówiłem indict jako rym do derelict, convict oraz nie mogłem sobie przypomnieć, która sylaba jest akcentowana w alternative. Więc zawsze czuję się ułomnym w angielskim, nigdy w esperanto, gdzie żaden z takich problemów nie może się pojawić.

Propagatorzy języków takich jak esperanto udają, że języki nie zmieniają się lub że można je jakoś kontrolować.

To nie jest prawda. Wzywam piszącego to, aby zademonstrował dokument wywodzący się ze społeczności esperanckiej, który wysuwa tak absurdalne żądania. Większość użytkowników esperanto jest w pełni świadomych, iż ich język rozwinął się naturalnie, poprzez używanie w pewnej diasporze, na podstawie projektu Zamenhofa, z którym nie należy go mylić. Kolega lingwista, Jouko Lindstedt, dyrektor Departamentu Języków Słowiańskich i Bałtyckich na Uniwersytecie w Helsinkach, we Finlandii, jest moderatorem listy internetowej "Denask-L", której uczestnicy są w większości członkami dwunarodowych rodzin z językiem esperanto jako język rodziny oraz język ojczysty dzieci. Po prostu czytając tę listę i porównując ich język z podobnymi tekstami sprzed II W. Ś. oraz z tekstami z 19-tego wieku można dowieść bez cienia wątpliwości, iż język ten nigdy nie zaprzestał zmieniać się, i to nie pod wpływem jakiejś agencji, lecz spontanicznie, jak każdy inny język. Temat ten omawiam w moim artykule "A few notes on the evolution of Esperanto" u Klausa Schuberta, ed., Interlinguistics Nr 42 z cyklu Trends in Linguistics – Studies and Monographs (Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 1989), strony 129-142.

Wierzę, że naukowe podejście jest zagwarantowane w lingwistyce tak samo jak w innych dziedzinach. Wielu lingwistów wydaje się być tego nieświadomych przed rozpowszechnianiem opinii na temat esperanto, warto przecież wykorzystać magnetofon kasetowy, uczestniczyć w spotkaniach użytkowników tego języka, odwiedzać rodziny, gdzie używa się go na co dzień, a następnie przeanalizować wszelkie opublikowane lub zapisane dokumenty (ręczna korespondencja jest lingwistycznie dosyć interesująca) i zachować się tak jak zachowuje się prawdziwy lingwista-naukowiec, gdy bada jakiś język Bantu lub Filipino.

Ilość nieprawdy znajdowanej w publikacjach lingwistycznych na temat speranto (także chińskiego) jest wyzywająca. Co więcej, została ona sformułowana w dobrej wierze. Czy nie jest to interesujące zjawisko socjo-psychologiczne?

Mit czy rzeczywistość?

Powiedziano mi, gdy byłem dzieckiem: "Nie obawiaj się zapytać o drogę. Używaj swojego języka, a dojdziesz na kraniec świata." Lecz już kilka mil dalej ludzie mówili innym językiem. Zapytać się ich o cokolwiek było szaleńczo bezcelowe.

Powiedziano mi: "Aby rozmawiać z obcokrajowcami, ucz się języków w szkole." Lecz 90% dorosłych nie umie poprawnie wyrażać się w języku obcym, który wybrali jako uczniowie.

Powiedziano mi: "Z angielskim poradzisz sobie wszędzie na świecie." Lecz w pewnej hiszpańskiej wiosce byłem świadkiem wypadku, w którym uczestniczyły samochody francuski i szwedzki. Kierowcy nie potrafili się porozumieć ani ze sobą, ani z policją. W małym mieście w Tajlandii widziałem konającego turystę, który starał się opisać objawy swojej choroby miejscowemu lekarzowi. Trudził się na próżno. Pracowałem dla Narodów Zjednoczonych oraz Światowej Organizacji Zdrowia na wszystkich zamieszkanych kontynentach oraz na kilku wyspach i odkryłem, że w Kongo, w Polsce, w Japonii oraz w wielu innych miejscach angielski na nic się nie przydaje poza głównymi hotelami, dużymi sklepami, sferami handlowymi oraz portami lotniczymi.

Powiedziano mi: "Dzięki tłumaczeniom nawet najodleglejsze kultury są teraz dostępne dla wszystkich." Lecz gdy porównałem tłumaczenia z oryginałami, zobaczyłem tak wiele zniekształceń, tak wiele pominięć, tak mało szacunku dla stylu autora, aż musiałem przyznać rację powiedzeniu włoskiemu Traduttore, traditore: ‘tłumaczyć znaczy oszukiwać’.

Powiedziano mi, że Zachód pomaga Krajom Trzeciego Świata z szacunkiem dla miejscowych kultur. Lecz ja widziałem, iż brakowało szacunku mu dla godności językowej, że wymuszał swoje języki od samego początku, przyjmując za oczywiste to, iż zapewniają one najlepsze środki porozumiewania się. Widziałem jak naciski kulturowe związane z angielskim lub francuskim zmieniają mentalności i powodują niszczące efekty dla wielo-wiekowych kultur, których pozytywne wartości bezlitośnie ignorowano. Widziałem też niezliczone problemy pojawiające się w czasie szkoleń miejscowej ludności, ponieważ zachodni specjaliści nie znali lokalnych narzeczy, a w tych narzeczach nie istniały żadne podręczniki.

Powiedziano mi: "Edukacja dla wszystkich zagwarantuje równość na starcie dla dzieci ze wszystkich klas społecznych." A ja widziałem jak bogate rodziny w krajach rozwijających się posyłają swoje dzieci do Anglii lub do USA w celu nauki angielskiego, natomiast masy, uwięzione w swoich własnych językach, poddawane wszelkim rodzajom propagandy, mają jedynie smutną przyszłość, którą oferuje im ich język posiadający gorszą pozycję.

Powiedziano mi: "esperanto zawiodło z kretesem." A jednak w górskiej wiosce w Europie widziałem dzieci rolników, które rozmawiają z gośćmi z Japonii jedynie po 6-cio miesięcznym kursie esperanto.

Powiedziano mi: "esperanto brakuje ludzkich wartości." Nauczyłem się tego języka, słuchałem jego pieśni. W tym języku zdobyłem zaufanie Brazylijczyków, Chińczyków, Irańczyków, Polaków oraz młodego człowieka z Uzbekistanu. I oto ja – były tłumacz zawodowy – zgodnie ze sumieniem muszę wyznać, że te rozmowy były najbardziej spontanicznymi i głębokimi rozmowami, które kiedykolwiek prowadziłem w języku obcym.

Powiedzieli mi: "esperanto jest bezwartościowe, ponieważ brak mu kultury." A gdy spotykałem użytkowników esperanto ze Wschodniej Europy, Azji, Ameryki Łacińskiej, to większość z nich była bardziej kulturalna od ich rodaków na tym samym poziomie społeczno-ekonomicznym. A gdy uczestniczyłem w międzynarodowych debatach w tym języku, ich poziom intelektualny naprawdę mnie zaskakiwał.

Starałem się wyjaśnić to wszystkim dookoła mnie. Mówiłem: "Przyjdź! Zobacz! Oto coś niezwykłego! Język, który rozwiązuje problem porozumiewania się ludzi świata! Widziałem Węgra i Koreańczyka dyskutujących o polityce i filozofii w tym języku jedynie po dwóch latach od rozpoczęcia nauki. To nie jest osiągalne w żadnym innym języku. A ja to widziałem, i to, i jeszcze tamto..."

Lecz odpowiadano mi: "esperanto nie jest poważne. No i przecież jest sztuczne."

Nie potrafiłem tego zrozumieć. Gdy najgłębsze ludzkie sekrety, uczucia, najdrobniejsze niuanse myśli są wyrażane bezpośrednio z ust do ucha w języku, który powstał dla wygody międzykulturowego porozumiewania się, to oni mi mówią: "To jest sztuczne."

Lecz co ja widzę, gdy wędruję po świecie? Widzę podróżnych tęskniących za dzieleniem się z miejscową ludnością swoimi pomysłami czy doświadczeniami, a może tylko przepisami, lecz rezygnującymi ze smutkiem. Widzę wymianę zdań za pomocą gestów, prowadzącą do groteskowych nieporozumień. Widzę ludzi spragnionych informacji, których nie mogą otrzymać, bo nie pozwala im na to używany miejscowo język.

Widzę masy ludzi, po sześciu lub siedmiu latach nauki języka, niezdolnych do znalezienia właściwego słowa, mających śmieszny akcent, nie potrafiących wyjaśnić czego chcą. Widzę językową nierówność i dyskryminację prosperującą na całym świecie. Widzę dyplomatów i naukowców mówiących do mikrofonów i słyszących w słuchawkach głos należący do kogoś innego niż ich rozmówca. Czy to jest "naturalne porozumiewanie się"?  Z mózgu do ust i do ucha, to jest sztuczne, oczywiście, lecz z mikrofonu do słuchawki poprzez budkę tłumacza, to jest naturalne! Czy sztuka rozwiązywania problemów za pomocą inteligencji i reagowania na bodźce przestała już należeć do natury ludzkiej?

Mówią mi dużo, ale ja widzę to inaczej. Więc chodzę, zagubiony, wśród tego społeczeństwa, które żąda prawa dla każdego do porozumiewania się. I zastanawia mnie, czy to oni mnie zwodzą, czy ja jestem po prostu zupełnie szalony.

Komunikacja językowa: studium porównawcze w terenie

Polska wersja francuskiego artykułu "Communication linguistique: Etude comparative faite sur le terrain", opublikowanego w Language Problems and Language Planning, tom 26, nr 1, wiosna 2002, strony. 23-50.

Pięć rozwiązań dla międzynarodowej komunikacji językowej

Kryteria

Uwagi na temat spotkań w esperanto

Porównanie czterech systemów wg różnych kryteriów

Wniosek

Nasz świat się kurczy. Zmiany międzynarodowe, handlowe i kulturowe rosną w zastraszającym tempie, a podróże w odległe zakątki planety stają się codziennością dla wielu ludzi, dla których było to nie do pomyślenia jeszcze kilkadziesiąt lat temu. W tym samym czasie całe grupy ludności przemieszczają się w wielu częściach świata, uchodźcy oraz ludzie żądający azylu politycznego stają się coraz liczniejsi, jak również emigranci poszukujący lepszych warunków życia niż mogą im zapewnić ich własne kraje. W rezultacie w wielu dziedzinach rozwijają się problemy językowe. Ignoruje się je zbyt często, jak również ignoruje się opłakane wyniki nauki języków w szkołach. W nie-germańskiej Europie jedynie jeden procent uczniów jest w stanie wyrażać się poprawnie w języku, którego uczyli się przez sześć lat przy czterech godzinach tygodniowo; w Azji odpowiednia proporcja wynosi jak jeden do tysiąca. Lecz fakty te nie wydają się wpływać na twórcze myślenie. Są one akceptowane z pożałowania godną rezygnacją.

W organizacjach międzynarodowych istnieje duże zapotrzebowanie na więcej usług językowych niż można naocznie stwierdzić w korytarzach budynku ONZ w Nowym Jorku: pewna liczba dyplomatów lobuje tam za przyjęciem do puli języków oficjalnych japońskiego, hinduskiego i innych. W Europie języki coraz bardziej przyprawiają o ból głowy. W Unii Europejskiej wiele krajów Środkowej i Wschodniej Europy zgłosiło chęć członkowstwa. Politycy odnieśli się całkiem przychylnie do ich próśb, lecz nie udało im się przewidzieć problemów językowych takiego rozszerzenia Unii, jakby hasło "dobry rząd myśli o przyszłości" straciło na ważności.

Jednakże zbliża się nieuchronnie dzień, gdy utrudnienia, nierówności i koszty związane z używaniem języków i nieefektywnym ich nauczaniem przekroczą próg tolerancji społeczeństwa. Celem tej publikacji jest udzielenie nieco wsparcia, opartego na badaniach istotnych sytuacji i rzeczywistych danych, dla tych, którzy będą musieli określać strategię radzenia sobie ze wszystkimi tymi trudnościami. Do tego problemu można zastosować zasady badań operacyjnych. Cel, którym jest posiadanie sprawiedliwego, efektywnego w kosztach i psychologicznie zadowalającego systemu komunikacji językowej można osiągnąć różnymi środkami, które mogą być porównane w terenie, natomiast analiza ilościowa pozwoli oszacować odpowiednie korzyści i wady różnych alternatywnych rozwiązań zgodnie ze zdefiniowanym wcześniej zbiorem kryteriów. Nie brakuje obecnie sytuacji, w których ludzie posługujący się różnymi językami muszą się ze sobą porozumiewać. Nic nas nie powstrzymuje od porównania ich.

Pięć rozwiązań dla międzynarodowej komunikacji językowej

W tej pracy zajmuję się jedynie sytuacjami, w których używany system komunikacji zapewnia wysoki poziom precyzji. Istnieją niezliczone przypadki, w których ludzie posiadający różne poziomy językowe muszą się komunikować i mniej więcej udaje im się to osiągnąć poprzez gestykulację, miny, pewnego rodzaju mieszane narzecza i łamaną angielszczyznę lub poprzez użycie innego języka w większym lub mniejszym stopniu źle wymawianego i zniekształconego, lecz są one poza zakresem tych badań, które będą ograniczały się do wymieniania idei o wysokim stopniu wyrafinowania. W krótkim artykule nie można zająć się wszelkimi potrzebami językowymi, które istnieją na świecie. Dokument ten skoncentruje się na potrzebach takich ludzi jak członkowie zebrań politycznych (np. Ogólne Zebranie ONZ lub Parlamentu Europejskiego) lub organów określających politykę, jak Zebranie WHO, oraz ekspertów, doradców i członków personelu międzynarodowych organizacji, rządowych lub pozarządowych, razem z naukowcami, specjalistami i profesjonalistami spotykającymi się na kongresach lub w różnych organach międzynarodowych stowarzyszeń powołanych do rozwiązywania problemów gospodarczych, socjalnych, kulturowych lub innych, o podobnej złożoności.

Badacz przeglądający różne sytuacje, w których występuje międzynarodowa komunikacja na takim poziomie, wkrótce zdaje sobie sprawę, iż w użyciu znajduje się obecnie jedynie pięć metod. Oto one, uszeregowane wg częstotliwości na poziomie globalnym:

1. System stosowany przez ONZ, przez większość ponadnarodowych instytucji i przez dużą liczbę międzynarodowych stowarzyszeń i organizacji pozarządowych: używanie jedynie kilku języków, z tłumaczeniem na żywo dyskusji słownych oraz tłumaczeniem dokumentów (od tej pory metoda ta będzie nazywana systemem ONZ).

2. System stosowany w wielu firmach wielonarodowych: wszyscy uczestnicy posługują się tym samym językiem narodowym, zwykle angielskim (odtąd będziemy to nazywali systemem wielonarodowym).

3. System stosowany w Unii Europejskiej: przyjęte są języki wszystkich krajów członkowskich; udostępnione jest tłumaczenie na żywo oraz tłumaczenie dokumentów (system Unii Europejskiej).

4. System stosowany przez organizacje, które używają międzykulturowego języka nie będącego nigdy językiem danej grupy ludzi (suahili, esperanto); dla wygody rozważymy jedynie funkcjonowanie stowarzyszeń wykorzystujących esperanto (system esperanto).

5. System skandynawski lub szwajcarski: każdy używa swojego własnego języka i nie ma potrzeby tłumaczeń, ponieważ wszyscy uczestnicy rozumieją wszystkie używane języki. Taki system był stosowany na zebraniach SAS, Skandynawskich Linii Lotniczych, oraz względnie często we Szwajcarii w środowiskach intelektualnych. Do lat 50-tych była to jedyna metoda używana w Szwajcarskim Parlamencie, gdzie zakładano powszechną znajomość francuskiego, niemieckiego i włoskiego.

Piaty system nie będzie tutaj rozważany, ponieważ ogranicza się on do szczególnych środowisk kulturalnych. Nie spełnia on potrzeb komunikacyjnych, które powstają na poziomie globalnym lub w Unii Europejskiej. Właściwie można go przyjąć tylko wtedy, gdy liczba języków ogranicza się do trzech lub czterech, gdy kultury mówców nie są od siebie zbyt odległe i gdy system edukacyjny poświęca dużo czasu na naukę języków.

Kryteria

Większa część tego artykułu będzie poświęcona kryteriom, które można zastosować do każdego systemu w celu określenia, w jaki sposób ma się on do swoich rywali. Wymienione poniżej kryteria powinny udostępnić dosyć dobre pojęcie ogólne tej sytuacji.

a) Długość wcześniejszej nauki języka obcego

System Unii Europejskiej jest jedynym, który nie wymaga od swoich uczestników wcześniejszej nauki języków. W pozostałych trzech systemach konieczna jest nauka jednego lub więcej języków obcych dla co najmniej części osób, które muszą się ze sobą komunikować. W systemie wielonarodowym wszyscy nie władający od urodzenia językiem angielskim muszą się tego języka nauczyć. W systemie ONZ nieodzowna jest wcześniejsza nauka języków dla większości uczestników, ponieważ jedynie mniejszość ma szczęście używać języka ojczystego, który należy do grupy języków oficjalnych lub roboczych. W systemie esperanto zakłada się, że każdy musiał się nauczyć tego języka. Chociaż istnieją dzieci, których językiem ojczystym jest esperanto, to jednak są one tak nieliczne, iż nie warto brać ich pod uwagę.

Dyskusje w kuluarach i na korytarzach siedziby Unii Europejskiej napotykają coraz więcej problemów, które powstają, gdy ludzie, mówiący językami czeskim, słoweńskim, węgierskim, słowackim, polskim, serbsko-chorwackim, estońskim i innymi, uczestniczą w zebraniach i w pracach tej instytucji oraz jej licznych organów. Rozwiązaniem, popieranym ochoczo przez wielu, byłoby ograniczenie liczby języków. Gdyby Unia Europejska zdecydowała się podjąć takie kroki, straciłaby swoje korzyści wg kryterium, które rozważamy tutaj: mówcy oraz wytwórcy dokumentów znaleźliby się w takiej samej sytuacji jak w ONZ, musieliby się zaangażować w naukę języków zanim mogliby brać udział w swoich działaniach.

W przeciwieństwie do szeroko rozpowszechnionych opinii opanowanie języka obcego wymaga ogromnego poświęcenia czasu i energii nerwowej. Dla osoby, która musi radzić sobie z delikatnymi sprawami lub wyrażać swoje myśli na podium parlamentu lub zebrania ogólnego, proste posługiwanie się językiem jest niewystarczające. Konieczna jest wysoka jakość wyrażania się, która pozwala mówcom przekonywać, argumentować, wpływać na emocje słuchaczy, unikając jednocześnie sytuacji, w której robi się z siebie głupca wywołującego salwy śmiechu. Oto przytoczenie rzeczywistego zdarzenia: przedstawiciel rządowy, który wykonywał przydługą interwencję w języku francuskim na temat polityki Kuby, odniósł się do niej jako la politique du Cuba (zamiast la politique de Cuba), co wywołało ryk śmiechu wszystkich uczestników podłączonych do budki francuskiej, ponieważ w rzeczywistości wymówił du cul bas, co oznacza – proszę o wybaczenie Francuzów, ale jak inaczej mam być dokładny? – "polityką niskiej dupy". Delegat ten posiadał zadziwiająco wysoki stopień opanowania języka francuskiego. W rzeczywistości była to jedyna pomyłka, jaką popełnił i jest ona wysoce zrozumiała, ponieważ fraza la politique du... byłaby poprawna z wieloma nazwami krajów. Lecz nie można jej używać z Kubą. Ten błąd był więcej niż nieszczęśliwy. W polityce rzadko można sobie pozwolić na ośmieszenie. W takim przypadku ludzie nie pamiętają treści przemówienia, lecz tylko to, co ich w nim rozśmieszyło. Fakt, iż po 2000 godzin nauki i po cztery razy większej liczbie godzin praktyki w używaniu tego języka wciąż można wpaść w takie pułapki jasno pokazuje, co znaczy być skazanym na używanie języka obcego w miejscu publicznym.

Nie można powiedzieć, iż opanowało się język obcy na poziomie wymaganym na spotkaniach międzynarodowych, zanim nie uzbiera się co najmniej 10 000 godzin nauki i praktyki. Jedynie esperanto różni się od innych języków, jeśli chodzi o łatwość pozyskania go: stopień mistrzowski można osiągnąć po 150-220 godzinach nauki (zobacz poniżej na kryterium i).

b) Wcześniejsze inwestycje rządowe

Opisane wcześniej kryterium dotyczy ludzi wyznaczonych do wypowiadania się w formie ustnej lub pisemnej w środowisku międzynarodowym. Studia językowe, których muszą się oni podjąć, nie byłyby możliwe bez wsparcia rządowego. Na całym świecie nauczanie języków pochłania olbrzymie ilości pieniędzy. Jeśli zorganizowanie takiego nauczania jest nieodzowne dla zapewnienia efektywnej reprezentacji kraju lub partii politycznej na szczeblu międzynarodowym, to reprezentuje ono pewien czynnik, który należy wziąć pod uwagę. System Unii Europejskiej oraz, w obecnej sytuacji, system esperanto pozwalają na istotne oszczędności w tym względzie. Jednakże, jeśli jutro przedstawiciele Finlandii czy Grecji w Parlamencie Europejskim musieliby wypowiadać się po angielsku lub po niemiecku, to ich kraje musiałyby zainwestować o wiele większe środki w nauczanie języków niż robią to dzisiaj. Musiałyby zapewnić wysoki stopień znajomości tych języków we względnie dużej bazie populacji, aby nie cierpieć z powodu niedostatku odpowiedniej kadry przy wyborze swoich przedstawicieli w porównaniu z krajami używającymi języków wiodących.

c) Wcześniejsze inwestowanie w zainteresowane instytucje

Dwa systemy językowe narzucają specyficzne inwestycje, których nie wymagają pozostałe dwa. Wielonarodowe przedsiębiorstwa wykorzystujące jeden język nie muszą inwestować w usługi językowe (o ile chodzi o wewnętrzne porozumiewanie się; relacje publiczne i reklama nie są tu analizowane). Ta sama uwaga dotyczy stowarzyszeń esperanckich.

Uciekanie się do tłumaczeń wymaga istotnego wzrostu liczby personelu, proporcjonalnego do liczby języków. Oto główne dziedziny wymagające inwestycji przed zastosowaniem nowego systemu językowego:

- zaangażowanie i szkolenie personelu językowego;

- przystosowanie miejsc zebrań do tłumaczeń na żywo (jeśli bieżący system pozostanie na miejscu, gdy do Unii Europejskiej przyłączą się kraje byłego bloku komunistycznego, to co najmniej 6 stanowisk tłumaczy będzie należało dodać do każdej sali konferencyjnej; należy wziąć pod uwagę okablowanie tych stanowisk oraz zestawy mikrofonowo słuchawkowe dla każdej możliwej kombinacji języków);

- dla każdego języka będzie niezbędny sekretariat ze wszystkim co on za sobą pociąga: wynajęcie maszynistek, zainstalowanie stanowisk komputerowych oraz zdobycie oprogramowania przetwarzającego teksty, które jest przystosowane dla każdego języka, drukarki, fotokopiarki oraz inny podobny sprzęt;

- usługi wspierające dla tłumaczy: biblioteki z książkami w każdym z istotnych języków; usługi bibliograficzne; narzędzia do elektronicznego wyszukiwania treści; jednostki terminologiczne, itp.

- przestrzeń biurowa dla usług przepisywania i tłumaczenia tekstów, razem ze wszystkimi związanymi z tym wydatkami: meble, ogrzewanie, telefony, zasilanie elektryczne, windy, przesył dokumentów, miejsce na dokumenty w różnych językach, itp.

- część wydatków administracyjnych związanych z mnogością języków: wzrost personelu językowego oraz sekretariatu powoduje wzrost nakładów na zarządzanie ludźmi, co wiąże się również z bezpieczeństwem, włączając w to usługi medyczne, usługi konferencyjne, oraz w razie konieczności (jak w ONZ) organizowanie podróży.

d) Nierówność i dyskryminacja

Niektóre taktyki językowe dyskryminują, inne nie robią tego. Jeśli jedynym językiem jest angielski, jak w systemie wielonarodowym, to mówiący tym językiem od urodzenia cieszą się przewagą językową nad swoimi kolegami, którzy zostają postawieni w gorszej pozycji tylko z powodu swojego pochodzenia.

Najbardziej dyskryminującym systemem jest system ONZ oraz instytucji i organizacji, które stosują podobne metody komunikacji. W ONZ delegat belgijski ma prawo używać swojego języka ojczystego, jeśli jest to język francuski, lecz takiego prawa nie posiada, jeśli spędził swoje dzieciństwo w części kraju mówiącej po holendersku. Syryjczyk, Argentyńczyk czy Chińczyk mogą się wyrażać z pełną elokwencją i mocą przekonywania, na którą pozwalają ich języki, lecz Afgańczyk, Brazylijczyk lub Japończyk już nie cieszą się takimi prawami. Dla krajów o językach nie posiadających oficjalnego statusu dodanie nowego języka roboczego zwiększa nierówność, ponieważ zwiększa to liczbę możliwych konkurentów, którzy są lepiej od nich wyposażeni przy przeforsowywaniu swoich stanowisk. Co dziwniejsze, ta względna utrata wpływu jest opłacana przez same ofiary. Dodanie języka zwiększa budżet, lecz wkład znajdujących się w niełasce Krajów Członkowskich nie zmniejsza się; ich wkład procentowy w nowy, powiększony budżet pozostaje taki sam. Nigdy nie zaproponowano, aby wkład finansowy Krajów Członkowskich był uzależniony od ich przywilejów językowych.

W Unii Europejskiej można uważać, że obecny system gwarantuje równość pomiędzy ludźmi. Lecz trzeba dokonać kilku zastrzeżeń.

- Po pierwsze, w Sekretariacie praktycznie nie używa się języków takich jak holenderski, grecki, fiński oraz innych spoza grupy języków wiodących. Stąd niektóre języki są "równiejsze od innych", zarówno gdy jakiś kandydat stara się uzyskać pozycję w biurze unijnym lub gdy obywatel albo członek parlamentu musi mieć do czynienia z administracją unijną.

- Po drugie, praktycznie brak tłumaczy zdolnych do zajmowania się takimi kombinacjami języków jak portugalski-grecki, holenderski-portugalski, holenderski-fiński itd. Przy takich językach ucieka się do języka "przekazowego": tłumacz portugalski słucha nie mówcy greckiego lub holenderskiego, których nie potrafi zrozumieć, lecz kolegi tłumaczącego to co się mówi na język angielski. Stąd, treści po portugalsku nie są bezpośrednim tłumaczeniem interwencji mówcy, lecz portugalską wersją tłumaczenia angielskiego oryginalnej przemowy greckiej lub holenderskiej. Wg sponsorowanych przez ONZ badań usług językowych we wszystkich organizacjach należących do ONZ "na zebraniach naukowych utrata informacji poprzez tłumaczenie 'sztafetowe' sięga co najmniej 50% treści przekazu". [1, par. 93]

- Przedstawiciele różnych państw nie znajdują się na tym samym poziomie, ponieważ Fin, Duńczyk, Grek, Portugalczyk, a w przyszłości być może Węgier czy Słowak będą posiadali mniejsze szanse, aby zostać w pełni i dokładnie przetłumaczeni, jak to ma miejsce w przypadku ich kolegów posługujących się "potężnym" językiem. Tłumaczenie na żywo zawsze wiąże się z pewną utratą i zniekształceniem przekazu w oryginalnym języku; gdy tłumaczenie jest podwajane, również podwajają się szanse utraty i zniekształcenia.

- Po trzecie, Europejski Rejestr Znaków Handlowych w Madrycie nie używa wszystkich języków Unii.

Problem nierówności, obecnie mało ważny w Unii Europejskiej, przybierze na sile w ONZ, jeśli zostanie podjęta decyzja o ograniczeniu liczby języków.

System esperanto unika wszelkich rodzajów dyskryminacji. Każdy używa języka, którego nauczył się w ograniczonym i dla wszystkich względnie równym okresie czasu bez względu na swój język ojczysty. Ponieważ nikt nie stosuje tu języka swojego kraju lub obszaru językowego, nikt nie cieszy się wyższością w wyrażaniu się z powodu przynależności do tej lub innej grupy ludzi. Ta zaleta została podkreślona w raporcie Ligii Narodów:

"W Sekretariacie Ligi Narodów doświadczyliśmy Międzynarodowej Konferencji Władz Szkolnych, na której stosowany był język esperanto, (...) Najbardziej godną podziwu była równość, którą osiągnięto poprzez używanie pojedynczego języka na takim zebraniu, Każdy znalazł się na takim samym poziomie, a delegat z Pekinu lub Hagi mógł wyrażać się z taką samą siłą przekonywania jak ich koledzy z Paryża czy Londynu." [2, str. 22]

Obserwacja międzynarodowych spotkań i kongresów ujawnia, iż istnieje związek pomiędzy prawem używania swojego języka ojczystego a częstotliwością, z którą mówcy proszą o głos. Osoba nie mogąca posługiwać się swoim własnym językiem zabiera głos dużo rzadziej w debacie (jakże jest to prawdziwe dla naszych polskich delegatów, przyp. tłumacza). Są tylko dwa rozwiązania pozwalające umieścić ludzi z różnych krajów na tym samym poziomie:

- każdy używa swojego języka ojczystego;

- nikt nie używa swojego języka ojczystego.

Teoretycznie obok systemów Unii Europejskiej i esperanto istnieje trzeci sposób unikania dyskryminacji: dozwolone jest tylko kilka języków, lecz każdy mówca lub twórca dokumentu jest zobowiązany do używania innego języka niż jego własny. W tym systemie, jeśli, przykładowo, Unia Europejska ograniczyłaby liczbę języków roboczych do angielskiego, francuskiego i niemieckiego, to obywatel brytyjski nie mógłby przemawiać po angielsku, musiałby się wyrażać po francusku lub po niemiecku. W ten sposób "mniej równi koledzy" przestaliby istnieć. Niestety, polityka siły jest tym czym jest, ta przewaga silnie przeciwdziała przyjęciu takiej alternatywy, która przywróciłaby równość językową.

e) Koszty językowe sesji

Tłumaczenia są głównym składnikiem kosztów językowych sesji. Na koszty te składają się zasadniczo pensje tłumaczy i techników. Im większa liczba języków, tym większe pociągnie to za sobą koszty. Z tego powodu najwyższe koszty wiążą się z systemem Unii Europejskiej. W rzeczy samej, odstęp w tej dziedzinie pomiędzy tym systemem a pozostałymi jest ogromny. Systemy wielonarodowy i esperanto nie generują tutaj żadnych kosztów.

f) Koszt wytworzenia dokumentu

Im szersze jest spektrum językowe, tym wyższy staje się koszt dokumentacji. W skład kosztów wchodzą z jednej strony przede wszystkim pensje tłumaczy, korektorów, ekspertów technicznych, bibliotekarzy, personel referencyjny (gdzie taki personel istnieje, jak w ONZ) oraz maszynistki, a z drugiej strony wydatki operacyjne (papier, używanie komputerów i ich amortyzacja, utrzymanie biura, itp.).

Ogólnie nieznanym faktem poza kręgami tłumaczy jest to, iż muszą oni często wykonywać pewnego rodzaju pracę detektywistyczną. W wielu przypadkach jedno słowo zawiera kilka elementów informacyjnych, lecz znaczenie takiego połączenia jest różne pomiędzy językami. Na przykład słowa his secretary po angielsku daje nam informację o płci szefa, ale nie sekretarza/sekretarki. We francuskim jest na odwrót. Son secrétaire oznacza "jego lub jej sekretarz"; jeśli byłaby to kobieta, to brzmiałoby to sa secrétaire, lecz francuski nie daje wskazówek, czy jest to sekretarz/sekretarka mężczyzny lub kobiety. Tłumacz, który ma to przetłumaczyć na inny język, musi odkryć płeć sekretarza/sekretarki ukrytą w słowie secretary. Nazwiska mogą być pomocne, ale nie zawsze, szczególnie gdy tekst odwołuje się do osoby z odległej kultury. Czy Sekretarz Tan Buting, Chińczyk, jest mężczyzną czy kobietą? Nie można przetłumaczyć tych kilku słów na hiszpański, francuski, włoski i wiele innych języków bez wykonania nieco poszukiwań w celu znalezienia odpowiedzi na to pytanie. W wielu kulturach przypisanie złej płci danej osobie może zostać odebrane jako niedopuszczalnie obraźliwe.

Przypadkowo ta właśnie praca detektywistyczna wymagana od tłumaczy jest jednym z powodów, dla których komputery nie mogą wykonywać tej pracy. Dziewięćdziesiąt procent czasu pracy tłumacza poświęcone jest na rozwiązywanie problemów, które mają niewiele wspólnego z tym, co może zostać zautomatyzowane. To co może wykonać komputer, może i człowiek w dosyć krótkim czasie, powiedzmy w dziesięć procent swojego dnia roboczego. Lecz badania niezbędne przy precyzyjnych tłumaczeniach wymagają wiele kreatywności i pomysłowości, które są poza możliwościami najlepszej sieci softwarowej sztucznej inteligencji.

Konieczne do przetłumaczenia dokumenty należą do najbardziej różniących się między sobą kategorii. Na przykład należy do nich korespondencja. W instytucjach wielojęzycznych otrzymuje się wiele listów w języku, który nie jest zrozumiały dla adresata lub dla członka personelu odpowiedzialnego za odpowiedź. Innymi dokumentami wymagającymi tłumaczenia są:

a. Dokumenty bazowe, takie jak w Unii Europejskiej Traktat z Maastricht; kategoria ta zawiera wszystkie teksty posiadające prawny wpływ na życie danej instytucji.

b. Raporty periodyczne (np. w ONZ lub w instytucjach UE – na tematy gospodarcze, socjalne, kulturalne, edukacyjne oraz zdrowotne).

c. Studia zlecone temu lub tamtemu sekretariatowi przez ciała wyższe.

d. Raporty na temat postępu prac nad podjętymi projektami.

e. Notatki i sprawozdania z zebrań, jak również rezolucje przyjęte przez organy decyzyjne.

f. Pisma robocze dla różnych komitetów, zespołów, grup roboczych, itp.

Koszt wytworzenia dokumentów we wszystkich językach roboczych zależy od wydajności tłumaczy. Niestety, praktycznie nie jest możliwe uzyskanie obrazu średniej wydajności, ponieważ statystyki są zwykle skonfigurowane w formacie zaprojektowanym do ukrywania niskiej produktywności zespołów tłumaczy. Na przykład "50 stronnicowy" raport wysłany do zespołu tłumaczącego z żądaniem wykonania dziesięciu jedno-wyrazowych poprawek zostaje zaksięgowany w rejestrze przyjęć z pełną liczbą stron. Pracę można wykonać w kilka minut, lecz biuro tłumaczeń zarejestruje to jako dokument 50-cio stronnicowy. Takie oszukiwanie jest prawdopodobnie nie do uniknięcia, ponieważ jak dotąd żadna instytucja, na żadnym poziomie, nie jest zainteresowana w ujawnianiu światu zewnętrznemu faktycznych kosztów używania wielu języków. Sekretarkę, która naciągnie w ten sposób wyniki, nigdy nikt nie zgani.

Sumienny tłumacz nie może tłumaczyć więcej niż pięć lub sześć kartek A4 dziennie. W ONZ najszybszy zespół tłumaczący, angielski, posiada średnią produktywność w przeliczeniu na tłumacza 2331 słów dziennie. Najwolniejsi są tłumacze chińskiego, u których dzienna produktywność sięga 843 słów. Zespół francuski plasuje się w środku przy średniej 1517 słów ("zespół angielski" oznacza tych, którzy tłumaczą z innych języków na angielski; x słów oznacza tyle słów w oryginalnym tekście).[3, tab. 9]

Tłumacz dokonujący tłumaczenia średnio 7000 słów dziennie przy Radzie Ministrów w Unii Europejskiej, opisany w prasie [4. str. 6], nie jest wiarygodny dla nikogo, kto był wtajemniczony w problematykę tłumaczeń. Taki wynik możliwy jest jedynie na niskim jakościowo poziomie, tak niskim, iż gdyby to było prawdą, pieniądze zarezerwowane na takie tłumaczenie byłyby po prostu wyrzucone w błoto. Jednakże fakty wskazują, że jest to jedną z możliwości. Pierwszą wersję Traktatu z Maastricht – długiego dokumentu (253 strony), lecz bardzo ważnego, ponieważ określał on strukturę Unii Europejskiej i był przedmiotem glosowania wszystkich obywateli krajów członkowskich za przyjęciem go lub odrzuceniem – musiano wycofać w całości ze wszystkich księgarni i bibliotek, ponieważ zawartość była różna w różnych językach. Tekst należało w całości przetłumaczyć ponownie i jeszcze raz wydrukować. Nigdy nie podano do publicznej wiadomości kosztów podwójnego wykonania tej samej pracy.

Tłumaczenie jest kosztowne. W systemie ONZ każde tysiąc słów w oryginalnym tekście w roku 1978 (nie udało mi się zdobyć nowszych danych) kosztowało 1698 dolarów USA za tłumaczenie na siedem języków, co daje ponad półtora dolara za słowo. Taka suma wydaje się bardziej rzeczywista od sumy 36 centów za słowo podawanej przez UE. Widocznie Unia Europejska tłumaczy dziennie 3,150,000 słów, co oznacza dzienny koszt tłumaczeń równy 1.134.000 dolarów USA. [4]

g) Czas oczekiwania na dokument

W organizacji wielojęzycznej dokumenty nie mogą być natychmiast dostępne we wszystkich językach roboczych. Czynnik czasu należy również uwzględnić w analizie.

W systemie ONZ przygotowanie 25-cio stronnicowego dokumentu (14 000 słów) w sześciu językach oficjalnych wymaga 63,9 dni roboczych tłumacza plus 22,9 dni roboczych na sprawdzenie [3, tab. 9]. Jeśli doliczy się czas przepisywania na maszynie, to otrzymamy w sumie 98,8 dni roboczych. Nie oznacza to, iż przygotowanie tego dokumentu zajmie sto dni: tłumacze różnych języków pracują równolegle, a pilne teksty są dzielone pomiędzy kilku tłumaczy, co również robi się z bardzo długimi tekstami. Zwykły zjadacz chleba nie ma pojęcia ile wysiłku wkłada się w wynik końcowy, któremu daleko do doskonałości: sto dni roboczych do zakomunikowania, często ułomnie, zawartości 25 stron, a czy jest to uzasadnione? Nic dziwnego, że zespoły tłumaczy niechętnie przedstawiają uczciwe statystyki.

Zgodnie z naszym źródłem w ONZ [3], jeśli tekst nie jest pilny, wymaga 24 dni na ukazanie się we wszystkich językach. Jeśli jest pilny i posiada nadany wysoki priorytet, może być gotowy w około sześć dni.

W systemach wielonarodowych i esperanto dokument staje się dostępny tuż po napisaniu, ponieważ nie ma potrzeby posiadania go w żadnym innym języku niż oryginalny.

h) Utrata treści i zniekształcenie

Komunikacja występuje tylko wtedy, gdy słuchacz przemówienia lub czytelnik dokumentu poprawnie zrozumie znaczenie treści przekazywanych przez mówcę lub autora. Przejście z jednego języka na inny pociąga za sobą różnicę w tym, co zaznacza do przeniesienia oryginał, a co faktycznie jest przenoszone. W systemach wielonarodowym i esperanto nie istnieje ryzyko utraty lub zniekształcenia, ponieważ słuchacze i czytelnicy mają do czynienia tylko z oryginałami. Jeśli pojawią się wątpliwości lub nieporozumienia, to nie są one spowodowane systemem, lecz poziomem językowym zaangażowanych osób.

Sytuacja wygląda zupełnie inaczej w systemach ONZ i Unii Europejskiej, które są głęboko uzależnione od tłumaczeń i interpretacji. Jak zaznaczono powyżej, w systemie sztafetowym tłumaczeń na żywo utrata informacji może sięgnąć 50%. Lecz nawet przy bezpośrednim przejściu z języka źródłowego do docelowego za normalne uważa się utratę 10% i zniekształcenie 2 lub 3%. Warunki tłumaczenia na żywo są takie, iż niemożliwym staje się przekazanie treści przemówienia w innym języku bez przerw i błędów w czasie, gdy ono trwa. Tłumacz musi posiadać nie tylko dobrą słyszalność przemówienia, mistrzowskie opanowanie obu języków, refleks i dobry słuch, musi on również posiadać dosyć dobrą znajomość danej dziedziny, aby powtórzyć w języku docelowym wszystko co zostało powiedziane, używając przy tym właściwego słownictwa technicznego bez opuszczania istotnych odcieni znaczeń słów. Trudno znaleźć takie połączenie wysokiej kompetencji językowej z szeroką wiedzą techniczną. Stąd duża liczba nieprecyzyjnych tłumaczy:

"Co więcej, ekspansja w ciągu ostatnich lat wielojęzycznych konferencji zarówno wewnątrz ONZ jak i poza tą organizacją, ich rosnąca złożoność – tj. wzrastająca tendencja do tworzenie ad hoc różnych grup roboczych, powoływanie komitetów, zapotrzebowanie na usługi językowe (pojedyncza konferencja może stworzyć pół tuzina takich organów pomocniczych, z których kilka lub nawet wszystkie mogą spotykać się jednocześnie) – doprowadziła do wzrostu zapotrzebowania na personel językowy i dlatego powiększyła deficyt. Organizacje pojawiające się w tym opracowaniu w różnym stopniu uwydatnienia są anonimowe w potwierdzaniu faktu, iż w ostatnich latach nasilają się trudności w rekrutacji kompetentnego zespołu tłumaczy. Jedna duża agencja stwierdza, że "zawsze było trudno znaleźć wystarczająco wykwalifikowany personel językowy; jednakże w ciągu ostatnich kilku lat przy wzrastającej liczbie zebrań we wszystkich organizacjach oraz przy braku koordynacji pomiędzy tymi organizacjami problemem stawało się często znalezienie wystarczającej ilości tłumaczy konferencyjnych bez względu na ich kwalifikacje". [1, par. 89]

"Kilka organizacji podkreśla trudności językowe wynikające ze specjalistycznej natury wielu dziedzin, dyskutowanych na zebraniach w systemie ONZ. Jedna z nich pisze, że 'wydaje się, iż w organizacji technicznej (...) teksty stają się coraz bardziej wyspecjalizowane i trudniejsze ze względu na ciągle rozwijającą się technikę'. Nawet w kontekście nie-technicznym problemy terminologiczne ciągle narastają i wymagają personelu o wysokich umiejętnościach w celu radzenia sobie z nimi. Czynniki te dodają się do trudności zdobycia kompetentnego personelu językowego." [1, par. 94]

Zniekształcenia i błędy spotykane w tłumaczeniach na żywo przemów i interwencji posiadają swoje odpowiedniki również w tłumaczeniach pisemnych, ponieważ tłumacze często pracują pod presją pośpiechu. Powyższa historia na temat Traktatu z Maastricht pokazuje, że nawet teksty o najwyższej ważności nie są chronione przed niedokładnymi tłumaczeniami.  Karta ONZ dostarcza następnego przykładu. Po angielsku artykuł 33 odnosi się do "any dispute, the continuation of which is likely to endanger the maintenance of international peace and security" (każdego sporu, którego przedłużanie może prawdopodobnie zagrozić utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa), lecz po francusku do "tout différend dont la prolongation est susceptible de menacer le maintien de la paix et de la sécurité internationals" (wszystkich sporów, których przedłużanie może zagrażać utrzymaniu pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego), jak również po hiszpańsku: "una controversia cuya continuación sea susceptible de poner en peligro...". Podczas gdy teksty francuski i hiszpański, posiadające tą samą moc prawną – są one "równie wierne oryginałowi" – rozważają prostą możliwość, to wersja angielska wymaga całkiem innego prawdopodobieństwa. Odcień znaczenia jest ważny, ponieważ artykuł ten  określa, kiedy Rada Bezpieczeństwa powinna się angażować. Inne autentyczne teksty nie wyjaśniają zadania Rady Bezpieczeństwa: tekst rosyjski używa słów "mogło by" (zagrozić pokojowi i bezpieczeństwu) a chiński zuyi "wystarczające do" (zagrożenia im). Różne wersje językowe tego artykułu przebiegają całą skalę od "wystarczająco" do "prawdopodobnie" przebiegając przez "możliwie".

Jeśli ważne teksty prawne zawierają takie błędne tłumaczenia, to o ile częściej takie pomyłki pojawiają się w tekstach nie posiadających żadnej szczególnej ważności? Takie niedokładności należy rozpatrywać w oparciu o niezmiernie wysokie koszty tłumaczenia. Pewien dokument Unii Europejskiej w jednym miejscu rozważał we wersji francuskiej "les avions sans pilote qui prennent pour cibles les centrales nucléaires", co znaczy "samoloty bezzałogowe, które biorą za cel elektrownie atomowe". Oryginał odnosił się do "samolotów sterowanych autopilotem, lecących ponad elektrowniami atomowymi" [5]. Taki potencjalnie niebezpieczny błąd może być spowodowany systemem sztafetowym tłumaczeń.

Prawdę mówiąc, taki system, wspomniany powyżej w kontekście tłumaczeń na żywo, również odnosi się do tłumaczeń pisemnych. Tłumaczenie z greckiego lub fińskiego na holenderski lub portugalski często jest dokonywane jako tłumaczenie z wersji angielskiej lub francuskiej. Procedura taka stanie się nawet częstsza po wprowadzeniu języków takich jak węgierski, estoński i czeski, co spowoduje nieuchronnie wzrost proporcji niepoprawnych tłumaczeń. Współczynnik kosztu/efektywności rozwija się w niekorzystny sposób wraz ze pomnożeniem języków: im więcej języków jest używanych, tym kosztowniejsze stają się tłumaczenia oraz obniża się ich jakość.

i) Częstotliwość oraz istotność ułomności językowych podczas sesji

Określenie ułomność językowa odnosi się do sumy cech używanego języka, które kolidują z wyrażaniem się ustnym lub pisemnym. Im większa ułomność językowa, tym gorzej dana osoba czuje się w języku, którego musi używać. Wyrażający się w języku ojczystym oczywiście nie cierpią na żadną ułomność językową. Jednakże gdy mówcy lub pisarze nie posiadają pełnego opanowania danego języka, to mogą bardzo dokładnie wiedzieć co chcą przekazać bez możliwości udostępnienia tej idei z pożądaną przez nich jasnością i mocą przekonywania, ponieważ nie są w stanie natychmiast znaleźć odpowiednich słów, więc używają mniej odpowiednich, które dają im poczucie gramatycznego bezpieczeństwa, wyrażają się w mniej wykwintnym języku niż gdyby używali swojego własnego, rezygnują z delikatnych niuansów, które mogą być dosyć istotne, a ich przemówienia lub teksty zawierają mniej siły ekspresji niż w ich języku ojczystym. Co więcej, zła wymowa może spowodować zamieszanie lub sprawić, że mówca brzmi śmiesznie (np. mówiąc "my Government sinks" (mój rząd tonie) zamiast "my Government thinks" (mój rząd sądzi)) wraz ze wszystkimi negatywnymi następstwami. Taka wada jest wynikiem ułomności językowej, którego, z uwagi na jego samą naturę, są pozbawione osoby posługujące się swoim językiem ojczystym.

Parlament Europejski uznał istnienie ogromnej ułomności językowej u wszystkich tych, którzy są pozbawieni prawa używania swojego własnego języka:

"Ktokolwiek trudził się nauką języka obcego wie, że prawdziwa umiejętność mówienia w nim jest bardzo rzadka. Z reguły jedynie język ojczysty jest jedynym, w którym można osiągnąć pełne mistrzostwo wraz ze wszystkimi jego subtelnościami. Nie ma wątpliwości, że osoby czują się  najbardziej przekonywujące politycznie, gdy wyrażają się w swoim własnym języku. Używanie języka ojczystego daje przewagę nad tymi, którzy – chcąc lub nie chcąc – noszą brzemię języka, który nie jest ich własnym." [6, str. 10]

Dlatego łatwo zrozumieć powody ostrej reakcji wielu państw, gdy 15 grudnia 1994 roku Francuski Minister Spraw Europejskich, Alain Lamassoure, ogłosił, że Francja wykorzysta swoją kadencję prezydencką do zaproponowania "polityki pięciu języków roboczych". Na przykład rząd Grecji wystosował gorący protest, a prasa w Atenach oskarżyła Francję o zamiary utworzenia dwubiegowej Europy również w dziedzinie językowej [5]. Ułomność językowa jest czynnikiem najbardziej istotnym do rozważenia przy porównywaniu różnych alternatyw w taktyce językowej.

Taka ułomność szczególnie wpływa na instytucje, które przyjęły system ONZ, w którym większość pozbawiona została prawa używania swojego języka ojczystego. Obecnie w Unii Europejskiej nie występuje żadna ułomność językowa, lecz, jak wielu proponuje, jeśli liczba języków roboczych zostanie zmniejszona, to wpłynie to na pewną liczbę państw członkowskich.

Ułomność językowa należy do dziedziny neuropsychologii. Jest ono wynikiem czynników oddziaływujących na przepływ energii nerwowej w mózgu. Wszystkie języki reprezentują sieć złożonych programów w "komputerowym" znaczeniu tego słowa. Dosyć często pewien program jest zakłócany przez podprogramy hamujące, które uniemożliwiają płynne działanie programu głównego.  Jeśli losowej grupie nie-anglo-saksończyków, którzy uczyli się angielskiego przez wiele lat, zadamy pytanie o liczbę mnogą rzeczownika sheep (owca), to odkryjemy, że osiem na dziesięć z nich odpowie sheeps. Błąd ten pochodzi z faktu, iż słowo sheep powinno być połączone z podprogramem, który stwierdza: w tym przypadku nie stosuj głównego programu "liczba mnoga = + s".  Poprawne przyswojenie i właściwe zarządzenie w warunkach rzeczywistych olbrzymią liczbą złożonych podprogramów, które powinny być skojarzone w wieloma elementami językowymi w angielskim (jak również w większości innych języków), jest poza zasięgiem większości ludzi, jeśli nie jest to język powszechny w danym środowisku.

Oto główny powód konieczności przeznaczenia minimum 10.000 godzin nauki i praktyki w celu opanowania dowolnego języka narodowego. Jeśli czytelnicy wątpią w poprawność tych danych, to mogą otrzymać ich potwierdzenie, obserwując język sześcio- lub siedmiolatka mówiącego w swoim języku ojczystym. Nawet po 10.000 godzin pełnego obcowania ze swoim językiem, wciąż stosuje on takie formy jak I comed, he falled, mouses, foots, when I'll go, it's mines, itd. Należy podkreślić, że żaden z tych błędów nie jest spowodowany niedojrzałością umysłową. Prawdę mówiąc, dziecko postępuje bardziej logicznie niż język oficjalny. Błędy pochodzą stąd, iż gdy główne programy pracują, to nie pracują podprogramy. One nie zostały jeszcze zainstalowane w mózgu lub są wciąż niestabilne lub słabo połączone ze strukturami nerwowymi, aktywowanymi przez wyrażenie językowe.

Dziewięćdziesiąt do dziewięćdziesięciu pięciu procent czasu zainwestowanego w naukę języka narodowego jest przeznaczane na wysiłek niezbędny do zamienienia tych podprogramów na odruchy. Tak długo jak nie pracują one podświadomie, bez wysiłku, nie można mówić o opanowaniu języka. Mózg stara się spontanicznie uogólniać wszystkie postrzegane symbole językowe. Zatem jeśli dziecko lub obcokrajowiec, którzy (nieświadomie) zarejestrowali regularne pojawianie się końcówki -s w ciągu wyrazów yours, hers, ours, theirs, będą posiadać naturalny odruch stosowania tego samego wzorca w pierwszej osobie liczby pojedynczej: on lub ona powiedzą mines. Aby została wprowadzona poprawna forma, nowy, uwarunkowany odruch musi zastąpić odruch naturalny.

Język pozbawiony odwracających uwagę podprogramów i zbudowany tylko z programów ogólnych (na przykład tylko jednego programu dla liczby mnogiej, tylko jednego dla czasu teraźniejszego wszystkich czasowników, tylko jednego programu do zamiany rzeczownika na przymiotnik, itd.) szanuje bez wyjątku naturalną skłonność uogólniania cech językowych. W wyniku zarówno przyswojenie jak i używanie takiego języka stają się znacząco łatwiejsze. Esperanto jest takim językiem.

Jeżeli uwalnia swojego użytkownika od ułomności językowej, to dzieje się to z powodu olbrzymiej elastyczności tego języka. Myśl nie musi być żłobiona wg ustalonych z góry wzorców. Aby wyrazić pojęcie "on mi dziękuje", użytkownik esperanto może zastosować angielski szyk wyrazów (li dankas min), strukturę niemiecką (li dankas al mi) lub francuską (li min dankas). Sto lat praktyki udowodniło, że ta swoboda powiększa wygodę językową bez ograniczania wzajemnego zrozumienia. Podobną swobodę można odnaleźć w różnych sposobach wyrażania myśli. Na przykład pojęcie "on pojechał do hotelu autobusem" można wyrazić na wiele sposobów, które nie posiadają swoich odpowiedników w innych językach, lecz są one od razu zrozumiałe po nauczeniu się znaczeń końcówek i przyimków: li iris al la hotelo per buso, li iris hotelen buse, al la hotelo li busis, li buse alhotelis, itd. Konsekwencją tej swobody, dodanej do regularności wzorców oraz braku wyjątków, jest to, iż ułomność językowa praktycznie nie występuje u użytkowników esperanto. Tłumaczy to zaobserwowane przez prof. Pierre'a Jantona fakty w jego badaniach nad tym językiem:

"Chociaż nie jest on językiem ojczystym, nie jest również językiem obcym. Dojrzały użytkownik esperanto zawsze odczuwa go jako swój własny język, czego, za wyjątkiem doskonałej dwujęzyczności, nie można powiedzieć o żadnym innym języku wyuczonym." [7]

W rezultacie obserwator na zebraniu przeprowadzanym po esperancku jest natychmiast uderzony faktem braku ułomności językowej. Do powodów językowych i neurologicznych, które właśnie wyjaśniliśmy, należy jeszcze dodać kolejny czynnik, całkowicie psychologiczny: każdy mówiący po esperancku wie, że język ten nie jest dla nikogo językiem ojczystym i brak w nim ludzi o najwyższym poziomie językowym, którzy mogliby powiedzieć lub pomyśleć sobie na temat sposobu formułowania zdań, gramatyki lub słownictwa mówcy: "to jest prawidłowe, to jest błędne". Mówca nigdy nie czuje się gorszym z powodu przynależności do grupy etnicznej innej niż ta, która określiła standardy językowe. Daje to olbrzymi kontrast w porównaniu z systemami wielonarodowym i ONZ, w których osoby nie władające właściwym językiem ojczystym czują się w pewien sposób gorsze (o ile nie są tak zarozumiałe, iż nie mają pojęcia o swoim rzeczywistym, zwykle niskim, poziomie językowym, co zdarza się wcale nie tak rzadko).

Na sesjach odbywających się w języku esperanto mówcy wyrażają się swobodnie i nie występuje związek pomiędzy naturą ich języka ojczystego a częstotliwością uczestniczenia w dyskusji. Dlatego pomimo faktu, iż język ten został wyuczony, obserwator ma wrażenie, iż w tym środowisku ludzkim wszyscy mówią swoim językiem ojczystym. Jest to aspekt najbardziej odróżniający system esperanto od pozostałych trzech.

j) Ułomność językowa przy czytaniu

Czytanie dokumentów stanowi znaczną część każdej działalności międzynarodowej wymagającej zebrań i dyskusji. Gdy chodzi o zrozumienie, istnieje duża różnica pomiędzy czytaniem a słuchaniem. Dane przedstawione w tabeli poniżej i odnoszące się do tego kryterium są uśrednione: tylko w ten sposób można poradzić sobie z dużymi odchyleniami indywidualnymi w rozumieniu języka, gdy uczestnicy sesji otrzymują swoje dokumenty.

W systemie ONZ wielu delegatów posiada dostęp do dokumentów w języku, w którym potrafią bez większych trudności czytać, chociaż mówią w nim słabo. Czytelnika może zdziwić fakt, iż w przedstawionej poniżej tabeli ułomność rozumienia przy czytaniu jest wyższa dla systemu wielonarodowego niż dla systemu ONZ. Odzwierciedla to wyniki badań, które pokazały, że wrodzona niejednoznaczność angielskiego często powoduje wzrost niezrozumienia. Na przykład, nie ma nic nadzwyczajnego w rozumieniu Japanese encephalitis vaccine jako "szczepionkę przeciw zapaleniu mózgu, wyprodukowaną w Japonii", gdy tymczasem termin ten odnosi się do szczególnej choroby, zwanej po angielsku Japanese encephalitis (zapalenie mózgu typu B; zapalenie mózgu japońskie). W esperanto wyrażenie nie wymaga więcej sylab, lecz nie występuje niejednoznaczność: japana encefalit-vakcino i japan-encefalita vakcino jasno wskazuje o którą wersję chodzi.

Szybkość rozwoju języka angielskiego wraz z tendencją twórców dokumentów w tym języku do używania zwrotów potocznych, nawet w tekstach politycznych i technicznych, stwarza problemy ludziom mówiącym innymi językami. W ostatnich badaniach 80% uczestników, stosujących często język angielski w swojej pracy zawodowej, nie potrafiło zrozumieć zwrotu Business class is a tough act to follow w pewnym artykule z czasopisma International Herald Tribune na temat ogólnej tendencji mniej częstego korzystania z pierwszej klasy przez podróżujących samolotami.

k) Ograniczenia i utrudnienia

W pracy tej za "ograniczenia" uważane są wszystkie czynniki zależne od używanego systemu językowego i ograniczające swobodę  wyboru miejsca, środków oraz czasu, w którym może wystąpić komunikacja. Na przykład, systemy ONZ i Unii Europejskiej wymagają sal konferencyjnych wyposażonych w sprzęt do prowadzenia tłumaczeń na żywo i ograniczają dyskusję do okresów czasu, w których są dostępni tłumacze oraz technicy, natomiast systemy wielonarodowy i esperanto pozwalają na przeprowadzanie dyskusji w dowolnym miejscu – równie dobrze w restauracji, jak i w klubie myśliwskim czy w sali kongresowej – w dowolnym czasie, nawet przy przerwie w zasilaniu energią elektryczną. Jeśli organ ONZ lub podobnej instytucji przyjmie zaproszenie od jakiegoś rządu na zebranie w danym kraju, z dala od kwatery głównej, to musi poradzić sobie z istotnym wzrostem kosztów oraz komplikacjami. Koszty wywołane podróżami tłumaczy, ich zakwaterowaniem i wyżywieniem dla dużej konferencji są znaczne, jak również koszty ponoszone na wytworzenie dokumentów, szczególnie wtedy, gdy tworzone są one dodatkowo po chińsku i arabsku.

Warto wziąć pod uwagę poczucie luzu, braku ryzyka skrępowania, korzystania z warunków sprzyjających gładkiemu realizowaniu prac oraz przyjemną atmosferę, ponieważ czynniki te w dużym stopniu przyczyniają się do sukcesu tych działań. Słowo "utrudnienia" w tym dokumencie dotyczy wszystkich czynników, które udaremniają te poczucie. Wielu uczestników międzynarodowych kongresów i konferencji za najbardziej nieprzyjemne uczucie uważają konieczność ciągłego noszenia słuchawek i słuchania głosu kogoś innego niż głos mówcy. Wyczerpanie nerwowe jest dużo gorsze na sesji z tłumaczeniem na żywo niż w sesji jednojęzycznej. Jednakże na zebraniach używających tylko jednego języka mogą również pojawić się utrudnienia spowodowane rosnącym zmęczeniem; jest ono wtedy powiązane z koniecznością nadążania za debatą i brania udziału w niej, gdy dana osobo nie opanowała w całości stosowanego języka. Obca wymowa może zakłócać natychmiastowe zrozumienie i wymagać większego wysiłku przy uczestniczeniu w dyskusji.

l) Prawdopodobny wzrost ujemnych cech systemu w ciągu kolejnych dwudziestu lat

W samej swej naturze systemy wielonarodowy i esperanto nie są wystawione na ryzyko wzrostu ich cech ujemnych. Sytuacja jest zupełnie inna w instytucjach wielojęzykowych. Żadna z nich na początku swego istnienia nie podjęła trwałej decyzji, aby nigdy nie dodawać nowych języków do przyjętych na początku. W tym względzie różnią się one od krajów, gdzie status oficjalny posiada dwa lub więcej języków. Im więcej języków zostanie wprowadzone, tym dotkliwsze staną się problemy. Dodanie jednego języka jest czymś więcej od dodania jednostki; powoduje pomnożenie kombinacji języków, dla których będzie należało zapewnić tłumaczenie. Liczba ta pochodzi ze wzoru N(N-1). Jeśli używa się dziewięciu języków, powstają 72 kombinacje; jeśli 15 – na przykład obecne jedenaście używanych przez Unię Europejską plus węgierski, czeski, słoweński i estoński – należy wziąć pod uwagę 210 kombinacji językowych, zarówno na poziomie mówienia nimi jak i w dokumentach pisanych.

Pogorszenie ujemnych cech dotyczy szczególnie Unii Europejskiej, która musi stanąć przed trudnym wyborem: czy zagwarantować demokrację kosztem wzrostu utrudnień materialnych oraz trudnych do zniesienia problemów budżetowych, czy zapewnić bardziej normalne działanie wszystkich swoich organów kosztem demokracji.

Od swojego początku ONZ oraz podobne mu organizacje przechodziły podobną drogę, godząc się na stopniowe powiększanie liczby języków roboczych. Po wprowadzeniu każdego nowego języka działanie tych instytucji stawało się coraz bardziej kłopotliwe. Ta tendencja wciąż się utrzymuje: jest wiele głosów domagających się rozszerzenia użycia języka niemieckiego, który już jest częściowo używany jako język roboczy, a wysoko aktywne lobby wykonywało niedawno naciski za przyznaniem oficjalnego statusu dla portugalskiego, hinduskiego i japońskiego.

m) Słownictwo

Problemy słownictwa powinny się były znaleźć wśród tych kryteriów, lecz okazało się niemożliwe za pomocą dostępnych danych ocenić ich wpływ na międzynarodową komunikację w różnych systemach.

W ONZ brak ścisłej i niezmiennej terminologii w języku chińskim stanowił poważny problem dla tłumaczy w latach 50-tych i 60-tych. W tym czasie jeden z korektorów w chińskim oddziale ONZ powiedział mi: "Wy tylko tłumaczycie, natomiast my tworzymy nowy język". Podobne problemy pojawiły się w latach siedemdziesiątych po przyjęcu arabskiego.

W Unii Europejskiej problemy tego typu, chociaż mniej poważne, dotyczą prawdopodobnie holenderskiego, jeśli weźmie się pod uwagę zróżnicowanie tego języka w zależności od tego, czy jest on używany w Belgii, czy w Holandii, jak również jego niestabilność w okresie podpisania Traktatu Rzymskiego, lecz nie udało mi się zebrać informacji na ten temat. Podobnie nowożytny język grecki nie był zupełnie uregulowany, gdy Grecja dołączyła do Unii i byłoby całkiem interesujące poznanie sposobów radzenia sobie z tymi problemami przez przez oddział tłumaczy greckiego. Całkiem prawdopodobnym jest, iż problemy terminologiczne powstaną wraz z przyjęciem dawnych krajów komunistycznych.

Jeśliby jakaś organizacja międzynarodowa przyjęła esperanto, to musiałaby utworzyć dosyć silny urząd terminologiczny dla tego języka. W wielu dziedzinach politycznych, socjalnych, naukowych i technicznych słownictwo esperanckie poprzedza słownictwo chińskie, arabskie oraz innych języków, takich jak Suahili i współczesny hebrajski. Co więcej, struktury tego języka pozwalają rozwiązać problemy terminologiczne łatwiej niż w innych, bardziej sztywnych językach (w esperanto pojawiło się tłumaczenie terminu software wcześniej niż we francuskim). Mimo to słownictwo języka esperanto zawiera wiele luk w dziedzinach dotyczących elementów maszyn, procesów technicznych i specjalnych elementów lub pojęć używanych w przemyśle, inżynierii, medycynie, farmacji oraz innych, jak również w precyzyjnych pododdziałach opisach produktów w międzynarodowym handlu. Istnieje ponad stuletnia tradycja tworzenia słownictwa esperanto poprzez konsultacje pomiędzy specjalistami, lecz wciąż pozostaje do wykonania olbrzymia praca. Jednakże praca ta nie byłaby większa od tej, którą musiały wykonać w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych oddziały tłumaczy chińskich w ONZ.

Uwagi na temat spotkań w esperanto

Obserwacje poczynione w obrębie tych badań mogą zostać z łatwością potwierdzone dla trzech pierwszych podejść językowych. Z drugiej strony, esperanto jest w dużym stopniu nieuznawane, a nawet mylone z projektem, a nie z językiem rzeczywiście używanym. Większość ludzi nie ma pojęcia, że język ten jest ciągłe wykorzystywany w pewnych rejonach i nie wiedzą nic o środowisku, w którym jego działanie można badać naukowo. Stąd dalsze uściślenia.

Chociaż jest ono ograniczone do marginesowego fragmentu ludzkości, to esperanto staje się nośnikiem wszelkich działań, od poezji i pisania piosenek do nauczania naukowego. Od stycznia 1985 roku każdego dnia gdzieś na świecie odbywał się kongres, konferencja lub inny rodzaj spotkania (niekompletną listę takich spotkań można znaleźć w Internecie pod adresem: http://www.eventoj.hu/kalendar.htm).

Dane odnoszące się do systemu esperanto w tej pracy są oparte na obserwacji zebrań organizowanych pod auspicjami kilku organizacji i instytucji: Universala Esperanto-Asocio, Literatura Foiro, Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, San Francisco State University, Kultura Centro Esperantista, Japana Esperanto-Instituto, Internacia Esperanto-Muzeo i Internacia Kultura Servo. Pracę badawczą wykonano w dwóch częściach, pierwszą w latach 1986-87 w Pekinie, Tokio, Locarno, Wiedniu, San Francisco i Zagrzebiu, drugą w latach 1993-94 w Barcelonie, Nowosybirsku, La Chaux-de-Fonds i Wiedniu. Nieformalne zebrania w Ottawie, Oslo, Budapeszcie i Helsinkach potwierdziły obserwacje poczynione podczas sesji strukturalnych. Pod uwagę wzięto tylko te dyskusje, w których uczestniczyli ludzie reprezentujący co najmniej pięć języków ojczystych.

Jeśli chodzi o komunikację pisemną, to badania oparto na analizie korespondencji, dokumentów i publikacji niektórych z wyżej przytoczonych organizacji, szczególnie Kultura Centro Esperantista oraz Universala Esperanto-Asocio.

Co do zawartości, to tematy dyskutowane i w powyższej próbce organizacji używających języka esperanto obejmowały całą gammę odcieni, od tematów ogólnych do bardzo specyficznych, jak w organizacjach używających innych polityk językowych.

Porównanie czterech systemów wg różnych kryteriów

Pod bieżącymi warunkami niemożliwe jest zebranie dokładnych danych dla każdego z kryteriów, które zostały zdefiniowane. Dla wielu obiektywnie mierzalny wynik jest po prostu niemożliwy. Dlatego podane poniżej wyniki są ocenami pochodzącymi z obserwowania funkcjonowania komunikacji językowej w różnego typu organizacjach, a dla kilku pozycji, np. długości nauki języka, pochodzą z badań nad statystycznie reprezentatywną próbką osób.

Każdy z czterech systemów jest oceniany dla każdego kryterium w skali dziesięciopunktowej, wg ważności zaobserwowanych cech ujemnych: 10 oznacza bardzo poważne niedociągnięcie, 0 oznacza nieobecność rozważanej cechy ujemnej:

0 brak, 1 minimalna, 2 pomijalnie mała, 3 mała, 4 umiarkowana, 5 średnia, 6 znaczna, 7 duża, 8 bardzo duża, 9 ogromna, 10 krańcowo maksymalna.

Kryterium

ONZ

Wielonarodowy

Unia

Europejska

Esperanto

a) Długość wcześniejszej nauki języka obcego

8

8

0

3

b) Wcześniejsze inwestycje rządowe

9

9

5

0

c) Wcześniejsze inwestowanie w zainteresowane instytucje

8

0

10

0

d) Nierówność i dyskryminacja

6

5

0

0

e) Koszty językowe sesji

7

0

10

0

f) Koszt wytworzenia dokumentu

6

0

10

0

g) Czas oczekiwania na dokument

6

0

6

0

h) Utrata treści i zniekształcenie

5

4

6

0

i) Częstotliwość oraz istotność ułomności językowych podczas sesji

5

6

0

1

j) Ułomność językowa przy czytaniu

3

4

0

1

k) Ograniczenia i utrudnienia

8

3

8

0

l) Prawdopodobny wzrost ujemnych cech w ciągu kolejnych dwudziestu lat

5

0

10

0

Całkowity poziom cech ujemnych:

76

39

65

5

Podane powyżej wartości można uważać za niepewne, ponieważ pochodzą one z prostych oszacowań, którym brak wystarczająco obiektywnej podstawy. Może zatem być interesujące sprawdzenie co się stanie, jeśli zastąpi się je danymi binarnymi, gdzie 1 oznacza "obecność danej cechy ujemnej" a 0 "ta cecha ujemna nie istnieje". Jeśli przejdziemy na taki system, który można już uważać za obiektywny, to istotnym stanie się fakt, iż najbardziej korzystnym systemem jest wciąż system czwarty, chociaż ten sposób obliczeń nie jest dla niego sprawiedliwy. Rzeczywiście, jeśli sześć miesięcy esperanto udostępnia poziom komunikacyjny wymagający sześciu lat nauki w innym języku, to przyznanie wartości 1 w tym kryterium dla wszystkich systemów z koniecznością nauki języka nie oddaje uczciwego obrazu sytuacji. Lecz ten sposób obliczeń przynajmniej wyklucza krytykę oceny subiektywnej. Co więcej, aby dać wszystkim pozostałym trzem systemom najlepsze szanse, możemy usunąć kryterium b (wcześniejsze inwestycje rządowe) dla Unii Europejskiej i dodać je do czwartej kolumny, biorąc pod uwagę fakt, iż w przypadku przyjęcia systemu esperanto rządy mogłoby poczuć się zobowiązane do organizowania nauki tego języka międzynarodowego.

Kryterium

ONZ

Wielonarodowy

Unia

Europejska

Esperanto

a) Długość wcześniejszej nauki języka obcego

1

1

0

1

b) Wcześniejsze inwestycje rządowe

1

1

0

1

c) Wcześniejsze inwestowanie w zainteresowane instytucje

1

0

1

0

d) Nierówność i dyskryminacja

1

1

0

0

e) Koszty językowe sesji

1

0

1

0

f) Koszt wytworzenia dokumentu

1

0

1

0

g) Czas oczekiwania na dokument

1

0

1

0

h) Utrata treści i zniekształcenie

1

1

1

0

i) Częstotliwość oraz istotność ułomności językowych podczas sesji

1

1

0

1

j) Ułomność językowa przy czytaniu

1

1

0

1

k) Ograniczenia i utrudnienia

1

1

1

0

l) Prawdopodobny wzrost ujemnych cech w ciągu kolejnych dwudziestu lat

1

0

1

0

Całkowity poziom cech ujemnych:

12

7

7

4

Wniosek

Obserwacja komunikacji językowej na poziomie międzynarodowym zgodnie z czterema używanymi obecnie podejściami do tego problemu ujawnia, iż system esperanto oferuje najwięcej korzyści, zarówno dla indywidualnych uczestników jak i rządów oraz organizacji, w obrębie których ma miejsce komunikacja międzynarodowa. Innymi słowy, wraz z systemem wielonarodowym jest on najbardziej efektywny pod względem ponoszonych kosztów, lecz posiada nad tym pierwszym ważną przewagę unikania dyskryminacji i nierówności wśród zaangażowanych osób oraz wymaga od uczestników mniej czasu i wysiłku do osiągnięcia wymaganego poziomu kompetencji językowych.

Jednakże system ten musi się zmierzyć z olbrzymią cechą ujemną, o której nie wspomniano powyżej: poza nielicznymi organizacjami prywatnymi jego wprowadzenie musiałoby być zorganizowane od podstaw. Nie byłoby to samo z siebie tak trudne z uwagi na sprzyjające zalety językowe esperanto i fakt, że jest ono tak dobrze dopasowane do sposobu pracy ludzkiego mózgu. Lecz sprawa najbardziej odpowiedniego systemu komunikacji językowej w układach międzynarodowych musi ścierać się z całym tłem politycznych, kulturalnych i ekonomicznych sił, które preferują raczej inercję i zachowanie przywilejów od radykalnej zmiany prowadzącej do bardziej opłacalnego i demokratycznego rozwiązania, ustawiającego wszystkie kultury w tym samym położeniu. W porównaniu do światowej populacji tylko niewielu ludzi posiada zdolność rzeczywistego opanowania języka angielskiego, mimo to w ostatnich latach tendencja w międzynarodowej komunikacji skłania się w kierunku systemu wielonarodowego, opartego tylko na tym języku. Spowodowało to powstanie elity językowej, która nie chce stracić wielu korzyści czerpanych z przynależności do wąskiego koła tych, którzy potrafią uczestniczyć w globalnym porozumiewaniu się.

Skoro jest taka sytuacja, usprawiedliwionym byłoby dodanie dwóch dodatkowych kryteriów do tabeli zaprezentowanej powyżej. Odnosiłyby się one do dwóch cech niekorzystnych, które moglibyśmy nazwać z jednej strony "organizowaniem nauki języka esperanto na całym świecie", a z drugiej "przezwyciężaniem sił inercji". Interesującym jest spostrzeżenie faktu, że jeśli dla tych dwóch dodatkowych punktów damy systemowi esperanto najwyższą notę (10) i najniższą (0) wszystkim trzem pozostałym, to podsumowanie wad dla esperanto da wynik 25, lecz i tak będzie to dużo poniżej poziomu cech ujemnych pozostałych systemów (ONZ 76, Wielonarodowy 39, Unia Europejska 65). Podobny wynik otrzymujemy przy binarnej ocenie, gdzie wartość kryterium przyjmuje 1 bez względu na jego wagę czy stopień, co spowoduje dodanie 2 od opcji esperanto i wciąż pozostawi ją jako system posiadający największe zalety.

Czy nie należałoby wziąć tego pod uwagę przy rozważaniu używania języków na poziomie międzynarodowym?

ŹRÓDŁA

1. C.E. King, A.S. Bryntsev, F.D. Sohn, Raport na temat skutków wprowadzenia dodatkowych języków w systemie ONZ, Genewa: ONZ, Joint Inspection Unit, 1977, dokument A/32/237.

2. Liga Narodów, L'espéranto comme langue auxiliaire internationale: Rapport du Secrétariat general, adopté par la Troisième Assemblée, Genewa: Liga Narodów, 1922.

3. Joint Inspection Unit, Oszacowanie Procesu Tłumaczeń w systemie ONZ, Genewa: ONZ, 1980; dokument JIU/REP/80/7.

4. Roman Rollnick, "Word mountains are costing us a fortune", The European, grudzień 20-22, 1991.

5. Jean de la Guérivière, "Babel à Bruxelles", Le Monde, styczeń 12, 1995, str. 15.

6. Parlament Europejski, Rapport sur le droit à l'utilisation de sa propre langue, March 22, 1994 Dokument A3-0162/94, DOD.FR/RR/249/249436.MLT PE 207.826.

7. Pierre Janton, "La résistance psychologique aux langues construite, en particulier à l'espéranto" w: Actes – Journée d'étude sur l'espéranto (Paryż: University of Paris-8, 1983), str. 70.

Wynaturzone efekty bieżącej, międzynarodowej komunikacji językowej

Jest tyle współzależności w dzisiejszym świecie, że można uważać ludzkość, czy nawet Ziemię ze wszystkimi żyjącymi na niej istotami za jeden olbrzymi, żywy organizm. Gdy uświadomimy sobie tą roboczą hipotezę lub przenośnię, stanie się oczywiste, że ten żyjący organizm choruje: niektóre jego części niszczą środowisko, z którego ten organizm czerpie siłę życia, inne zachowują się jak rak: przejadają się, dla własnych korzyści zużywają zasoby należące do wszystkich, a resztę głodzą na śmierć.

Jeśli przeanalizujemy tę sytuację z myślą o zdobycia lekarstwa, nie możemy nie zdać sobie sprawy, że w rozwiązaniu tych problemów rozstrzygającą rolę odgrywa system nerwowy tego organizmu. Aby reagować natychmiast na kryzys, niezbędne są impulsy nerwowe działające z szybkością światła. Potrzebna informacja musi natychmiast dotrzeć do mózgu, a decyzja podjęta na poziomie mózgowym musi bez opóźnienia wyzwolić odpowiednie gesty lub ruchy. Jest to równie prawdziwe dla dużej społeczności jak i dla każdej indywidualnej osoby. Jeśli informacja odebrana oczami może docierać do mózgu jedynie przez jakąś protezę, a polecenia wydane przez mózg poruszają członkami tylko po skomplikowanym, opóźniającym reakcję procesie, to jak można prowadzić samochód, grać na instrumencie muzycznym lub ratować kogoś przed ogniem lub utonięciem? Natychmiastowe komunikowanie się jest kluczem do dobrego działania każdego organizmu lub każdej społeczności. Ludzkość, jako całość, nie jest inna. Stąd pochodzi ważność języka, środka używanego przez nią do komunikowania się.

Dziwne jest, że ta podstawowa potrzeba efektywnego komunikowania się językowego jest rzadko brana pod uwagę w dzisiejszym życiu międzynarodowym. W rzeczy samej, stała się jeszcze bardziej niezwykła, gdyż to język czyni nas ludźmi: jest to podstawowa cecha odróżniająca nas od zwierząt. Jednakże istnieje ogromny opór w całej społeczności przed stawieniem czoła rzeczywistości w dziedzinie języka. W rezultacie ludzie nie zdają sobie sprawy z wynaturzonych efektów systemu porozumiewania się, który jest w obecnym użyciu na świecie.

Kilka przykładów wynaturzonych efektów

Dobór

Dobór języka wybiera ludzi, którzy będą uczestniczyli w działaniach międzynarodowych. Nasze seminarium jest tutaj dobrym przykładem. Ponieważ używamy tylko dwóch języków, rosyjskiego i angielskiego, zamknęliśmy drzwi przed wieloma młodymi ludźmi, którzy posiadali wymagane kwalifikacje oraz zainteresowanie uczestnictwem w naszej dyskusji i mogliby wnieść do niej swój szczególny wkład. Oczywiste jest, iż oprócz Rosjan i uczestników z dawnego Związku Radzieckiego, jedynymi rzeczywiście tutaj reprezentowanymi krajami są te kraje, w których mówi się językiem germańskim: Wielka Brytania, USA, Australia, Niemcy, Holandia oraz kraje skandynawskie. A gdzie są, na przykład, Hiszpanie, Portugalczycy, Francuzi, Grecy? Gdzie są Japończycy, Koreańczycy, Afrykańczycy, mieszkańcy Ameryki Łacińskiej? Nie jest to jedynie sprawa środków finansowych, jak pokazano przy porównaniu z podobnymi zebraniami organizowanymi przez światową organizację młodzieżową TEJO, do których odniosę się w uwagach końcowych. Ponieważ TEJO używa innego systemu komunikacji językowej, nie wybiera ona swoich uczestników według języka. Tam forum, takie jak to, korzysta z uczestnictwa ludzi z Azji, Afryki, Ameryki Łacińskiej oraz wszystkich krajów Europy. Wybór angielskiego jako języka wielu międzynarodowych zebrań jest oparty na złym przekonaniu, iż angielski jest rozumiany na całym świecie. To gruby błąd. Jedynymi ludźmi o dostatecznej znajomości angielskiego w przeciętnej populacji to ludzie, których wymieniłem, osiągający raczej dobry poziom w tym języku po prostu dlatego, że ich język ojczysty należy do tej samej rodziny.

Teraz, gdy dzięki antenom satelitarnym pojedynczy program telewizyjny można oglądać w całej Europie, pewna brytyjska agencja reklamowa planowała nadawać reklamy w języku angielskim. Lecz przed realizacją tego projektu zdecydowała się sprawdzić jaka część populacji Europy Zachodniej zrozumiała by je. Agencja musiała porzucić swój projekt: wyglądało na to, że 94% badanej populacji nie było w stanie zrozumieć przeciętnego tekstu po angielsku (1). Zatem wydarzenie międzynarodowe wykorzystujące tylko język angielski wyklucza większą część mieszkańców naszej planety.

Podobną sytuację można napotkać w pracy międzynarodowych organizacji. Jeśli zostanie zatrudniony jakiś ekspert amerykański lub brytyjski, aby wykonywał specjalistyczną pracę, to będzie on najlepszy w swojej dziedzinie. Jeśli będzie on Czechem, Finem czy Brazylijczykiem, to musi być on zarówno ekspertem w swojej specjalności jak i osobą z dużym talentem do języków, ponieważ umiejętność posługiwania się językiem obcym na wysokim poziomie technicznym nie leży w zasięgu każdego człowieka. Jego kolega, który jest bardziej kompetentny, twórczy, posiada wyższy potencjał do rozwiązywania tego typu problemów, dla których jest potrzebna taka właśnie wiedza specjalistyczna, zostanie wykluczony tylko dlatego, że nie ma zdolności do języków. Jest to zarówno niesprawiedliwe jak i przynosi efekt odwrotny do zamierzonego. To jeden z wynaturzonych efektów stosowania angielskiego jako języka świata.

Wprowadzanie w błąd

Następnym wynaturzonym efektem bieżącego systemu komunikacji językowej jest zniekształcanie zwracanej informacji. Wczoraj mięliśmy bardzo dobry tego przykład w przemówieniu Dr Augusto López-Clarosa, który reprezentował Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Dziewczyna wykonująca tłumaczenie przekształciła całą partię jego przemówienia z jedynie przedstawienia faktów na porady i zalecenia. Widocznie nie zorientowała się, w jakim duchu przemawiał. Jak zauważyli ci z was, którzy rozumieją oba języki,  że wystąpiło tak wiele zniekształceń, iż część słuchaczy rozumiejąca tylko język rosyjski usłyszała jakieś inne przemówienie od tego, które było wygłaszane. Aby przytoczyć tylko jeden przykład, w pewnym momencie  Dr López-Claros odniósł się do terminu infant mortality rates (stopy śmiertelności u dzieci). Został on przetłumaczony na smertnost', co po prostu znaczy "śmiertelność". To gruby błąd, ponieważ stopa śmiertelności u dzieci jest wskaźnikiem poziomu społeczno ekonomicznego danego kraju, a sama śmiertelność takiej cechy nie posiada. Do większości Rosjan nie dotarł cel tego przemówienia. Tłumaczenie na żywo nie jest lepszym rozwiązaniem tego problemu. Oszczędza czas, lecz z punktu widzenia jakości jest ono dużo gorsze od nieporęcznego systemu, który tutaj stosujemy (2), co wykazałem w książce, którą ostatnio wydałem (3).

Jeśli chodzi o tłumaczenia pisemne, w tej samej książce zilustrowałem, jak są one w większości przypadków dalekie od zadowalających (4). Większość wiadomości dociera do różnych krajów po angielsku, ponieważ głównymi agencjami prasowymi są Associated Press, United Press International i Reuter, a ich wiadomości prasowe są tłumaczone lokalnie, zanim zostaną przekazane do różnych gazet i stacji radiowych. Również w tym przypadku bardzo często pojawia się ten sam rodzaj zniekształcenia, o którym dopiero co dyskutowaliśmy. Na przykład wszystkie gazety francuskojęzyczne tłumaczą termin poverty threshold (próg ubóstwa) jako seuil de pauvreté, a powinno być seuil de misère. Poverty (bieda) jest stanem powodującym dużo większe braki podstawowych zasad niż sytuacja wywoływana francuskim słowem pauvreté. Czytelnicy francuskich gazet w ten sposób otrzymują znacząco inny obraz świata niż jest przedstawiony w pierwotnej wiadomości.

Nieetyczne wykorzystywanie zasobów finansowych

"Efektywny program zapanowania nad malarią kosztowałby rocznie jedynie 800,000 $" twierdzi francuski doktor walczący z tą chorobą w Laosie, "lecz brakuje pieniędzy na sfinansowanie tych operacji. Po prostu brak pieniędzy. Na opłacenie personelu, na zakup wyposażenia, na zakup benzyny. Po prostu nie ma pieniędzy." (5) Lecz gdy XXVIII Zebranie Światowej Organizacji Zdrowia zdecydowało – wbrew zaleceniom Sekretariatu WHO – dodać dwa języki do czterech obecnie używanych, zgodziło się ono zarezerwować na swoje koszty obsługi języków 5 000 000 $ rocznie, "na początek" (6). Powstrzymało się ono od dokonania analizy kosztów i efektów, co mogłoby określić, czy jego decyzja ułatwiłaby, czy skomplikowała sprawy. W zasadzie obserwacja działania międzynarodowych organizacji pokazuje, że dodanie nowych języków pociąga za sobą jedynie utrudnienia i dodatkowe koszty. Co prawda kilka państw znajdzie się w lepszej pozycji, ponieważ będzie mogło używać swój własny język, lecz nie spowoduje to żadnej korzyści dla organizacji jako całości ani dla większości z jej państw członkowskich. A mimo to wszystkie organizacje międzynarodowe przeszły tę samą ewolucję: zwiększały ciągle budżet językowy kosztem działań, które miały wykonywać. Uratowanie dziecka od niedożywienia kosztuje 10 dolarów rocznie. Jest to koszt tłumaczenia w ONZ zdania w dokumencie zawierającego 7 wyrazów (7), a ONZ tłumaczy rocznie miliony słów. Unia Europejska tłumaczy 3 150 000 słów dziennie przy jawnym koszcie 36 centów za słowo (8).

Tłumaczenia i interpretacje operacjami mało wydajnymi. ONZ pracowało lepiej przy dużo niższych kosztach, gdy używało jedynie angielskiego i francuskiego. Co więcej, dodanie nowych języków było bezużyteczne dla większości rządów: Węgier, Japończyk, Etiopczyk wciąż byli zmuszeni używać obcego dla siebie języka, aby brać udział w dyskusjach i negocjacjach, tak jak robili to w latach pięćdziesiątych. Dla dobra nieznacznie zwiększonej liczby uprzywilejowanych państw – co jest niesprawiedliwe dla większości, zmuszonej opłacać swój udział we wzroście wydatków bez otrzymywania z tego żadnych korzyści – olbrzymie sumy pieniężne są przenoszone od faktycznych działań do nieproduktywnej pracy lingwistycznej. Niedostępność zasobów finansowych dla wielu celów socjalnych, edukacyjnych, środowiskowych i rozwojowych przy jednoczesnej ich dostępności dla usług językowych wskazuje na rozwiązywanie problemów świata, które jest równie irracjonalne jak i nieetyczne. Priorytety powinno się zrewidować.

Przeszkody na drodze do rozwoju

W dziedzinie rozwoju ludzie myślą i zachowują się tak, jakby język nie miał żadnego znaczenia. Nacisk kładzie się na zaufanie, technologię, żywność, wyposażenie. Jednakże rozwój oznacza szkolenie. Dwa fakty są zwykle ignorowane w tym zakresie: 1) że szkolenie oznacza używanie języka i 2) że przyswojenie sobie jednego z głównych języków rozwiniętego świata jest niemożliwe dla większości ludzi w krajach rozwijających się. Angielski posiada status języka oficjalnego w Indiach, lecz jedynie 3% ludności mówi nim (9). Gdzieindziej sytuacja jest gorsza. Zacytujmy wypowiedź Jamaliaha Mohamada Ali'ego, szefa programu szkoleń językowych na Uniwersytecie w Malezji: "Nawet wśród nauczycieli angielskiego standard angielskiego jest niski. Wielu nie potrafi rozmawiać po angielsku" (10). Jeśli nauczyciele, którzy poświęcili tak dużo czasu i wysiłku na naukę tego języka, nie potrafią używać go w praktyce, jak można oczekiwać, że uda się w tym języku porozumieć ze zwykłym obywatelem? W zachodnim świecie występuje ogromny opór przed pogodzeniem się z faktem, iż język taki jak angielski jest o wiele za trudny, aby udało się go nauczyć wszystkich ludzi na całym świecie, łącznie z tymi, którzy mieszkają w buszu.

Jeden z moich przyjaciół został zatrudniony przez pozarządową organizację przy nauce Afgańczyków obsługi i napraw maszyn, co było jego specjalnością. Ten mówiący po francusku Szwajcar musiał nauczać po angielsku. Następnie miejscowy tłumacz tłumaczył jego słowa na język Farsi, który używano w tej części tego kraju. Wiecie jak nieporęczny jest ten system: doświadczacie go w tej właśnie chwili. Ponad dwukrotnie podwaja on czas przekazu, ponieważ dosyć często, jak zauważyliście, tłumacz musi zadawać pytania, aby się upewnić, czy zrozumiał właściwie. W tym przypadku, do którego się odwołuję, istniało dużo więcej problemów, ponieważ tłumacz nie rozumiał konkretnych szczegółów sposobów pracy tych urządzeń i nie był w stanie użyć właściwej terminologii technicznej.

Oto następny przykład. Dzisiaj istnieje potrzeba dobrego, aktualnego podręcznika medycznych technik laboratoryjnych, których można używać w buszu, tj. w miejscach oddalonych od tzw. cywilizacji. Rozwój nie jest możliwy, jeśli ludzie nie będą zdrowi, a utrzymanie właściwej kondycji fizycznej wymaga szeregu procedur diagnostycznych i innych, które należy wykonać w placówkach nie wyposażonych w żaden zaawansowany sprzęt medyczny. Takie podręczniki rzeczywiście istnieją. Lecz jedynie po angielsku, francusku i hiszpańsku. Oznacza to, że są one całkiem bezużyteczne tam, gdzie ich najbardziej potrzeba, ponieważ dla ludzi, których język ojczysty zupełnie różni się do jakiegokolwiek języka zachodnioeuropejskiego, osiągnięcie właściwego poziomu w takich językach wymaga zbyt wielu godzin nauki, aby było to wykonalne. Wydanie takiego podręcznika w językach lokalnych byłoby za drogie, rozważywszy zarówno koszt tłumaczenia jak i druku bardzo ograniczonej liczby kopii, które staną się przestarzałe po mniej więcej dziesięciu latach. Dlaczego w takich sytuacjach czynnik językowy jest pomijany?

Ekologia

Życie międzynarodowe oznacza pracę wielu sieci światowych lub regionalnych organizacji, które dokonują mnóstwa tłumaczeń. Wszędzie tłumaczenie jest wykonywane w dwóch etapach: tłumacz przygotowuje pierwszy szkic, który idzie do korektora poprawiającego i ulepszającego ten tekst, a następnie przekazującego go do przepisania na maszynie i w efekcie powstaje albo końcowy dokument, albo tekst do druku. Procedura ta wymaga dużego zużycia papieru. Instytucja z jedenastoma językami, taka jak Unia Europejska, zużywa co najmniej dwadzieścia dwa razy więcej papieru od organizacji z jedynie dwoma językami, ponieważ każda strona musi być przetłumaczona z oryginału na dziesięć języków i przepisana na maszynie co najmniej dwa razy. W Unii Europejskiej ilość pracowników zatrudnionych do obsługi języków liczy około 7000 osób (tłumacze, interpretatorzy, sekretarze, maszynistki, znawcy terminologii, bibliotekarze oddziałów językowych, posłańcy, dodatkowy personel w jednostkach administracyjnych i socjalnych do obsługi tych wszystkich osób).  Jest to duża społeczność wymagające mnóstwa dodatkowych składników: ci ludzie używają wind, telefonów, biur, które należy ogrzewać i sprzątać. W małym miasteczku liczącym 7000 mieszkańców ludzie sami są odpowiedzialni za utrzymanie swoich mieszkań, czystość swoich nieruchomości, ogrzewanie i klimatyzację, używanie faksów lub telefonów, zużywanie energii elektrycznej. Tak nie jest w społeczności językowej biurokracji europejskiej: odpowiednie wydatki są ponoszone przez podatników. Ile akrów lasu reprezentuje ta bezproduktywna konsumpcja papieru? Ile wynoszą koszty energii zużytej przez tę biurokratyczną społeczność? Nie istnieją odpowiedzi na takie pytania. Oficjalne dokumenty odnoszące się do kosztów językowych zawsze ograniczają się do kosztów bezpośrednich. Koszty pośrednie są po prostu ignorowane.

Gorsza pozycja

Wszystkie języki używane w obecnym życiu międzynarodowym (z wyjątkiem języka, który będzie opisany w moich wnioskach) są bardzo trudne dla przeciętnego człowieka, który nie mówi nimi od urodzenia. Na przykład, opanowanie angielskiego dla Francuza wymaga 10 000 godzin nauki lub praktyki (trudność ta jest powodem, dla którego 94% populacji Zachodniej Europy, pomimo wielu godzin poświęconych na kursy językowe w szkole, nie jest w stanie zrozumieć prostego tekstu po angielsku). Zdolność posługiwania się językiem obcym na poziomie wymaganym przy poważnych kontaktach jest w ten sposób ograniczona do bardzo małej elity.

W rezultacie istnieje oczywisty brak spontaniczności, gdy ludzie pochodzący z różnych środowisk językowych muszą wymieniać poglądy, nie wspomniawszy nieporozumień oraz ryzyka wyśmiania, które niesprawiedliwie jest oszczędzane ludziom mogącym używać swojego własnego języka. Różnica pomiędzy tym co ktoś chce powiedzieć, a tym co rzeczywiście mówi, może być znacząca. Pan Cornelio Sammaruga, Dyrektor Generalny Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża, który pochodzi z części Szwajcarii mówiącej językiem włoskim, rozśmieszył wszystkich swoich słuchaczy, gdy powiedział – sam to słyszałem – "Nos délégués sont des zéros" ("Nasi delegaci są zerami"). Miał na myśli Nos délégués sont des héros ("Nasi delegaci są bohaterami"), lecz nie udało mu się zastosować reguły wymowy, która rozróżnia słowo hero (bohater) od słowa zero w języku francuskim po dźwięku z. Jego francuski jest z reguły świetny, lecz w tym konkretnym przypadku popełniony błąd był szczególnie godny pożałowania.

W obcym sobie języku nigdy nie czujemy się zupełnie bezpieczni. Osobiście mam za sobą ponad 40 000 godzin nauki i praktyki języka angielskiego, lecz gdy improwizowałem przemówienie inauguracyjne w ostatni piątek, ponieważ, jak wiecie, musiałem w ostatniej minucie zastąpić Sekretarza Klubu Rzymskiego, pomyłkowo użyłem słowa costed (niepoprawna forma przeszła) zamiast cost. Nagle zdałem sobie sprawę, że nie pamiętam poprawnej formy. Nieregularność gramatyki zawsze stawia w gorszej pozycji osobą nie mówiącą danym językiem od urodzenia.

Ta niższość została dobrze opisana przez holenderskiego burmistrza w programie telewizyjnym: "Nawet posiadając dobrą znajomość języka angielskiego, co często zdarza się w tym kraju, wahamy się przemawiać do międzynarodowej grupy używającej tego języka, ponieważ boimy się: boimy się wypowiedzenia nie dokładnie tego, co mamy na myśli, boimy się popełnienia błędów, boimy się ośmieszenia z powodu naszego akcentu, boimy się tego, że nie poczujemy się wystarczająco w obcym języku jak u siebie, aby wzajemnie wymieniać się poglądami z Anglosasem z całą niezbędną mocą..." (11). To fakt: w dyskusji lub negocjacjach język jest bronią, co wie każdy prawnik i każdy polityk. Bieżący system stosowania języków w kontaktach międzynarodowych jest nadzwyczaj niesprawiedliwy dla dużej liczby ludzi. Szczególnie dzieje się tak w przypadku, gdy obcokrajowiec musi mieć do czynienia z miejscową władzą. Są ludzie, którzy znaleźli się w więzieniu, ponieważ nie mogli się wystarczająco wytłumaczyć przed policją lub sędzią.

Zaburzanie relacji

Zdrowe relacje pomiędzy dorosłymi są relacjami opartymi na równości: jest to relacja dorosły – dorosły. Jeśli jeden z uczestników wymiany jest zmuszony używać języka swojego partnera, relacja zostaje automatycznie zaburzona. Staje się relacją rodzic – dziecko. Czuje się on gorszym, traci pewność siebie, jest w położeniu dziecka. Z drugiej strony jego partner przez cały czas ma poczucie, że mógłby mu dawać lekcje, czuje się jak rodzic. Oczywiście, przez większość czasu uczucia te są podświadome, ludzie nie są świadomi budowy wewnętrznej ich relacji. Niemniej jednak jest ona tak zbudowana i wywołuje to zaburzenia, które powinno się brać bardziej poważnie niż to się zwykle robi.

Osłabienie wymiany międzykulturowej

Wczoraj ktoś z naszej grupy zasugerował, abyśmy się podzielili wg języków. Zdecydowaliśmy się tego nie robić. Lecz inne grupy z naszego forum zastosowały ten sposób rozwiązania problemu językowego. Gdy szedłem tutaj dziś rano, rozmawiałem z niemieckim uczestnikiem, który należy do takiej grupy. Był wściekły. Powiedział mi: "Po co przyjeżdżać z tak daleka na Syberię, jeśli mam dyskutować jedynie z kolegami z Niemiec?" Taka sytuacja jest niezwykle częstą cechą międzynarodowych kongresów. Zapobiega ona krzyżowaniu się poglądów. Wymiany międzykulturowe są wzbogacające dokładnie dlatego, ponieważ ludzie o różnym pochodzeniu posiadają różne podejścia, różne punkty widzenia. Ta tendencja spotykania się tylko z ludźmi pochodzącymi z tej samej kultury nawet na zebraniach międzynarodowych stanowi co najmniej wynaturzony efekt bieżącego systemu stosowania języków.

Skażenie kulturowe

Najbardziej wynaturzony efekt  może być mniej oczywisty. Widzieliśmy, że język selekcjonuje ludzi. Również selekcjonuje on to, co ludzie oglądają i czytają. "Dobra kulturowe" są drugim artykułem na liście eksportu USA. Żaden inny kraj nie eksportuje tyle "kultury". W zasadzie ten nagłówek pokrywa głównie filmy telewizyjne. Dlaczego cały świat śledził Dallas i Dynastię? Ponieważ zostały wyprodukowane po angielsku i stąd w języku, który był mniej więcej zrozumiały dla osób zajmujących się programami telewizyjnymi w różnych krajach. "Ponieważ jest tak dominujący i jednocześnie tak urozmaicony, angielski może być zarówno atrakcyjny i niebezpieczny – ponieważ oddziałuje on z niespotykaną siłą", potwierdza Tom McArthur, edytor Oxford Companion to the English Language (12).

Wynikiem jest to, iż pojedyncza kultura, kultura anglosaska, szczególnie jej amerykański wariant, posiada na całym świecie wpływ, który nie jest proporcjonalny do jej jakości, tylko ze względu na strukturę językową wymiany międzynarodowej. Powoduje to niepożądaną zmianę w mentalności. Filmy, które wychwalają przemoc zamiast łagodności, natychmiastowe, odruchowe działanie zamiast myślenia i medytacji, posiadanie zamiast bytu, hałas zamiast ciszy oraz młodość zamiast wieku dojrzałego, zmieniają całe społeczeństwa, których poglądy wcześniej były bardziej dostosowane do wymogów pogodnego, szczęśliwego życia. Olbrzymia liczba osób na całej naszej planecie ogląda telewizję, lecz to co widzą jest bardzo dalekie od odzwierciedlania niezwykłego bogactwa naszego świata. Różnorodność jest całkowicie zakryta przez wartości i wzorce życiowe tylko jednej kultury, albo raczej jej bardzo wąskiego aspektu, który dobrze sprzedaje się za granicą i jest powszechnie – i niesprawiedliwie – mylony z "Ameryką".

To samo można powiedzieć o lekkim czytelnictwie. Przeciętny autor ma szanse pokazać się na świecie, jeśli tylko szczęśliwym trafem jego językiem ojczystym jest angielski. Współzawodnictwo w szansach publikacji dzieła nie jest sprawiedliwe z globalnego punktu widzenia. Język jest podstawowym narzędziem pisarza: bez względu na talent nie można pisać na tym samym jakościowo poziomie w innym języku niż swój ojczysty (potrafią to jedynie jednostki wybitne oraz osoby dwujęzyczne, przyp. tłum.). Dlatego każdy, kto nie mówi językiem angielskim, jest upośledzony w wysoko konkurencyjnym świecie pisarstwa.

Sytuacja ta wywiera negatywny wpływ na bogactwo kulturowe ludzkości, ponieważ wpływy kulturowe nie są wzajemne. Wpajają one specyficzną mentalność i spłaszczają różnice. Cały świat jest uwarunkowany produkcjami amerykańskimi  (głównie z Hollywood), lecz na widownię USA nie jest wywierany podobny wpływ odwrotny. "Obecnie Amerykanie oglądają niewiele zagranicznych filmów, słuchają niewielu zagranicznych piosenek i zapożyczają niewiele obcych słów", tak twierdzi doświadczony dziennikarz z New York Times (13). Takie jednokierunkowe przekazywanie wzorców, poglądów i postaw nie jest zdrowe dla społeczeństwa globalnego.

Stosowanie różnych systemów

Systemy nieefektywne, niesprawiedliwe lub nieetyczne

Zasadniczo w dzisiejszym świecie w użyciu są trzy metody międzynarodowej komunikacji, z których trzecia jest tak marginalna, że nawet nie warto by było o niej wspominać, gdyby nie była właśnie tą metodą, której udaje się unikać wszystkich wynaturzonych efektów wymienionych powyżej.

Jeden z systemów jest systemem biurokratycznym. Używa się kilku języków, a wymiana informacji jest dokonywana na drodze tłumaczeń i interpretacji. Jak zwykle w przypadku metod biurokratycznych wymaga on znacznego marnotrawstwa i mnóstwa bezproduktywnej pracy. W tym systemie ludzka energia nie jest efektywnie wykorzystywana. Wspomniane wyżej nieetyczne przyznawanie zasobów finansowych dotyczy głównie tego systemu. Prezentuje on wszystkie negatywne cechy radzieckiego stylu życia.

Drugi system jest systemem "dżungli". Opiera się on na pierwszeństwie silnego nad słabszym. Używany jest tylko jeden język. Nie mogący się nim posługiwać są odrzucani. W wielu przypadkach, pomimo że to oni są ofiarami, zmusza się ich do poczucia winy ("byłem zbyt leniwy lub głupi, aby nauczyć się języka, którego używają wszyscy; jeśli nie potrafię się porozumiewać, to jest to moja wina"), więc nie zdają oni sobie sprawy, że są ofiarami niesprawiedliwego sposobu porozumiewania się. W systemie tym nie brakuje wspólnych cech z systemem kast w Indiach. Ludzie posiadają mnóstwo przywilejów, jeśli narodzili się we właściwym społeczeństwie, gdzie mówi się po angielsku, tj. gdzie można być leniwym i samolubnym, a jednak wciąż mieć dostęp do kontaktów międzynarodowych, a nawet oczekiwać, co jest odczuwane za zupełnie usprawiedliwione, możliwości porozumiewania się w dowolnym miejscu na świecie, do którego się podróżuje. Mówiący po angielsku fizyk mógł poświęcić na fizykę te właśnie mnóstwo godzin, które jego koledzy z innych kultur byli zmuszeni przeznaczyć na bolesne i wolne przyswajanie sobie języka angielskiego, (14) lecz nie jest on świadomy swoich przywilejów. Jeśli jest się członkiem klasy wyższej, to swoje przywileje uznaje się za oczywiste. System kastowy pociąga za sobą hierarchię: ludzie pochodzący z kultur germańskich są w stanie osiągnąć wymagany poziom w krótszym czasie niż ludzie z grupy języków romańskich, a ci z kolei w krótszym czasie od ludzi posługujących się językami słowiańskimi. Ludzie mówiący takimi językami jak chiński czy indonezyjski są jeszcze bardziej narażeni na odrzucenie, ponieważ ilość czasu, który potrzebują na opanowanie języka, jest ogromna. Ludzi spoza górnej kasty nie tylko zmusza się do poświęcania wielu, wielu godzin na naukę języka górnej kasty, lecz, co więcej, gdy muszą oni prowadzić negocjacje lub dyskutować z kimś, kto należy do tej lepszej kasty, znajdują się w niekorzystnym położeniu: ich oponent jest w stanie korzystać z całego bogactwa słownictwa i uczucia bezpieczeństwa w używaniu języka, czego oni będą zawsze pozbawieni. Ich oponent posiada mistrzostwo w operowaniu bronią językową, oni go nie posiadają. Powinniśmy wziąć sobie do serca następującą uwagę, dokonaną przez Indiankę z plemienia Hopi, która ze smutkiem zdała sobie sprawę, że wyrażenie zgody na wydobywanie bogactw naturalnych w ich rezerwacie doprowadziło do zniszczenia harmonii ich środowiska: "Jeśli, dwadzieścia lat temu, nasz angielski byłby lepszy, nigdy nie podpisalibyśmy tego kontraktu." (15)

System efektywny, sprawiedliwy i etyczny

W przeciwieństwie do wyobrażeń większości ludzi istnieje alternatywa dla obu systemów, biurokratycznego i dżungli. Istnieje naprawdę demokratyczny system i działa on wspaniale. Jego działanie można zaobserwować w praktyce. Jeśli za pomocą obiektywnych kryteriów dokonamy praktycznego porównania różnych środków porozumiewania się, stosowanych do przezwyciężenia barier językowych, to trzeci system, stosowany tylko marginalnie, pozostanie jedynym, który zapobiega wszystkim wynaturzonym efektom, przedyskutowanym powyżej. Nazywa się on esperanto.

Esperanto jest językiem narodzonym z ponad stu lat współoddziaływań międzynarodowych w pewnej małej społeczności ludzi rozsianych po całym świecie i wywodzących się z większość kultur, religii, zawodów i warstw społecznych, połączonych ze sobą jedynie za pomocą używania tego języka do międzynarodowej komunikacji (16). Społeczność ta powstała po prostu dlatego, że na całym świecie znaleźli się ludzie chcący porozumiewać się ponad barierami kulturalnymi i poszerzać swoje horyzonty, którzy nie posiadali tyle czasu na opanowanie jednego z języków prestiżowych. W ten sposób przystali oni na metodę porozumiewania się zaproponowaną w Warszawie w roku 1887 przez młodego człowieka, L. L. Zamenhofa, używającego pseudonimu Dr Esperanto. Używając go w praktyce we wszystkich sytuacjach, zmienili oni ten projekt w żywy język. Mówiący językiem esperanto posługują się nim tylko w międzynarodowej komunikacji, jako pewien zamiennik dla tłumaczeń lub dla pewnego rodzaju łamanej angielszczyzny, zwykle używanej dziś w kontaktach międzykulturowych (17). Są oni przekonani, że ten język, wyrosły z projektu Zamenhofa, jest najlepszym środkiem na zachowanie wszystkich języków ojczystych i ochronę różnorodności kulturowej naszej planety.

Esperanta można nauczyć się w 1/8 czasu wymaganego na osiągnięcie akceptowalnego poziomu porozumiewania się w innym języku obcym, oraz 1/30 czasu niezbędnego do pełnego opanowania innego języka obcego (jeśli nie wierzysz w te dane, sprawdź je i sam zacznij się uczyć). Mówi się, że jeden miesiąc nauki esperanto równa się jednemu rokowi nauki innego języka, jeśli weźmie się pod uwagę osiągnięty poziom umiejętności językowych. Jest to jedyny, istniejący język, w którym przeciętna osoba jest w stanie posiadać umiejętności komunikowania się porównywalne do swojego języka ojczystego.

Język i psychologia

Neuropsychologia języka

Aby zademonstrować, jak to jest możliwe, powinienem przerobić z wami pełny kurs neuropsychologii nabycia i używania języka. Aby zatem podsumować bardzo złożoną dziedzinę, powiem jedynie, że używanie języka jest sprawą odruchów. Przy używaniu języków narodowych lub etnicznych mieszają się dwa rodzaje odruchów: odruchy wrodzone i warunkowe. Pierwsze z nich są odruchami wewnętrznymi, a drugie pochodzą ze świata zewnętrznego, zostały wprowadzone przez naturalne, spontaniczne, działanie na podstawowym poziomie, poddane długiemu procesowi korygowania, który rozgałęzia się w dwie strony: korygowanie przez rodziców, krewnych, przyjaciół i nauczycieli; samokorekcja dokonywana przez dziecko, które chce jak najdokładniej naśladować swoje ludzkie otoczenie. Jeśli się mówi po angielsku feet (stopy) zamiast foots (niepoprawnie), many sheep (wiele owiec) zamiast many sheeps (niepoprawnie), he came (przyszedł) zamiast he comed (niepoprawnie), to dzieje się to dlatego, iż nastąpił proces uwarunkowywania na stłumienie tych pierwszych form, do których prowadzą odruchy wrodzone, i zastąpienia ich przez formy standardowe.

Esperanto bazuje w całości na odruchach wrodzonych. Nie można pomylić się w liczbie mnogiej rzeczownika lub w trybie czasownika, ponieważ możliwość błądzenia po prostu nie istnieje. To samo prawo neuropsychologiczne, które rządzi używaniem języka na pierwszym poziomie – zostało ono nazwane przez szwajcarskiego psychologa Jeana Piageta przyswajaniem uogólniającym  (generalizing assimilation) – ma zastosowanie również do słowotwórstwa i gramatyki. Jeśli przeanalizujemy mowę małych dzieci lub obcokrajowców, to zaobserwujemy bardzo mocną tendencję do uogólniania każdego wcześniej przyswojonego elementu języka. Na przykład, mózg zarejestrował, że istnieje pewien schemat w tworzeniu nazw zawodów: report → reporter, farm → farmer, itd. Naturalnym odruchem będzie uogólnienie tego schematu. Więc nastąpi konkluzja, że człowiek zajmujący się rybami – fish – to fisher. Takiego właśnie słowa użyje spontanicznie wielu obcokrajowców lub małych dzieci. Lecz ludzkie otoczenie blokuje ten naturalny proces tworzenia słów pochodnych i wprowadza odruch warunkowy do używania w tym znaczeniu słowa fisherman. Esperanto tym różni się od wszystkich innych języków, iż zawsze można w nim zaufać tej naturalnej skłonności do uogólniania schematów. W języku angielskim, po opanowaniu słów tooth i teeth (ząb, zęby), wciąż jestem zagubiony, gdy muszę mówić o fachowcu, który zajmuje się zębami: dentist jest słowem, którego muszę nauczyć się oddzielnie.  A dlaczego muszę pisać translator (tłumacz) a nie translater (niepoprawnie), postępując zgodnie z ogólnym schematem? W esperanto, po opanowaniu tworzenia nazw zawodów za pomocą przyrostka -isto nikt już się nie wacha: nie istnieje odruch warunkowy bukujący nasz odruch wrodzony, ponieważ prawo uogólniania pewnej struktury nie posiada żadnych wyjątków. Popatrz na tłumaczenia słów, których dopiero co użyłem w przykładach: raporti → raportisto, farmo → farmisto, fiŝo → fiŝisto, dento → dentisto, traduki → tradukisto.

W esperanto czujesz się naturalnie i swobodnie, ponieważ czujesz się bezpieczny. Wiesz, że możesz podążać za swoimi naturalnymi odruchami. Tak nigdy nie dzieje się w przypadku innego języka. Raz wymówiłem słowo indict (oskarżać, wymowa indajt) jako rym do convict (skazać, wymowa konwikt). Dlaczego? Ponieważ znałem to słowo tylko z czytania i uogólniłem schemat wymowy, który przyswoiłem sobie ze słów derelict, depict, afflict i im podobnych. Zdarzyło mi się to po czterdziestu (18) latach od dnia rozpoczęcia nauki języka angielskiego, którego to języka nigdy nie przestawałem w tym czasie praktykować. Pokazuje to, że prawdziwe opanowanie angielskiego leży poza moim zasięgiem, co potwierdza fakt, iż pomimo tak dużo większej praktyki od przeciętnego Europejczyka, wciąż nie mogę publikować tekstów w języku angielskim bez przekazania ich komuś do korekty. Błędy popełniane przeze mnie po angielsku są po prostu niemożliwe w esperanto. Co więcej, ponieważ ten drugi język jest obcy dla wszystkich, nikt nie ma poczucia wyższości, stosunki od początku są na poziomie dorosły-dorosły. Fakt posiadania przez wszystkich różnych akcentów nie zapobiega płynnemu porozumiewaniu się. A język jest bardzo bogaty. Bogactwo i różnorodność determinowane są nie liczbą elementów podstawowych (ograniczona ilość w esperanto), lecz zakresem możliwych kombinacji, o czym można się przekonać studiując chemię organiczną... lub esperancką poezję.

Mogę osobiście poświadczyć tę wyższość esperanto jako środka międzykulturowej komunikacji, ponieważ uczestniczyłem w wielu zebraniach używających go, w wielu zebraniach odbywających się tylko w języku angielskim oraz w wielu używających różnych form tłumaczeń równoczesnych i kabinowych. Tam, gdzie przyjęto esperanto nie można doświadczyć żadnego z tych wynaturzonych efektów pozostałych systemów. Na przykład, na zebraniach Światowej Organizacji Młodzieży Esperanckiej (TEJO) spotyka się ludzi z całego świata, łącznie z Koreańczykami, Japończykami i mieszkańcami Ameryki Łacińskiej. Jaki to kontrast z tym forum! Ilu Rosjan pojawiłoby się tutaj, gdyby nie zapewniono tłumaczeń z i na rosyjski? Na zebraniu TEJO, jak na wszystkich innych spotkaniach używających języka esperanto, ludzie kontaktują się bezpośrednio, spontanicznie i swobodnie. Zawsze mogą rozmawiać poufnie, bez osób trzecich. Po kilku miesiącach nauki, mówiący językiem esperanto znajdują się w lepszym położeniu do omawiania między sobą delikatnych spraw, niż znajdował się Bill Clinton na spotkaniu z Borysem Jelcynem lub z Helmutem Kohlem.

Opór

Jeśli esperanto posiada taką przewagę nad innymi formami komunikacji międzykulturowej, to jak to się stało, że jest tak mało znane? Znów mamy do czynienia z bardzo skomplikowanym problemem – w tym przypadku z problemem socjopsychologicznym – którego pełne wyjaśnienie wymagałoby wielu godzin. Jednym z czynników jest struktura władzy pomiędzy narodami. Innym jest to, iż język staje się tak bliski naszym emocjom, myśleniu, tożsamości, że istnieje bardzo mocny, chociaż podświadomy, opór psychologiczny przed uświadomieniem sobie tego, czym jest język w rzeczywistości. Nauka naszego języka ojczystego oznaczała poddanie się dowolnym zachciankom świata dorosłych. Gdy się powiedziało my foots (nieprawidłowo – moje stopy) i ktoś to poprawił, nikt nie mógł podać racjonalnego wytłumaczenia: używana forma była całkiem spójna z celami języka, tj. z komunikowaniem, wyrażaniem się. Mówiąc foots przekazuje się dokładnie taką samą informację jak mówiąc feet. "Dlaczego nie mogę mówić foots?" mogliście zapytać. Jedyną możliwą odpowiedzią było "bo tak jest". To znaczyło: nie ma na to rozsądnego wytłumaczenia, trzeba robić tak, jak zawsze robili nasi przodkowie. Dla dziecka, starającego się zrozumieć, takie wyjaśnienie jest odpowiednikiem polecenia "musisz mówić feet, bo ci tak każę". Ludzie nie są tego świadomi, lecz przy opanowywaniu języka pojawia się pewien ogromnie władczy model.  Przenosi on wiadomość, której nigdy się jawnie nie wypowiada, mianowicie, iż funkcją języka jest nie tylko porozumiewanie się, lecz również przynależność do dobrej lub do złej grupy (społecznie, kulturowo lub z punktu widzenia pokoleń).  Język zrzekający się tej funkcji i służący jedynie do komunikowania się jest przerażający dla dużej części populacji, chociaż ludzie nie są świadomi tego uczucia.

Oczywiście nie mam na myśli tego, iż powinniśmy wypaczać lub obniżać wartość naszych języków: szacunek dla przodków oraz uwielbienie naszej kultury są warte wysiłku na maksymalnie dobre wyuczenie się języka ojczystego, a również, jeśli będziemy zainteresowani, języków z innych stron świata. Lecz to co jest sensowne na skalę narodu, staje się absurdem w skali międzynarodowej. Tam efektywne porozumiewanie się jest ważniejsze od wszystkich innych względów. Narzucanie zachcianek naszych przodków naszym partnerom jest ogromnym brakiem szacunku. Jeśli w swoim języku Niemiec mówi on pomaga nam, a Francus mówi on nam pomaga, dlaczego mieliby porzucić ten zwyczaj przy rozmowach z obcokrajowcami? W esperanto formy li helpas al ni (konstrukcja niemiecka), li nin helpas (konstrukcja francuska) i li helpas nin (konstrukcja angielska) są jednakowo poprawne i częste w użyciu. Doświadczenie udowadnia, że ta swoboda raczej ułatwia niż hamuje porozumiewanie się. Dlaczego mielibyśmy zrzec się tej swobody, skoro w grupach międzynarodowych nie ma sensu wymaganie lojalności bardziej dla jednych przodków, a mniej dla drugich?

Trzecim czynnikiem wyjaśniającym powody małej wiedzy na temat esperanto jest historia oszczerstw rzucanych przez te elementy w społeczeństwie, które uważały się za elitę, ponieważ mogły używać dominującego w owym czasie języka obcego. W dzisiejszych Indiach wąska warstwa społeczeństwa, która rzeczywiście potrafi posługiwać się językiem angielskim, posiada również monopol na władzę. Czy ucieszyliby się, gdyby wszyscy Indyjczycy, nawet najbiedniejsi, mogli porozumiewać się ponad barierami językowymi nie tylko we własnym kraju, lecz również na całym szerokim świecie? Dokładnie to samo dotyczy całego tzw. Trzeciego Świata, jak również w dużym stopniu Europy.

Jednak wg ostatnich analiz głównym czynnikiem hamującym rozprzestrzenianie się esperanto (rozprzestrzenia się ono w sposób ciągły, lecz w wolnym tempie) jest po prostu siła bezwładności. Ludzie nie chcą poświęcać czasu na rozmyślanie o tym. Nie są świadomi wynaturzonych efektów obecnego systemu porozumiewania się. Jeśli o nich chodzi, działa on wystarczająco dobrze. Nie wyobrażają sobie, iż nauczanie języków obcych w szkołach mogłoby być inaczej zorganizowane, lub że język do zadań międzynarodowych mógłby być zaplanowany w bardziej sensowny sposób, który uwolniłby duże sumy pieniędzy pochodzących z podatków i przeznaczyłby je na cele społeczne lub bardziej produktywne. Dlaczego mieliby wspierać zmianę, która wydaje się nieuzasadniona? Bezczynność jest prostsza od stawienia czoła problemowi i dokonania porównań, bez których niemożliwe jest określenie, gdzie leży najlepsze rozwiązanie.

Wniosek

Jak było podkreślone na jednej z naszych sesji plenarnych, Ziemia się skurczyła. Oznacza to, że kontakty są bliższe i częstsze. Zadowalające kontakty wymagają łatwej, spontanicznej i precyzyjnej komunikacji językowej na równym poziomie. Porównując w terenie różne metody opracowane przez ludzkość dla zapewnienia komunikacji pomiędzy ludźmi posługującymi się różnymi językami ojczystymi, łatwo sprawdzić, że esperanto z nawiązką jest systemem, który daje najlepsze wyniki przy najmniejszym wysiłku, czasie i pieniądzach. Jest najlepszym rozwiązaniem pod względem kosztów i efektywności dla problemu wzajemnego rozumienia się, najlepszym rozwiązaniem ze społecznego punktu widzenia (a nie jak obecne systemy faworujące ludzi wystarczająco bogatych na zapewnienie sobie nauki zagranicą jednego z głównych języków) oraz najlepszym rozwiązaniem pod względem psychologicznym, ponieważ język nie posiadający żadnych pułapek na naturalnej drodze procesu werbalizacji przyczynia się do łatwości w wyrażaniu się.

Te fakty nigdy nie przedyskutowano na podstawie rzeczywistych badań lub analizy stosownych danych. Są one łatwe do sprawdzenia. Jeśli nie podejmujemy działań na ich podstawie, to równie dobrze możemy przyznać, że nie interesuje nas przyszłość ludzkości, że cała ta nasza mowa o rozwoju, ekologii, sprawiedliwości w stosunkach pomiędzy Zachodem a Wschodem, jak również pomiędzy Północą a Południem, jest jedynie zasłoną dymną dla naszej bezwładności, wymówką dla zachowania przywilejów i żałosną maską ukrywającą brak zainteresowania tymi, którzy nie narodzili się po właściwej stronie granic kulturowych.

Jeśli naprawdę pragniemy stworzyć "światowe społeczeństwo z ludzką twarzą", nie możemy unikać spraw dotyczących komunikacji językowej, posiadającej tak istotną funkcję w globalnej rodzinie ludzkiej jak przewodnictwo nerwowe w każdym ciele. Myślenie jest blisko związane z językiem. Jeśli nauczymy się swobodnego języka, nasze myślenie staje się swobodne. Dopóki będziemy sądzić, że normalnym jest myślenie po angielsku lub w jakimkolwiek innym języku narodowym, prawdopodobnie nie uda się nam osiągnąć autentycznego, globalnego poglądu na świat. Będziemy nieświadomie uwarunkowywani przez mentalność zawartą w naszym języku, w jego gramatyce, semantyce, odniesieniach kulturowych. Esperanto jest jedynym językiem posiadającym w pełni międzykulturowe podłoże, który został ukształtowany przez kontakty międzykulturowe i otrzymał po całym wieku wzajemnych regulacji autentyczną, globalną mentalność.

Nie proszę o danie wiary moim słowom. Chciałbym, abyście sprawdzili moje twierdzenia i zastanowili się nad tym, co powiedziałem. Mam silną nadzieję, że nie dacie wiary uprzedzeniom bez pokrycia. O esperanto wypowiedziano wiele nonsensów przez ludzi, którzy czują się zwolnieni od konieczności rozważenia dowodów. Oni nigdy nie uczestniczyli w zebraniu wykorzystującym ten język, nic nie wiedzą o jego budowie, historii, literaturze, rozprzestrzenieniu w świecie, nigdy nie porównywali w praktyce różnych systemów komunikacji międzykulturowej ani nie mierzyli ilości czasu wymaganej do osiągnięcia zadanego poziomu wyrażania się w różnych językach, łącznie z esperanto, lecz nie wahają się wydawać osądy. Oczywistym jest, że taka postawa zanieczyszcza całe rozwiązanie problemów naszej planety. Jeśli nie są oni sprawiedliwi w dziedzinie tak podstawowej dla ludzkich stosunków jak język, to jak mogą być sprawiedliwi w innych dziedzinach?

Może być i tak, że przy wymienianiu tych wynaturzonych cech systemów językowej komunikacji obecnie w użyciu zapomniałem o najważniejszym: subtelnej i ledwo świadomej manipulacji opinii, zaprojektowanej tak, aby zapobiegała wzajemnemu zrozumieniu pomiędzy warstwami globalnego społeczeństwa. Badania psychologiczne (19) pokazują, że ta podświadoma manipulacja wywodzi się, między innymi, ze strachu przed bezpośrednim kontaktem z uczuciami, dążeniami, filozofią i poznawaniem ludzi, którzy są postrzegani jako obcy tak długo, aż utracą ten wywołujący strach status przez dołączenie do elitarnego klubu społeczności mówiącej językiem angielskim.

Gdy zaczniecie dyskusję o esperanto ze swoimi przyjaciółmi i kolegami, bardzo często wydobędziecie od nich negatywny odzew. Mam nadzieję, że nie przyjmiecie go na słowo. Niech ludzie, którzy reagują w taki sposób, powiedzą wam, jakie dane zebrali, gdzie porównywali esperanto z innymi środkami międzykulturowej komunikacji, jakie dowody przeanalizowali. Jeśli nie potrafią odpowiedzieć na te pytania, to jak mogą oni być wiarygodni? Ufam nie tylko w wasze poczucie sprawiedliwości i odpowiedzialności, lecz również w waszą stanowczość przy żądaniu dowodów. Te cechy są niezbędne do wybrania optymalnej metody komunikacji językowej.  A rozwiązanie tego problemu porozumiewania się w świecie podzielonym na mnóstwo oddzielnych jednostek przez ciasne bariery językowe jest nieodzownym pierwszym krokiem, jeśli chcemy stworzyć "globalne społeczeństwo z ludzką twarzą".

Źródła

1. Mark Fettes, "Europe's Babylon: Towards a single European Language?", History of European Ideas, 1991, 13, 3, str. 201-202.

2. Międzynarodowe forum młodzieżowe używało dwóch języków, angielskiego i rosyjskiego. Przemowy i interwencje były tłumaczone zdanie po zdaniu.

3. Claude Piron, "Le défi des langues" (Paryż: L'Harmattan, 1994), str. 31-32 oraz 107-115.

4. Claude Piron, "Le défi des langues" (Paryż: L'Harmattan, 1994), str. 34-37 oraz 115-121.

5. Stan Sesser, "Forgotten country", The New Yorker, 20 sierpnia 1990, str. 64.

6. Światowa Organizacja Zdrowia, Zjazd XXVIII, Użycie języków roboczych: Raport Dyrektora Generalnego, Dokument A28/50, str. 3.

7. Ocena Procesu Tłumaczeń w Organizacji Narodów Zjednoczonych (Genewa: Joint Inspection Unit, 1980, dokument JIU/REP/80/7), Tablica 9.

8. Roman Rollnick, "Word mountains are costing us a fortune", The European, 20 grudnia 1991, str. 6. Porównanie z innymi organizacjami sugeruje, iż ta pozycja jest poważnie niedoceniana.

9. "India faces up to the foreigners", The Economist, 10 wrzesień 1994, str. 71.

10. Jay Branegan, "Finding a proper place for English", Time, 16 wrzesień 1991, str. 51.

11. Mr Winkel, Burmistrz Noordwijkerhout, Telewizja holenderska, Kanał AVRO, 3 sierpnia 1990, godzina 8:45 wieczorem.

12. Wywiad Daniela Petersena i Deborah Curran, "What Was That You Said?", Newsweek, 26 kwietnia 1993, str. 56.

13. Nicholas D. Kristof, "Benefits of Borrowing Le Bon Mot", International Herald Tribune, 26 sierpień 1994.

14. Lekarz koreański lub japoński musiał przeznaczyć około 3000 godzin na naukę angielskiego, aby móc się porozumiewać ze swoimi anglosaskimi kolegami na poziomie wciąż dalekim od odpowiedniego; 3000 godzin, to jest 75 tygodni po 40 godzin, czyli półtora roku pracy na pełnym etacie.

15. Cytowane przez Jean-Claude'a Buffle'e, "Indiens américains: 1991", L'Hebdo, 7 marca 1991, str. 31.

16. Richard E. Wood, "A voluntary non-ethnic, non-territorial speech community" w Badaniach Socjolingwistycznych nad Kontaktem Językowym wykonanych przez  W. F. Mackey'a i J. Ornsteina (Haga, Paryż i Nowy Jork: Mouton, 1979), str. 433-450.

17. Interesujący opis używania łamanej angielszczyzny w dzisiejszym świecie oraz jej wpływu można znaleźć u Barry'ego Newmana w "Global Chatter – World Speaks English, Often None Too Well; Results Are Tragicomic", The Wall Street Journal, Midwest Edition, 22 marca 1995.

18. Spisując notatki, początkowo napisałem fourty. Ponieważ nie byłem pewny, zaglądnąłem do słownika. To jeszcze jeden przykład uogólniania najczęstszej postaci. Ponieważ pisze się four, fourth, fourteen, fourteenth, dlaczego nie fourty? Taka nieregularność byłaby nie do pomyślenia w esperanto.

19. Claude Piron, "Un cas étonnant de masochisme social", Action et Pensée, 1991, 19, str. 51-79. Skrócona wersja tego artykułu została opublikowana w naszym serwisie pod tytułem "Psychologiczne Reakcje Na Esperanto".

Upośledzenie językowe a prawa człowieka

Panie Przewodniczący

Uczucie przenikające Powszechną Deklarację Praw Człowieka to dążenie do sprawiedliwości. Lecz występuje duża nieświadomość wagi sprawiedliwości w dziedzinie języka oraz wagi języka w dziedzinie sprawiedliwości. Społeczna postawa w stosunku do języków wszędzie preferuje nierówność. W Organizacji Narodów Zjednoczonych jedni mogą używać swoich języków ojczystych, podczas gdy inni są pozbawieni tej możliwości, a niewiele uwagi zwraca się na ich upośledzenie. Chociaż nie trudno byłoby przywrócić sprawiedliwość. Wystarczyłoby w ONZ zdecydować, iż nikt z rodziny Narodów Zjednoczonych nie posiada prawa używania swojego języka ojczystego. Gdyby Francuzi, Amerykanie oraz inne uprzywilejowane narody zostały zobowiązane do używania języka innej kultury w swojej komunikacji ustnej czy pisemnej, zdaliby sobie sprawę o położeniu swoich językowo upośledzonych kolegów, a koncepcja sprawiedliwości w używaniu języka być może znalazłaby jakiś punkt wejścia do stosunków międzynarodowych. W kontekście dnia dzisiejszego ta prosta sugestia jest nierealistyczna. Wywołuje ona uczucie obcości, ekscentryczności. Dlaczego? Cóż to ujawnia, jeśli nie to, iż bez względu na elokwentne przemowy wygłaszane na rzecz sprawiedliwości wśród narodów, nie istnieje rzeczywista wola nawiązywania kontaktów ze wszystkimi na równej stopie.

Istnieje pewnego rodzaju ślepota, nieczułość wśród tych, którzy mogą używać swojego języka ojczystego, w stosunku do tych, którzy nie posiadają takiego szczęścia. Gdy jest się zmuszonym do używania języka nie będącego ojczystym, wygląda się na mniej inteligentnego, niż się jest, brzmiąc często śmiesznie. Gdy czterdzieści lat temu pracowałem jako protokólant w nowojorskim ONZ-cie, reprezentant pewnego kraju członkowskiego na krawędzi zapaści gospodarczej rozpoczął interwencję, mówiąc wolno, widocznie szukając w głowie właściwych słów, za pomocą zdania "My Government sinks..." ("Mój rząd tonie..."). Oczywiście chciał powiedzieć thinks (sądzi, myśli, uważa), Wszyscy wybuchli śmiechem. Uderzyło mnie, że nikt nie miał współczucia dla tego człowieka, który, jak 80% ludzi żyjących na tej planecie, nie posiadał w swoim języku angielskiego dźwięku th (Polacy też go nie mają!) i dlatego musiał torturować swoją krtań przy wymawianiu każdego zdania po angielsku lub musiał brzmieć śmiesznie. Albo rozważmy przypadek Pani Helle Degn, holenderskiej minister, która, otwierając międzynarodowe zebranie i chcąc przeprosić za swój brak znajomości w temacie, ponieważ właśnie niedawno objęła swoje stanowisko, powiedziała "I'm at the beginning of my period" ("Jestem na początku mojego okresu miesiączkowego") (1). Dlaczego stała się pośmiewiskiem tego zebrania? Dlaczego była wystawiona na ryzyko ośmieszenia, którego nigdy nie doświadczają reprezentanci wielu krajów? Z jej własnej winy? Nie. Jak większość obcokrajowców używających języka angielskiego na raczej wysokim poziomie, spędziła ponad 10 000 godzin na nauce i praktyce w tym języku. Lecz nigdy nie można osiągnąć poziomu równego poziomowi mówiących tym językiem od urodzenia. Ryzyko ośmieszenia nie jest równo rozłożone na wszystkich.

Gdy pracowałem dla WHO, był tam pewien japoński lekarz, który reprezentował swój kraj w pewnym organie regionalnym. Na każdym zebraniu nie mówił więcej niż dwa, trzy zdania przygotowane w notatniku. Wszyscy myśleliśmy sobie: "W porządku, nie jest zbyt rozmowny". Lecz wtedy rząd japoński zorganizował zebranie w Tokio i udostępnił tłumaczenie na żywo z języka japońskiego. Postawa tego delegata uległa całkowitej zmianie. Miał mnóstwo do powiedzenia, wiele bardzo cennych uwag dla wszystkich składników porządku obrad. Został uwolniony od upośledzenia w formułowaniu swoich myśli w dziwnym dla siebie języku. Odkryliśmy zupełnie inną osobowość.

Jak dochodzi do tego, że używanie języka ma taki wpływ nie tylko na to, jak jesteśmy odbierani, jak dajemy sobie radę w negocjacjach, lecz również na prosty fakt, iż odważamy się prosić o wysłuchanie? Jak dochodzi do tego, że ta nierówność jest tak rzadko uświadamiana sobie przez tych, którzy zawsze mogą używać swojego języka ojczystego?

Uczenie się języka: zadanie budzące grozę

Gdy nabywamy umiejętność posługiwania się naszym językiem ojczystym, jesteśmy zbyt młodzi, aby rozumieć, co się dzieje. Uczenie się go oznacza wprowadzanie do naszego mózgu i wyćwiczenie w nim odruchów dla tysięcy danych, programów i podprogramów połączonych w niezwykle zawiłe wzorce. Z tego powodu nawet po 20 000 godzin całkowitego kontaktu ze swoim językiem dzieci w wieku sześciu lub siedmiu lat wciąż nie są w stanie poprawnie wyrażać swoich myśli. Mówią foots zamiast feet lub comed zamiast came, ponieważ ogólne programy nie zostały jeszcze podłączone do specyficznych podprogramów, które powinny wywołać takie słowa jak foot czy come. Przy nauce języka obcego musimy usunąć uwarunkowania wielu takich odruchów i uwarunkować je ponownie odruchami dla nowego języka. Jest to przerażające zadanie, które wyjaśnia, przykładowo, dlaczego w Hong Kongu połowa uczniów po sześciu latach nauki po kilka godzin dziennie odpada na egzaminie z języka angielskiego w wieku lat szesnastu (2).

To smutne, że jest tak mało współczucia dla wszystkich tych ludzi, którzy nie są częścią tzw. elity i którzy cierpią na upośledzenie językowe. Tak samo jak jest bardzo mało współczucia dla milionów dzieci na całym świecie, które są zmuszane do poświęcania olbrzymich ilości czasu i energii nerwowej na zupełnie bezużyteczną naukę języków, których nigdy nie opanują.

Przychodzi mi na myśl grupa uchodźców z Jugosławii i z byłej Jugosławii, którą się musiałem zajmować. Wszyscy dorośli uczyli się przez sześć lat rosyjskiego, niemieckiego lub angielskiego w tempie czterech godzin tygodniowo. Ja mniej więcej sobie radzę w każdym z tych języków. Lecz porozumiewanie się z tymi ludźmi było niezmiernie frustrujące. Potrzebowali kilku minut na wyrażenie czegoś, co w ich własnym języku zajęłoby im dwie sekundy, a bardzo często im się po prostu to nie udawało. Pewnego razu jednej matce z Osijeku (miasto we wschodniej Chorwacji) musieliśmy przez pięć minut wyjaśniać zdanie "płaszczyk dla pani dziecka będzie dostępny w przyszłym tygodniu", ponieważ nie pamiętała właściwych słów i musieliśmy użyć wszelkiego rodzaju pomocy, aby dotrzeć do jej mizernego słownictwa, które jej pozostało, pomimo znaczącego wkładu w naukę języka co do czasu i wysiłku, jaki podjęła w szkole.

W końcu przynajmniej udało się nam nawzajem porozumieć. Lecz co zrobić, jeśli staniemy przed staruszką mówiącą jedynie językiem albańskim, która przeżywa atak histerii, i zdamy sobie sprawę, że wyraża ona swoje przepojenie bólem, cierpieniem, zmieszaniem, rozpaczą, a my wiemy, że moglibyśmy jej pomóc, że zostaliśmy do tego odpowiednio przeszkoleni w dostępnych procedurach do uspokojenia jej, lecz nic nie możemy zrobić, ponieważ nie rozumiemy ani jednego szczegółu z historii, którą nam opowiada, z uczuć, które musi nam przekazać, aby mogła odzyskać równowagę. Gdy doświadczymy takiego przeżycia, wiemy, co znaczy być upośledzonym językowo.  Czujemy się tak, jakbyśmy dostali udaru i został uszkodzony nasz mózg, i chociaż z całego serca pragniemy pomóc, jesteśmy zupełnie bezsilni. Przestajemy już być istotami ludzkimi. Ponieważ ludźmi czyni nas obcowanie z innymi.

Zastanawiam się, jaką cenę zapłacą przyszłe pokolenia za wszystkie urazy, które powrócą z powrotem, ponieważ nie zostały uleczone we właściwym czasie i to nie z braku terapeutów, lecz z braku języka umożliwiającego tę terapię, która w wielu wypadkach byłaby bardzo krótka. Ludzie w nieszczęściu muszą zostać wysłuchani z potwierdzeniem, że zostali zrozumiani przez słuchającego ich. Lecz to wymaga językowych środków porozumiewania się. W czasach, gdy miliony osób muszą się dostosować do innej kultury, ponieważ przymus polityczny czy gospodarczy zmusił ich do opuszczenia swojego domu, trudności upośledzonych językowo są codziennością, lecz społeczeństwo jako całość nie posiada współczucia dla tej sytuacji, a jak pokażę wam za chwilę, można by tego łatwo uniknąć, gdyby istniała ku temu dobra wola.

Dyskryminacja i niesprawiedliwość

Dlaczego więc nie ma tej dobrej woli? Z jednej strony dlatego, iż nie istnieje świadomość tego stanu rzeczy. Dla większości ludzi sama koncepcja upośledzenia językowego jest obca. Ta smutna rzeczywistość nigdy nie zostaje nazwana, a kiedy coś nie jest formułowane, nie odnajduje swojego miejsca w świadomym umyśle. W rezultacie większość ofiar upośledzenia językowego nie czuje się ofiarami. Ich uczucia w rzeczywistości są dużo bliższe poczuciu winy. Jeśli nie wyrażam się zrozumiale, to jest to moja wina, bo byłem zbyt leniwy lub nie dość zaradny, by opanować właściwe środki porozumiewania się. Ludzie, którzy z powodu języka są śmieszni lub niesprawiedliwie traktowani przez policję, system sądowniczy lub swoich szefów, nie zdają sobie sprawy, że to społeczeństwo ponosi większą odpowiedzialność za ich upośledzenie od nich samych (słynna sprawa Roberta Dziekańskiego, zabitego paralizatorem elektrycznym przez kanadyjską policję na lotnisku w Vancouver  14.10.2007 z powodu braku możliwości porozumienia się z nim w języku angielskim, przyp. tłum.). Zatem występowanie tej dyskryminacji rzadko jest przyjmowane do wiadomości. Niezbyt często zdarza się nam przeczytać zdanie takie jak poniższe, które wziąłem z The Wall Street Journal (3) i które odnosi się do ludzi, znanych jako bramkarze, dokonujących sortowania podań o pracę na podstawie wywiadów po angielsku: "Angielski 'bramkarzy' jest jednym z najmniej widocznych, najmniej mierzalnych i najmniej zrozumiałych aspektów dyskryminacji".

Inny aspekt dotyczy tego, iż dla tych, którzy wyzyskują obcokrajowców, jest bardzo wygodny brak konieczności brania odpowiedzialności dzięki problemom językowym.

Pewien szwajcarski podróżnik w Manili na Filipinach przekonał młodego krajowca do wyjazdu z nim do Szwajcarii; obiecał mu sfinansowanie nauki, zapewnienie zakwaterowania, a nawet legalne adoptowanie go. Czternastolatek zgodził się na to. Gdy przybył na miejsce, został siłą wciągnięty w sieć prostytucji i był wykorzystywany jako niewolnik przez swojego pana. Możliwość ratunku pojawiła się, gdy dwóch policjantów przyszło do domu, w którym był więziony, ponieważ posiadali oni pewne podejrzenia na temat tego, co tam się działo. Policjanci nawet widzieli tego młodzieńca, lecz posługiwał się on jedynie pewnego rodzaju łamaną angielszczyzną, a policjanci wcale nie mówili po angielsku. Jego pan rozmawiał z nimi w miejscowym dialekcie szwajcarskim języka niemieckiego.  Nastolatkowi nie udało się porozumieć, a ten człowiek mógł wyjaśnić jego wypowiedzi w języku niezrozumiałym dla młodego niewolnika, zatem nie mógł on walczyć z zapewnieniami swojego pana, co mógłby zrobić, nie będąc zamkniętym w klatce upośledzenia językowego.

Tutaj, w Genewie, został skazany człowiek z Burkina Faso i nawet nie rozumiał dlaczego go skazano, ponieważ mówił jedynie językiem Bissa, afrykańskim dialektem, a postępowanie było prowadzone po francusku. Pod naciskiem policji oraz, być może, poczucia winy powiązanego zwykle z upośledzeniem językowym, podpisał raport policyjny, napisany na maszynie w jego obecności, chociaż nie rozumiał jego treści. Wiemy o tym zdarzeniu tylko dlatego, że pewien prawnik akurat znalazł się na właściwym miejscu i we właściwym czasie i udało mu się podważyć te pierwsze oskarżenia. Opisany człowiek o mało nie został wysłany z powrotem do Afryki, zanim władze rozważyły przyznanie mu azylu politycznego, a argumentem były niezgodne z prawem czyny, których popełnienia nie był winien, lecz z których nie był w stanie się wytłumaczyć (4).

Jednym z aspektów upośledzenia językowego jest niedostatek tłumaczy. Zatem administracje powołują kogokolwiek z danego obszaru językowego. Lecz obiektywne tłumaczenie bez wprowadzania zniekształceń spowodowanych poglądami politycznymi czy stanem emocjonalnym nie jest wcale proste. Niejeden uchodźca ucierpiał z powodu tych właśnie konsekwencji upośledzenia językowego.

Obecny brak uświadomienia sobie wagi języka jako czynnika pełnej ludzkiej godności prowadzi do ukrytych rodzajów dyskryminacji. Pewna znana mi osoba w Berlinie została zmuszona w przedszkolu do rozmawiania po niemiecku ze swoim synem, ponieważ wychowawczyni chciała zrozumieć, o czym rozmawiają rodzice z dziećmi. Oczywiście nie jest to straszne samo w sobie, ponieważ takie porozumiewanie się jest ograniczone do kilku minut dziennie. Lecz postawa wychowawczyni ujawnia szeroko rozpowszechniony pogląd, że język nie jest ważny, jakby jego przeznaczeniem było jedynie przekazywanie wiadomości. Jest to zaprzeczeniem wszystkich emocjonalnych aspektów języka, jak również jego roli w poczuciu tożsamości, które jest jedną z podstaw poczucia godności, tak często wspominanego przez Powszechną Deklarację Praw Człowieka. Wychowawczyni w przedszkolu nie zdaje sobie sprawy, że jej żądanie jest uwłaczające, że skutkuje pojawieniem się poczucia odrzucenia i stanu niższości. Podobne, lecz dużo poważniejsze wtrącanie się w stosunki pomiędzy rodzicem, a dzieckiem jest powszechne w tureckich więzieniach, gdzie ojciec odwiedzający syna jest zmuszany do rozmawiania z nim po turecku, podczas gdy językiem rodziny, językiem uczuć i emocji, tak ważnych w tym kontekście z ludzkiego punktu widzenia, jest w rzeczywistości język kurdyjski.

Co można zrobić?

Być może pomyślimy: "W porządku, tak to wygląda, więc co można z tym zrobić?" Najpierw musimy przyjąć do wiadomości, że upośledzenie językowe szerzy się we współczesnym świecie i powoduje wiele cierpień, frustracji i niesprawiedliwości.

Dalej powinniśmy przeanalizować przyczyny tego problemu. Największą z nich może być brak woli do jego rozwiązania, ponieważ porządek (lub raczej bałagan) językowy współczesnego świata daje korzyści pewnym grupom warstw społecznych, które opierają się przed pozbyciem się swojej przewagi. Inną przyczyną może być brak rzeczywistej świadomości rozmiaru tego problemu, jego wpływu na miliony osób. Część tego braku świadomości może z kolei być spowodowana skłonnością do ignorowania neuropsychologicznych aspektów języka, tj. wielkości wkładu wymaganego do opanowania języka, innymi słowy, faktu, iż płynność w większości języków wymaga wyćwiczenia setek tysięcy odruchów wprowadzonych do systemu nerwowego i zarządzanych w mózgu.

Następnym krokiem byłoby postępowanie zgodne z procedurami badawczymi: wykonanie analizy porównawczej wszystkich dostępnych środków w celu znalezienia docelowego rozwiązania. Cel jest jasny: uwolnić jak największą ilość cierpiących na upośledzenie językowe przy najniższych możliwych kosztach. Analiza porównawcza powinna być wykonana na wszystkich systemach używanych przez ludzkość do przezwyciężania bariery językowej, aby ustalić, który z nich jest najbardziej efektywny pod względem kosztów, najbardziej zadowalający z psychologicznego punktu widzenia, wykazujący się najwyższym szacunkiem dla wszystkich kultur oraz optymalnym z uwagi na sprawiedliwość dla swoich użytkowników.

Z tego miejsca chciałbym podkreślić pewną ważną rzecz, która nigdy nie była wspominana w dyskusjach dotyczących stosowania języków, mianowicie to, że olbrzymi procent wysiłku narzuconego na mózg przy opanowywaniu języka obcego nie ma nic wspólnego z efektywnością porozumiewania się i stąd z usuwaniem przeszkód powodujących upośledzenie językowe. Zatem jeśli istnieje jakiś język, który stosuje się do naturalnego przepływu energii nerwowej bez konieczności modyfikowania jej przez odruchy warunkowe, to może on zaoferować rozwiązanie tego problemu.

Wcześniej wspomniałem o swoich doświadczeniach z uchodźcami, których wcześniej uczono angielskiego, niemieckiego czy rosyjskiego przez średnio 1200 godzin, i których umiejętności językowe były tak niskie, iż potrzebowaliśmy pięciu minut na przekazanie wiadomości, którą w naszych językach ojczystych można by przekazać w dwie sekundy. Lecz powstrzymałem się od wyznania całej prawdy, która odnosi się do tego, iż po kilku tygodniach pojawił się młody robotnik z Kosowa. Jako rodowity Albańczyk uczył się on języka esperanto przez sześć miesięcy. Z nim nie miałem żadnych problemów w porozumieniu się. Przy mnie nie miał on upośledzenia językowego. Nie był ani bardziej inteligentny, ani bardziej uczony od pozostałych. Lecz pragnąc wejść w kontakt z ludźmi na całym świecie i zdając sobie sprawę, że osiągnięcie tego celu jest procesem zbyt wolnym za pomocą języków nauczanych w szkole, spróbował esperanto. Rzeczywiście, jest to język oparty w pełni na użyciu kreatywności, na możliwości uogólniania wszystkich elementów językowych bez wyjątku, na swobodzie w składni oraz w porządku wyrazów, a stąd jest to język podążający bez przeszkód i objazdów za spontanicznym tokiem pracy ludzkiego mózgu przy wyrażaniu idei i uczuć. Jest faktem, że zwykle jeden miesiąc nauki esperanto umożliwia osiągnięciu poziomu porozumiewania się odpowiadającego rokowi nauki w innym języku. Zatem po sześciu miesiącach esperanto opanowuje się ten język tak, jak angielski po sześciu latach nauki. Co więcej, jeśli przestanie się go używać na kilka lat, zapomni się dużo mniej niż w innych językach, ponieważ odruchy nerwowe są stabilne, natomiast odruchy warunkowe nie. Jeśli macie co do tego jakieś wątpliwości, zwróćcie uwagę na rodzaj popełnianych błędów w języku obcym przy powrocie do używania go po kilkuletniej przerwie.

Faktem jest, że na całym świecie esperanto jest używane przez sieć ludzi tworzących coś w rodzaju diaspory, w której nie występuje upośledzenie językowe. Doznania tego środowiska są jak badanie pilotażowe, które dowiodło odpowiedniości tych środków względem zamierzonego celu. Udawanie, że te doznania nie istnieją, jest obrazą dla milionów ludzi, którzy cierpią na upośledzenie językowe.

Nie twierdzę, że należy przyjąć esperanto. Twierdzę, że powinno się je rozważyć. Wszyscy ci, którzy są wystawieni na cierpienie, dyskryminację i niesprawiedliwość związane z upośledzeniem językowym, nie wspominając o wyzysku gospodarczym, urazach w poczuciu tożsamości czy braku stosownej terapii, zasługują na obiektywne, uczciwe rozważenie faktów, do których się właśnie odwołałem, i na wiele więcej. Nie można obiektywnie oceniać esperanto bez porównania go z innymi sposobami międzykulturowego porozumiewania się wg takich kryteriów jak dokładność, bogactwo, łatwość uczenia się dla ludzi o maksymalnie różnych językach ojczystych, trafność wyrażania emocji i uczuć, itd. jak również nie można go osądzać bez przestudiowania jego literatury, poezji, pieśni, historii, funkcjonowania na spotkaniach międzynarodowych, itd.

Uważam, że takie badanie powinno być badaniem długoterminowym. Po należytym sprawdzeniu wszystkich istotnych danych, jeśli esperanto dowiedzie swojej wartości w dziedzinie zniesienia upośledzenia językowego w społeczeństwie, powinna zostać zorganizowana nauka tego języka we wszystkich szkołach podstawowych na całym świecie. Nie spowoduje to istotnych zmian w rozkładach zajęć, ponieważ w pierwszej fazie wystarczy dziesięć minut dziennie przez jeden rok, a te dziesięć minut można połączyć z nauką języka ojczystego (5). Nauka esperanto w szkole podstawowej nie wyklucza nauki innych języków obcych w latach późniejszych. Zatem, zamiast zmuszać miliony dzieci do torturowania swoich umysłów z bardzo miernym skutkiem w celu opanowania języka angielskiego, uważanego za te właściwe środki międzynarodowego porozumiewania się, uczniowie uważaliby języki narodowe za coś wartego odkrywania dla ich wartości kulturalnej. W zależności od swojego miejsca zamieszkania mogliby oni wybierać wśród takich języków jak Sanskryt, włoski, farsi, klasyczną grekę, szekspirowski angielski, hebrajski, arabski lub jakikolwiek inny. Taki plan rozwiązałby jednocześnie dwa problemy dla następnego pokolenia. Pozbyłby się upośledzenia językowego oraz uwolniłby świat od tendencji w kierunku jednowymiarowej kultury opartej na wytworach amerykańskich.

Wiele krajów przeznacza olbrzymie sumy pieniędzy na nauczanie języka angielskiego z bardzo marnymi wynikami: średnio tylko jeden uczeń na stu jest w stanie poprawnie używać tego języka po sześciu latach nauki, a poziom nauczycieli jest bulwersujący. Gdy słyszy się, jak dyrektor programu nauczania angielskiego na uniwersytecie w Malezji mówi, że "Wielu nauczycieli angielskiego nie potrafi rozmawiać po angielsku" (6), cóż można oczekiwać, szczególnie gdy to samo tyczy się wielu krajów? A przyczyna nie leży w lenistwie, słabej organizacji czy nieodpowiednim procesie nauczania. Przyczyna leży w olbrzymiej i nieściśliwej ilości odruchów niezbędnych do opanowania tego języka. Czy nie byłoby sensownym zastąpić tę bardzo nieefektywną inwestycję czymś dużo mniej kosztownym, co rzeczywiście mogłoby uwolnić świat od upośledzenia językowego? Nie wymagałoby to dużo więcej od szczerej woli i współpracy pomiędzy państwami, podobnej do tej, która z sukcesem umożliwiła we względnie krótkim czasie wytępienie ospy.

Lecz wola rozwiązania tego problemu nie może pojawić się bez zmiany w mentalności. Dzisiejszy porządek języków na świecie jest pionowy z powiązanymi ze sobą hierarchicznie językami i angielskim na szczycie. Tam jest władza. Zatem jest to czymś w rodzaju gorączki złota, gdzie występuje ostra konkurencja w dostaniu się na szczyt, gdzie brak jakiegokolwiek współczucia dla poszkodowanych przez ten system. esperanto zachęcałoby do organizacji poziomej, gdzie wszystkie języki traktowane byłyby jednakowo z narzędziem porozumiewania się względnie łatwo dostępnym dla wszystkich.

Upośledzenie językowe nie jest przekleństwem, które pozostawia nas bezsilnymi. Doświadczenia społeczności esperanckiej udowadniają rzecz przeciwną. Zalecający ignorowanie języka esperanto pod pretekstem, że nie ma on znaczenia, jest niebezpieczny, nierealny czy jakimkolwiek innym, przyjmują bardzo poważną odpowiedzialność, odrzucając w ten sposób obiektywność, a stąd i sprawiedliwość. Jeśli istnieje lekarstwo na endemiczną chorobę, co pomyślelibyśmy o lekarzu, który zakazuje wszelkich prób jego promocji, utrzymując miliony ludzi w cierpieniach lub w osłabieniu, ponieważ nawet bez jednego rzucenia okiem na literaturę fachową i wyniki badań pilotażowych w tej dziedzinie zdecydował z góry, że to lekarstwo jest bezużyteczne? Czy taka postawa jest w zgodzie z duchem Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka? Lub, biorąc inny przykład, czy jest taka różnica pomiędzy osobą oświadczającą przed sprawdzeniem faktów, że esperanto jest nieodpowiednie i bezużyteczne, a urzędnikiem, który odrzuca podanie uchodźcy o azyl, zanim go wysłucha? W praktyce wszystkie prawa zawarte w Powszechnej Deklaracji wymagają językowych środków komunikacji. Weźmy dla przykładu artykuł 19 o wolności wyrażania się, który "obejmuje wolność (...) do poszukiwania, otrzymywania i udzielania informacji oraz poglądów (...) bez względu na granice". Jak można używać takiego prawa bez języka odpowiedniego dla łatwej, płynnej, pozbawionej pułapek komunikacji, którym można załatwiać sprawy ze swoimi partnerami lub przeciwnikami na równych warunkach? Takie pytania wymagają co najmniej nieco rozważenia.

Dziękuję Panu, Panie Przewodniczący.

Źródła

1. Jyllands-Posten, January 14, 1994; Sprog og erhverv, 1, 1994.

2. Philip Segal, "Tongue-Tied in Hong Kong", International Herald Tribune, 18 marca 1998.

3. Barry Newman, "Global Chatter – World Speaks English, Often None Too Well", The Wall Street Journal, Midwest Edition, 22 marca 1995, str. A15.

4. Frédéric Montanya, "Police et justice doivent respecter les droits des accusés", Le Courrier (Genewa), 10 czerwca 1997.

5. Claude Piron, "Le défi des langues" (Paryż: L'Harmattan, 1994), str. 317; zobacz również na strony 174-193.

6. Jay Branegan, "Finding a Proper Place for English", Time, 16 września 1991, str. 51.

Esperanto: język zachodni?

Jeśli zbadamy esperanto z zewnątrz, będzie nas kusiło zaklasyfikowanie go do języków zachodnich. Jego wymowa przypomina dźwięki włoskiego, a jego słownictwo posiada w dużym stopniu odcień romański. Jeśli nadarzy się nam okazja usłyszeć rozmowę w tym języku, to szybko zauważymy, że "tak" jest używane jak w angielskim i wymawia się je w ten sam sposób (lecz zapisuje jes). To wydaje się potwierdzać zachodnią naturę tego języka. Jeśli, będąc bardziej obeznanym z lingwistyką i słuchając pilniej, zauważymy względnie duży stosunek rdzeni germańskich i dojdziemy do wniosku, że to rzeczywiście jest język zachodni, a jego słownictwo, podobnie jak w angielskim, zawiera słowa zarówno z łaciny jak i z języków germańskich.

Jeśli studiowaliśmy grekę, to odkryjemy, że jest on nieco bardziej wschodni, niż pierwotnie myśleliśmy. Spójnik "i" tłumaczy się jako kaj, co jest dokładnym odpowiednikiem greckiego słowa kai, a liczba mnoga została widocznie zainspirowana językiem Homera. W starożytnej grece słowo parallelos (linia równoległa) przyjmuje w liczbie mnogiej postać paralleloi (linie równoległe); w esperanto liczba mnoga od paralelo to paraleloj, co jest bardzo bliskim przybliżeniem wymowy z klasycznej greki.

Widok tekstu esperanckiego może w pewien sposób zmienić nasze pierwsze wrażenie. Obecność pewnych spółgłosek z małymi daszkami, powtarzanie się litery j za samogłoską na końcu wyrazów, grupy liter takich jak kv, nadają mu wygląd przypominający język słowacki lub chorwacki. Jeśli zasugeruje nam to wpływ słowiański, to będziemy na właściwej ścieżce. Esperanto narodziło się we Wschodniej Europie. Jego składnia, wiele cech gramatycznych, całkiem sporo wyrażeń i styl typowego zdania zdradza istotne podłoże słowiańskie. To samo można powiedzieć o semantyce. Przykładowo, słowo plena (pełny) jest wzięte z języków romańskich, jednak jego zastosowanie nie ogranicza się do znaczenia francuskiego plein czy portugalskiego pleno, pokrywa ono ten sam obszar semantyczny co rosyjskie polnyj, pochodzące z tego samego indoeuropejskiego rdzenia pln. W żadnym z romańskich języków nie można mówić o plein dictionnaire, pleno dicionario (dosłownie "pełny słownik"), należy zastosować słowo takie jak complet, completo i umieścić je za tym rzeczownikiem. W esperanto Plena vortaro jest dosłownym tłumaczeniem rosyjskiego "polnyj slovar", nawet w sposobie utworzenia wyrazu "słownik" z "słowa" (rosyjskie slovo, slovar – słownik; esperanckie vorto "słowo", vortaro "słownik").

Czy esperanto ma cokolwiek wspólnego z językami semickimi? W swoim kształcie – nie, w duchu – tak. Podobnie jak w arabskim i hebrajskim, esperanto tworzy większość swojego słownictwa poprzez słowotwórstwo z niezmiennych rdzeni. Co prawda w językach semickich rdzenie są prawie zawsze utworzone z trzech spółgłosek i tworzenie nowych wyrazów często jest uzależnione od wstawienia pomiędzy nie samogłosek, natomiast w esperanto rdzenie nie posiadają ustalonego wcześniej wzorca i jedyną metodą tworzenia nowych słów z jakiegoś rdzenia jest dodanie czegoś z przodu lub z tyłu. W każdym razie esperancka i hebrajska wersja Biblii posiadają w przybliżeniu tyle samo rdzeni co oryginał. W tym względzie jest ona ona bliższa drugiej niż tłumaczenia na języki zachodnie, zmuszone do stosowania licznych słów, które, w przeciwieństwie do ich odpowiedników w hebrajskim i esperanto, nie posiadają przejrzystych wyprowadzeń.

Jeśli, przesuwając się dalej w kierunku wschodnim, przejdziemy ponad arabskim do języka perskiego, pozostawimy za sobą język ze skomplikowaną gramatyką i mnóstwem wyjątków i natkniemy się na raczej wybitnie spójny język. Po arabsku w celu utworzenia liczby mnogiej należy często przebudować całe wnętrze wyrazu: kitab "książka" przemienia się w kutub "książki". Perski, który zapożyczył wiele słów z arabskiego, nie zachował jego nieregularnej liczby mnogiej. Aby utworzyć liczbę mnogą, dodaje się końcówkę –ha, zatem liczba mnoga od kitab nie musi być osobno zapamiętywana, po prostu ma postać kitabha, "książki". Esperanto charakteryzuje się podobną prostotą. Wystarczy ułamek sekundy aby nauczyć się tworzenia form liczby mnogiej dowolnego rzeczownika, ponieważ należy jedynie zapamiętać, że robi się to przez dodanie końcówki j. Co za różnica w stosunku do języków takich jak niemiecki, hausa, arabski, w których praktycznie jesteśmy zmuszeni uczyć się liczby mnogiej każdego nowego rzeczownika! A nawet w angielskim, bardziej konsekwentnym, wciąż występują liczne wyjątki: woman, child, foot, mouse, sheep i wiele innych słów nie podlega pod standardową regułę tworzenia liczby mnogiej przez dodanie końcówki -s.

Większość ludzi z Zachodu nie wyobraża sobie, że niektóre języki są tak konsekwentne, iż nieregularne czasowniki, wyjątki w tworzeniu liczby mnogiej czy niejasne reguły słowotwórcze są dla ich użytkowników czymś nie do pomyślenia, jakby zepsutym wytworem chorego umysłu. Jest o wiele przyjemniej obejść się bez tych niekonsekwencji, a jednak rozumieć się nawzajem w sposób doskonały! Do takich języków zaliczają się chiński, wietnamski i ... esperanto. Te trzy posiadają wspólną cechę, która wyróżnia je spośród większości języków, szczególnie tych indoeuropejskich: składają się ze ściśle niezmiennych elementów, które można łączyć ze sobą bez ograniczeń. Dla ludzi mówiących takim językiem pomysł, że "pierwszy" nie daje się wyprowadzić z "jeden" tak jak "dziesiąty" z "dziesięć", wydaje się  całkiem dziwaczny, jak również niezrozumiałym jest, że nie istnieje wzorzec przekształcania zaimków, więc należy się nauczyć, oprócz ja, również całą serię takich słów jak mój, moje, mnie, mną. W chińskim słowo mój jest jakby postacią przymiotnikową zaimka ja: wo, "ja", wode "mój" (porównaj z women "my", womende "nasz").

Esperanto wyprowadza odpowiednie słowa w ten sam sposób. W rezultacie równoległe rzeczywistości są wyrażane w obu językach za pomocą równoległych form, czego nie można powiedzieć o żadnym z języków zachodnich. W zdaniu angielskim "He takes yours, you take his" (on zabiera to co twoje, ty zabierasz to co jego) symetryczność czynności pojawia się w tym języku jak również w chińskim (ta na nide, ni na tade) i w esperanto (li prenas vian, vi prenas lian). Chociaż po angielsku ta symetria jest widoczna, to nie jest ona tak doskonała jak w chińskim i esperanto: nie można utworzyć yours z you lub his z he, należy wyuczyć się tych słów osobno, a to co jest słowem take w jednej części zdania, staje się słowem takes w drugiej. Ilość jednostek lub szczegółów do niezbędnych zapamiętania w celu poprawnego wyrażania się jest sporo większa w językach zachodnich niż w chińskim czy esperanto.

Również przy słowotwórstwie chiński i esperanto zachowują się podobnie. Po angielsku, podobnie jak po francusku, należy się osobno wyuczyć takich słów jak fellow-citizen (współobywatel) coreligionist (współwyznawca) i nie można jednym słowem wyrazić pojęcia "osoba tej samej rasy" lub "ktoś mówiący tym samym językiem". Po chińsku należy jedynie znać odpowiednią konstrukcję oraz słowo bazowe. Tak jak w esperanto, aby utworzyć wyrazy samlandano "współobywatel", samreligiano "współwyznawca", samklasano "chodzący do tej samej klasy", samrasano "osoba tej samej rasy", samlingvano "osoba o tym samym językiem ojczystym", należy znać wzorzec sam---ano i wstawić do niego odpowiedni korzeń. Podobnie Chińczyk uczący się angielskiego, francuskiego lub włoskiego musi zapamiętać jako zupełnie różną jednostkę słowo foreigner (étranger, straniero – obcy). Jeśli uczy się on esperanto, musi jedynie przetłumaczyć sylaba po sylabie (morfem po morfemie, jak powiedziałby lingwista) trzy elementy słowa w jego języku ojczystym: waiguoren "obcy" jest zbudowane z wai "na zewnątrz" (Esperanto: ekster), guo "kraj" (Esperanto: land) i ren "istota ludzka" (odpowiadające tutaj esperanckiemu przyrostkowi ano – istota ludzka należąca do czegoś, będąca członkiem czegoś, znajdująca wewnątrz jakiejś organizacji…). "Obcy" to po esperancku eksterlandano.

Oto kolejny przykład. Chińczyk starający się opanować jakiś język zachodni i pragnący mówić poprawnie o zwierzętach musi zapamiętać cały szereg rzeczowników, które w jego własnym języku tworzą regularne wzorce. Nauczenie się słowa horse (koń) nie daje mu żadnego pożytku, jeśli zechce wyrazić (lub zrozumieć) słowa mare (klacz), colt (źrebak) czy stallion (ogier); podobnie, znajomość słowa ox (wół) nie pomoże mu przy cow (krowa), calf (ciele) i bull (byk – nie mówiąc nic o beef (wołowina), veal (cielęcina) i tym podobnych słowach). W języku chińskim takie słowa są częścią spójnej tablicy. Kolejno będzie to ma, muma, xiaoma and gongma (dla koni), niu, muniu, xiaoniu and gongniu (dla wołów). Ten system jest po prostu tak samo spójny jak w esperanto. Jest między nimi zupełna odpowiedniość: ĉevalo – koń (ĉ jest wymawiane jak cz) i ĉevalino – klacz, ĉevalido – źrebię, virĉevalo – ogier, oraz z drugiej strony: bovo – wół i bovino – krowa, bovido – cielak oraz virbovo – byk.

Krytykujący esperanto za to, że jest ono zbyt zachodnie, pomijają dwa ważne aspekty tego problemu. Po pierwsze, zaniedbują przeprowadzenie analizy lingwistycznej tego języka, która stanowi jedyną drogę poznania, jak różnym on jest od tego, czym się wydaje być na pierwszy rzut oka: ich osąd jest bardzo powierzchowny. Po drugie, ignorują oni fakt, że jakiś język jest potrzebny, gdy ludzie mówiący różnymi językami muszą się ze sobą komunikować. W praktyce do jakiego języka odwołuje się, gdy potrzeba wzajemnego zrozumienia i nie korzysta się z esperanto? Do angielskiego! Czyż nie jest to jeden z zachodnich języków? W rzeczy samej posiada on dużo więcej zachodnich cech niż esperanto, a jest przy tym o wiele trudniejszy w nauce i używaniu dla większości mieszkańców naszej planety. Żaden język nie ustawi wszystkich ludzi na tej samej pozycji. Lecz wśród tych, które istnieją i są używane, esperanto jest najbliższe temu ideałowi. Po 2000 godzinach nauki angielskiego (pięć godzin tygodniowo przez dziesięć lat szkolnych) przeciętny Japończyk i Chińczyk nie potrafią się nim efektywnie posługiwać. Ich niezdarność, jak również trudności z artykulacją właściwych dźwięków, sprzyjają utrudnieniom w porozumiewaniu się lub ośmieszają ich, które to ryzyko niesprawiedliwie omija ludzi mówiących angielskim od urodzenia, chociaż to właśnie oni nie uczynili żadnego wysiłku w kierunku obustronnego rozumienia się. Po 220 godzinach nauki esperanto każdy przeciętny Azjata może się naprawdę porozumiewać w tym języku, który jest językiem obcym dla każdego i stąd ryzyko mówienia nim dziwnie jest równo rozłożone.

Jeśli chcemy grać uczciwie i być obiektywni, musimy powstrzymać się od krytykowania esperanto, dopóki nie przeprowadzimy wystarczająco głębokiej analizy tego języka i nie porównamy go z angielskim oraz z językami ojczystymi ludzi, których interesów zamierzamy bronić. W systemie demokratycznym jest się uważanym za niewinnego do momentu udowodnienia winy. Zastosowanie tej zasady w stosunku do esperanto i powstrzymanie się od osądów do czasu przebadania dowodów byłoby w zgodzie z najlepszymi tradycjami Zachodu. Żaden poważny lingwista, dziennikarz lub polityk nie odważyłby się wysuwać sądów o językach tagalog lub malajalam bez zebrania faktów na ich temat. Nie ma powodu przyjmować innej postawy w stosunku do języka esperanto.

Masochizm Ziemian

"Nie, Ekscelencjo, pomimo słów Gorogola, Ziemianie nie są durni. To, co Gorogol bierze za głupotę, w rzeczywistości jest masochizmem związanym z pewną tolerancją niesprawiedliwości, która w całości pochodzi z ignorancji, a ta z kolei wywodzi się z niepewności."

"Powoli, mój synu. Tracę wątek. Wysłaliśmy cię na planetę Ziemia w celu zbadania planetarnego porozumiewania się. Ty wracasz, plotąc coś o pojęciach moralnych i psychologicznych nie mających związku z tematem twojej misji."

"Przepraszam, Ekscelencjo. Głupota jest bez wątpienia pierwszą hipotezą, która przychodzi na myśl, gdy się spojrzy na sposób organizacji komunikacji międzynarodowej Ziemian. Proszę popatrzyć na tę mapę. Wszystkie te różnokolorowe plamki są krajami posiadającymi swoje własne rządy. Tutaj są Stany Zjednoczone. Ta plamka to Indie, ta to Angola, a ta to Włochy, jest ich wiele. Ponieważ wszystkie te kraje osiągnęły dobry poziom cywilizacyjny, bez wątpienia muszą omawiać ze sobą sprawy dotyczące całej planety. Jak pan sądzi, co oni robią?"

"Najprostszymi środkami wysyłają swoich przedstawicieli do miejsca dogodnego dla wszystkich, gdzie mogą się razem zebrać i dyskutować."

"Dokładnie tak. Tak robią, fizycznie. Lecz umysłowo już nie. Wielu z nich uczy się latami języków w szkole, lecz gdy spotykają się w takim otoczeniu jak to, które nazywają Organizacją Narodów Zjednoczonych czy w instytucji, powiedzmy, o nazwie Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego, nie mają wspólnego języka. Więc gapią się jeden na drugiego, nie potrafiąc nawzajem rozmawiać. Aby się porozumiewać jeden z drugim, potrzebują mnóstwa kosztownej i topornej maszynerii oraz wysoko wykwalifikowanego personelu."

"Gorogol miał rację: oni są głupi."

"Nie, Ekscelencjo. Jeśli byliby głupi, nie rozwiązaliby problemów komunikacji materialnej. Oni są jedynie masochistami. Proszę spojrzeć tutaj, na ten mały półwysep. Oni nazywają go Europą. Więc, tam nawet najmniejszy wytwórca serów musi tłumaczyć etykiety na swoich opakowaniach na pół tuzina języków. To dużo kosztuje i płacą za to konsumenci. Posiadają również szeroki wachlarz międzynarodowych organizacji, które wydają fortuny na tłumaczenia. Rządy zabierają bez najmniejszych skrupułów te pieniądze z portfeli podatników."

"To zupełnie wynaturzone!"

"Lecz podatnicy ochoczo pozwalają używać swoich pieniędzy na takie cele! Oni są nie mniej wynaturzeni, lecz w drugą stronę: gdy rządy są sadystyczne, oni są masochistyczni."

"Czy to jedyne środki, które posiadają do komunikowania się ponad barierami językowymi?"

"Nie, Ekscelencjo. Ten system jest coraz bardziej ograniczany tylko do formalnych środowisk. W codziennym życiu radzą sobie używając wspólnego języka."

"Dlaczego tak od razu nie powiedziałeś? Jeśli używają wspólnego języka, nie są bardziej głupi ani masochistyczni niż my."

"Tak, zgadza się. W naszej części galaktyki używamy wspólnego języka, który jest zupełnie neutralny i łatwy dla wszystkich. Nie jest to język wybranej grupy osobników czy wybranej planety, więc porozumiewamy się na równych warunkach i nie musimy poświęcać dużo wysiłku na opanowanie tych sposobów komunikacji. Wystarczy dziesięć minut dziennie w szkole podstawowej przez rok i później trochę praktyki."

"A Ziemianie tego nie robią?"

"Nie. Do porozumiewania się wybrali język, który wyróżnia się od wszystkich innych, ponieważ ma szczególnie mało z nimi wspólnego. Proszę jeszcze raz spojrzeć na tę mapę. To jest kontynentalna Europa, tu Ameryka Łacińska, to Afryka, a to Indonezja. Razem reprezentują one wiele milionów ludzi, prawdopodobnie ponad miliard. Więc, na tym olbrzymim obszarze posiadają oni literę, którą piszę się następująco: a lub A. Wszystkie te miliony ludzi wymawiają ją w ten sam sposób, nawet wielu z tych, których alfabety się różnią, jak Grecy i Rosjanie (a język tych drugich jest używany na tym olbrzymim obszarze w Azji, na północ o tych gór tutaj). Lecz w przyjętym do porozumiewania się języku – który nazywają angielskim, ponieważ narodził się na tej małej wyspie tutaj, Anglii – ta sama litera jest rzadko używana w tej powszechnej funkcji. Reprezentuje ona cały wachlarz różnych dźwięków. Proszę spojrzeć na te słowa i posłuchać, jak wymawiam w nich literę a: bad, all, father, courage, face."

"Zdumiewające! Co za dziwny pomysł, aby używać tej samej litery dla dźwięków tak różnych!"

"Jest to jeszcze bardziej niezrozumiałe na poziomie międzynarodowym. Wszystkie osoby uczące się czytać i pisać w języku Bantu, jak Suahili, czy w języku łacińskim jak hiszpański, czy w słowiańskim jak czeski, czy w germańskim jak holenderski, wymawiają ją w ten sam sposób. Nawet w Chinach – to ta duża plama na mapie – dzieci najpierw uczą się pisać alfabetem łacińskim (później dopiero uczą się swojego własnego pisma), i wymawiają tę literę w ten sam sposób, jak również robią to ich sąsiedzi Japończycy, gdy zapisują nazwiska obcokrajowców. Anglojęzyczni są jedynymi o takim dziwnym sposobie wymawiania liter używanego przez siebie alfabetu. Inną literą jest przykładowo: i, I wymawiane w ten sam sposób na całej planecie, łącznie z transkrypcją hebrajskiego, arabskiego, chińskiego i japońskiego, lecz mówiący po angielsku stosują dla niej inne dźwięki: proszę porównać bite z bit."

"Zatem mówisz mi, że na planecie panuje praktycznie jednomyślność. Lecz do zrozumienia się nawzajem oni wybierają po prostu jedyny język, który działa inaczej, bardziej skomplikowany, bardziej irracjonalny? Wybrali jedyny wyjątek jako swój standard?"

"Tak, Ekscelencjo. Czyż nie jest to dobry przykład masochizmu? Ponieważ przyjęty system jest dużo bardziej skomplikowany niż konieczne do porozumiewania się, uniemożliwia on większości ludzi płynną komunikację. Co więcej, nie jest on sprawiedliwy. Jeśli chodzi o języki, anglojęzyczni nie mają nic do nauki, aby się porozumiewać w tym systemie, podczas gdy dużo ludzi musi poświęcać wiele godzin tygodniowo przez wiele lat, aby opanować wspólne środki komunikacji, a nigdy nie osiągają poziomu anglojęzycznych. Właśnie wspomniałem Panu o pisowni i wymowie, lecz podobne problemy szerzą się w tym języku. Na przykład większość języków posiada tylko jedno słowo do wyrażania takich pojęć jak wolność, czytać, nieunikniony, kupować, braterski. Lecz nie można opanować angielskiego lub przynajmniej angielskiego w piśmie, który jest tak ważny we wszelkich kontaktach w każdej sprawie naukowej lub handlowej, jeśli nie nauczy się słów równoległych: freedom:liberty, red:peruse, unavoidable:inevitable, buy:purchase, fratenal:brotherly. Zatem ludzie nie będący anglojęzyczni (lub ci, którzy stanowią niższą klasę anglojęzycznych) muszą się uczyć dwa razy większego słownika niż jest wymagany do porozumiewania się w innych językach. Co więcej, praktycznie na całym świecie słowa są wyprowadzane jedno z drugiego w sposób ułatwiający ich zapamiętywanie, na przykład dentysta jest wyprowadzany ze słowa ząb: francuskie dent > dentiste, japońskie ha > ha-isha, niemieckie Zahn > Zahnarzt, indonezyjskie gigi > doktor gigi. Angielski jest tu wyjątkowy. Należy wyuczyć się wyrazu tooth oraz faktu, że w liczbie mnogiej ma on postać teeth, lecz wiedza ta nic nam nie da przy zapamiętywaniu określenia człowieka, który zajmuje się zębami. Słowo dentist posiada zupełnie inne pochodzenie (ten fakt nie jest zbyt uczciwy, w polskim też jest podobnie – ząb : dentysta, przyp. tłum.)."

"Rzeczywiście, dziwny język!"

"To nie wszystko. Istnieje niewiarygodnie dużo wyrażeń zbudowanych z czasownika i małego słówka, a te posiadają wiele znaczeń, których nie mozna wywnioskować z części składowych. Na przykład, można się nauczyć znaczenia make (robić, czynić) oraz up (do góry), lecz to nie pomoże odgadnąć znaczenia make up (powetować sobie). A jeszcze na dodatek taka zbitka posiada wiele różnych znaczeń, co obrazuje przykład wymiany zdań dwóch osób w jednej z powieści P.G. Wodehouse'a:

"He's made up his mind to stay in" ("Zdecydował się pozostać")

"Well, I've made up my face to go out." ("Dobrze, nałożyłam makijaż do wyjścia") (1)

Zatem jest to język wymagający dużo czasu na opanowanie go. Koreańczyk, Chińczyk, którzy chcą używać angielskiego na dobrym poziomie intelektualnym, przykładowo w celu negocjowania kontraktu lub brania udziału w jakiejś dyskusji w dziedzinie naukowej lub technicznej, musi poświęcić na niego co najmniej 8000 godzin. Przy tempie 40 godzin tygodniowo oznacza to 200 tygodni, czyli prawie cztery lata na pełny etat i bez żadnego urlopu. Rodzice na całym świecie widzą, jak ich dzieci spędzają setki godzin w szkole na nauce tego języka bez osiągnięcia poziomu kompetencji, na którym stałby się on użytecznym. Nic dziwnego, że tysiące podróżnych musi zmagać się z utrapieniami i nieporozumieniami, ponieważ prawie każdy mówiący po angielsku nie od urodzenia nie potrafi używać go poprawnie. I jak często kontakty pomiędzy ludźmi sprowadzają się do pewnego rodzaju podludzkiego poziomu! Lecz nikt nigdy nie narzeka. Ziemianie z wyboru łożą fortuny na ten system, aby żyć w udręce i niesprawiedliwości, chociaż nic ich do tego nie zmusza. Czy to nie jest masochizm?"

"Zaczekaj chwilę, mój chłopcze. Nie tak szybko. Najpierw wyjaśnij mi, dlaczego planeta Ziemia nie utworzyła jakiegoś języka do komunikacji między grupami etnicznymi, gdy reszta galaktyki tak zrobiła."

"Lecz, Ekscelencji, oni rozwinęli się dokładnie w ten sam sposób co my!"

"Jak? Mówisz, że posiadają również oryginalny język międzynarodowy? Więc czemu go nie używają?"

"Dokładnie tak. Twórczość językowa Ziemian jest równie wspaniała jak nasza, a kilku autorów opublikowało projekty języków do komunikacji międzykulturowej. Większość z nich, podobnie jak u nas, nie działała i szybko uległy zapomnieniu. Lecz pewnego dnia pojawił się bardzo skromny projekt, nazwany przez autora Językiem Międzynarodowym, który z różnych powodów związanych z sytuacją społeczno-polityczną opublikował go pod pseudonimem Dr Esperanto. Ten projekt, chociaż niezbyt szanowany przez elitę, został przyjęty przez ludzi mówiących bardzo różnymi językami jako środek międzynarodowej komunikacji. Język powoli rozpowszechniał się na planecie i dotarł do ludzi wszelkich rodzajów. Stał się bogatszy i bardziej elastyczny w wyniku używania przez ludzi oraz poprzez dzieła kilku głównych pisarzy."

"W zasadzie, więc, rzeczy potoczyły się u nich bardzo podobnie do nas?"

"Tak. Istniał pewien rodzaj współzawodnictwa pomiędzy rywalizującymi projektami, które ujawniło różnice w ich wydajności i dynamizmie. Jeden język wyłonił się z tego procesu naturalnej selekcji, a społeczeństwo nazwało go esperanto. Życie przemieniło go w żywy język, posiadający pieśni, humor i własną literaturę."

"Synu, nie rozumiem. Dlaczego Ziemianie nie skorzystali z tego języka do rozwiązania swojego problemu komunikacyjnego?"

"Głupota według Gorogola; masochizm według mnie. Średnio dziesięć miesięcy nauki esperanto daje umiejętności porozumiewania się równoważne poziomowi, który osiąga się po dziesięciu latach nauki angielskiego, jeśli rachunek oprzemy na tej samej liczbie godzin tygodniowo w obu tych językach. Gdyby ten czynnik masochistyczny nie ingerował w to, ludzie zmusiliby swoje rządy do wprowadzenia nauczania języka esperanto przez jeden rok we wszystkich szkołach, po którym uczniowie mogliby uczyć się tego lub tamtego dodatkowego języka zgodnie ze swoim wyborem, ze względów kulturowych, jeśliby byli tym zainteresowani. Taki system usunąłby wszystkie problemy językowego porozumiewania się bez wprowadzania najmniejszych niedogodności."

"Zaczynam rozumieć, dlaczego mówisz o masochizmie. Lecz czy przed chwilą nie usłyszałem z twoich ust wzmianki o arogancji?"

"Tak, zgadza się. Ten masochizm może być utrzymywany tylko tak długo, jak długo każdy udaje, że rozwiązanie w postaci międzynarodowego języka nie istnieje lub nie funkcjonuje. A to pochodzi od ludzi o przesadzonym poczuciu swojej własnej fachowości."

"Wyjaśnij to."

"W toku badań przepytałem dużą liczbę Ziemian. W wielu przypadkach, gdy wspomniałem słowo esperanto, spotkałem się z ironią i uśmiechem wyższości. Nie zawsze. Niektórzy ludzi byli autentycznie zainteresowani i gotowi na przyjęcie tej idei: ci ludzie nie pozwalali ignorancji rządzić sobą. Lecz dla wielu innych, szczególnie w Europie, pierwszą reakcją była wzgarda. A pochodziła ona z przekonania, iż wiedzą oni wszystko, co wiedzieć należy – to pewien rodzaj arogancji pochodzącej z upartego osądzania bez przebadania faktów."

"Mówisz, że odrzucają esperanto bez jakiejkolwiek wiedzy o nim?"

"Dokładnie. Gdy tylko zacznie się ich badać w tej materii, staje się oczywistym, że nie posiadają najbardziej mglistego pojęcia, czym jest esperanto. Większość po prostu nie wie, że są ludzie używający tego języka do porozumiewania się z obcokrajowcami, że są mówiące nim dzieci, że został przyjęty przez poetów z prawdziwego zdarzenia, że regularnie używa się go w audycjach radiowych, lub że ludzie korespondują w nim za pomocą poczty elektronicznej. Przypisują mu nieistniejące wady i nie mają żadnego wyobrażenia o jego prawdziwych ograniczeniach. Lecz nie dociera do nich, że przed wydaniem osądu powinni spojrzeć na fakty."

"Trudno w to uwierzyć."

"Lecz to są fakty. Proszę spojrzeć na to. Oto jedna z ich gazet. USA Today (USA Dzisiaj). Ten artykuł daje pewną pozytywną informację o esperanto, chociaż jego nacisk na aspekty religijne może w pewien sposób zniekształcić ten obraz. Lecz część tego artykułu cytuje wypowiedź niejakiego Roberta Trammela z Departamentu Języków i Lingwistyki na Florida Atlantic University w Boca Raton:

"Powodem nie przyjęcia się tego jest to, że mówiący nim zawsze musi czegoś nauczyć się jako dodatek do swojego języka ojczystego – to jest coś więcej." (2)

"No więc, skoro jest to wspólny język do komunikacji międzynarodowej, jak można go używać bez wcześniejszego nauczenia się go jako dodatku do języka ojczystego? To czysta głupota!"

"Tak, lecz ta głupota wywodzi się z arogancji. Ponieważ ten człowiek naucza na uniwersyteckim oddziale języków i lingwistyki, wierzy on, że może wszystko powiedzieć o tym języku przed zebraniem faktów. W tym przypadku zupełnie umyka mu najważniejsza rzecz. Lecz jedynie ludzie rozumiejący, czym jest ten język, zdają sobie z tego sprawę. Większość jedynie zapamięta, że fachowiec od języków odrzuca esperanto, ponieważ jest ono niepoważne. Inne zdanie wypowiedziane przez tę samą osobę brzmi: "jest to głównie język indoeuropejski" i ukazuje, że pozwala ona sobie na wydanie osądów, bez przeprowadzenia wcześniejszej analizy językowej wg kryteriów, które zwykle stosowane są przy klasyfikacji jakiegoś języka. W rzeczy samej esperanto składa się z niezmiennych elementów (lingwiści nazywają je morfemami), które można ze sobą swobodnie łączyć. Wyprowadzenie mój z ja (mi > mia) oraz pierwszy z jeden (unu > unua) jest cechą języka takiego jak chiński, a nie indoeuropejski..."

"Proszę, synu, nie wchodź w te szczegóły techniczne. Nie znam się na językach. Lecz sądzę, że masz rację. Ten człowiek mówi na temat czegoś, o czym nic nie wie. To niedobrze. Jeśli zdaje się mu, że skoro wie dużo o językach, to może dyskutować na temat dowolnego z nich bez zapoznania się z nim, to jest faktycznie arogancki. Lecz czy ten przypadek jest typowy?"

"Tak jest, Ekscelencjo."

"Jeśli jest typowy, to wygląda na to, że tamtejsi ludzie nie patrzą na ten problem w wystarczająco szerokim kontekście."

"To prawda. Przy międzynarodowej komunikacji językowej występują wszelkiego rodzaju czynniki – polityczne, gospodarcze, społeczne, psychologiczne, edukacyjne, kulturowe, językowe, fonetyczne. Wymagają one szczegółowej analizy i głębokiej refleksji. Lecz najskromniejszy Ziemianin wierzy, że może sobie poradzić z tą sprawą w kilka sekund, a mina wyższości na jego twarzy nie daje żadnych złudzeń: to pełna arogancja."

"Jesteś młody, mój synu, a ja zastanawiam się, czy u ciebie nie występuje pewien brak tolerancji w osądach Ziemian. Czy sam nie jesteś, być może, nieco arogancki? Czy jesteś pewien, iż przesadnie nie upraszczasz ogromnie skomplikowanego problemu?"

"Więc – mówiąc krótko, Ekscelencjo – więc – ja ..."

"Zamiast się jąkać, zrobiłbyś dobrze przypominając mi o tym, czemu chwilę temu przypisałeś tę arogancję."

"Mówiłem już, Ekscelencjo, ta arogancja pochodzi z niepewności."

"Dlaczego z niepewności?"

"Wielu Ziemian nie przyjmuje łatwo swoich słabości, swojej małości, zbyt ludzkiego położenia. Żyją w ciągłej atmosferze niepewności, z której niektórzy zdają sobie sprawę, inni natomiast tłumią jej świadomość. Dla wielu z nich przynosi to natychmiastowy skutek: zaprzeczają istnieniu problemu. Gdy problem jest rozwiązany, poczucie bezpieczeństwa rośnie, niż gdy należy mu stawić czoło, nieprawdaż? Zatem w celu uspokojenia sumienia chwytają się wszelkich mitów."

"Jakich mitów?"

"Mają ich mnóstwo. Na przykład, że system tłumaczeń pracuje dobrze, lub że można sobie poradzić wszędzie na świecie za pomocą angielskiego, lub że można się nauczyć języka etnicznego w trzy miesiące (tak utrzymują w reklamach) lub w ciągu nauki szkolnej. Gdy tylko podejmie się trud sprawdzenia tych faktów bez przyjętych z góry założeń, zobaczy się, że takie twierdzenia nie zgadzają się z rzeczywistością  lub należy je poważnie ograniczyć. Tak samo wiele mitów jest o esperanto. Pierwszym odruchem wielu Ziemian na wzmiankę o esperanto jest przekonanie, że z definicji musi być ono gorsze od języków etnicznych, na przykład, w swoich możliwościach tworzenia wyrażeń emocjonalnych, poetyckich czy intelektualnych. Lecz po przebadaniu go odkryje się, że nie ustępuje ono w tych sprawach innym językom. Właściwie, w wielu sprawach jest ono nawet lepsze."

"Mój synu, odnoszę wrażenie, że lubisz ten język międzynarodowy, to esperanto, i zastanawiam się, czy rzeczywiście jesteś obiektywny. Czy nie jesteś skłonny, podobnie jak Gorogol, do patrzenia na Ziemian ze zbytnią przewagą? Być może esperanto również posiada słabości, których nie bierzesz pod uwagę."

"Oczywiście, Ekscelencjo. Esperanto nie jest doskonałe, lecz, wśród osób o różnych językach ojczystych jest daleko lepsze od angielskiego lub od tłumaczeń równoczesnych. Żaden język nie jest w stanie wyrazić wszystkiego. To lub inne powiedzenie we francuskim (lub polskim języku góralskim, przyp. tłum.) posiada swój specyficzny charakter, którego nie da się stworzyć w esperanto, tak samo jest w angielskim czy niemieckim. Sytuacja odwrotna jest również prawdziwa: ten lub inny pikantny zwrot w esperanto nie ma żadnego odpowiednika w jakimkolwiek języku etnicznym. Esperanto nie jest jakimś kodem. Jest pełnoprawnym językiem z duszą, obliczem, osobowością. Lecz Ziemianie nie chcą tego zobaczyć. A dodatkowo – jak można wyrażać poważne sądy o rzeczywistości, której się nie zna, lub być sprawiedliwym czemuś, z czym ma się jedynie powierzchowną znajomość?"

"Jeśli Ziemianie nie są tępi, co sugerujesz, to te rzeczy na pewno rozumieją doskonale."

"Nie, Ekscelencjo, ponieważ starannie unikają spojrzenia na fakty, aby móc, jak dobrzy masochiści, cieszyć się z trudności. U nas, gdy jakieś duże przedsięwzięcie – nazwijmy je przedsięwzięciem A – dowiaduje się, że jakieś małe przedsięwzięcie (B) znalazło całkowicie zadowalające i ekonomiczne rozwiązanie pewnego dokuczliwego problemu kosztującego przedsięwzięcie A miliony rocznie na nieodpowiednie środki łagodzące, przedsięwzięcie A nie traci czasu na przyglądanie się, jak przedsięwzięcie B sobie z tym radzi, lecz stosuje tę samą formułę u siebie."

"A Ziemianie tak nie robią? Nie mogę w to uwierzyć."

"Nie, nie robią tak w dziedzinie językowej. Na ich planecie są dwie organizacje zwane ONZ (Organizacja Narodów Zjednoczonych) i UE (Unia Europejska), które przeznaczają rocznie miliardy na próby przezwyciężenia barier językowych za pomocą systemów o niskim współczynniku efektywności do kosztów. Istnieją również organizacje takie jak Powszechne Stowarzyszenie Esperanckie, gdzie ludzie biorący udział w działaniach, konferencjach lub pracy administracyjnej pochodzą z różnych obszarów językowych, lecz komunikują się ze sobą bezpośrednio i na równych prawach bez wydawania jednego grosza na tłumaczenia przemówień czy dokumentów."

"I twierdzisz, że wspomniane organizacje, ONZ i UE oraz inne, nigdy nie zbadały sposobu działania komunikacji językowej, która ma w nich miejsce? To niemożliwe!"

"Nie tylko nigdy nie zbadały tych faktów, lecz nawet nie przyszło im do głowy, że są jakieś fakty do przebadania. To jest systematyczna odmowa a priori. I nawet nie mają wyrzutów sumienia. To dziwne, nieprawdaż?"

"Tak, rzeczywiście. Z trudem przyznaję istnienie tego masochizmu, lecz jest jeszcze trudniej zrozumieć brak osobliwości."

"Lecz zdumiewa mnie, Ekscelencjo, brak poczucia odpowiedzialności. Pieniądze wydawane lekką ręką pochodzą od masy ludzi. Mogliby zrobić tak wiele pożytecznych rzeczy za pomocą tych astronomicznych sum, które poświęcają wieży Babel."

"Masz rację. Kusi mnie potępić ich z góry. Lecz wiesz, że mam miękkie serce. Powiedz mi o nich kilka rzeczy, abym zmniejszył swoją mściwość i popatrzył na nich ze współczuciem."

"Jest Pan łaskawy, Ekscelencjo. Powiem to: ich usprawiedliwieniem jest ich nieświadomość. Dla nich jest oczywistym, że esperanto nie jest czymś poważnym. Po co więc go badać? Przypomina mi to o tym, co powiedziano innemu Ziemianinowi, który usiłował podważyć ich pewniki: jest oczywistym, iż Ziemia jest płaska. Jeśli będziesz szukał Indii na zachodzie, wpadniesz w przepaść."

"To jednak dziwne. U nas, gdyby ktoś tylko wysunął taki pomysł, natychmiast zebralibyśmy się, aby go zweryfikować."

"Prawda, lecz Ziemianie żyją we strachu. Gdy się ktoś boi, trzyma się różnych rzeczy. Trzyma się swoich przywilejów, swoich przekonań, swoich kul. Aby zmierzyć się z prawdą, należy wyzbyć się idei, że zna się już wszystko, co można wiedzieć. Pozbycie się tej idei wywołuje porzucenie kuli wyższości i pogardy (wiem, że jest to śmieszne) w celu zobaczenia siebie w zupełnej nagości swojej ignorancji (po prostu powtarzam, co słyszałem, lub mówię to, co pierwsze przychodzi mi na myśl, lecz właściwie nic o tym nie wiem). Występuje ryzyko odkrycia, że rzeczywistość jest inna od wyobrażeń. A jak można pozbyć się swoich kul, gdy głęboko w środku ma się poczucie małości i słabości, bez pewności, czy da się radę stanąć? Jest coś bardzo ujmującego w tym podstawowym odczuciu niepewności ludzkich mieszkańców planety Ziemia."

"Biedni Ziemianie! Problemu planetarnej komunikacji nie da się w takich warunkach łatwo rozwiązać."

"Nie da się. Przykro mi, lecz nie wiem, co moglibyśmy zrobić. Ekscelencjo, powiedziałem o rzeczach najważniejszych. Wszystkie szczegóły znajdzie Pan w moim pisemnym raporcie. Proszę zapamiętać, że psychologiczna niepewność prowadzi Ziemian do arogancji, a arogancja czyni ich ślepymi na oczywiste rozwiązanie, zatem są zmuszeni stosować wszelkiego rodzaju trudne, skomplikowane i kosztowne środki zastępcze, mówiąc krótko, zmuszeni są stosować pewien absurdalny system, w którym ludzie akceptują ze rezygnacją niesprawiedliwość i dyskryminację, jednocześnie podejmując nieporównywalnie olbrzymie wysiłki w stosunku do osiąganych wyników. Czy przekonałem Pana, Ekscelencjo? Czy zgadza się Pan ze mną, że teza Gorogola jest nie do obronienia, a sprawa nie dotyczy głupoty, lecz całej masy elementów, gdzie dominuje masochizm?

"Bez wątpienia, mój synu, bez wątpienia. Lecz, szczerze, czyż nie zgodzisz się, że trzeba być dosyć głupim, aby być tak masochistycznym?"

____________

1. P.G. Wodehouse, Doctor Sally (Harmondsworth: Penguin, 1960), str. 92.

2. Don Sefton, "A Religious Belief In Esperanto", USA Today, 27 stycznia 2000 r.

Rok 2052: Po rewolucji językowej

(Bawiąc się swoim komputerem, mój przyjaciel J. K. (nalegał, aby pozostać anonimowym) przypadkiem odkrył program, który dał mu dostęp do plików z przyszłości, a szczególnie ciągu dokumentów napisanych w latach 2050. Niestety, nie zanotował sobie wykonywanych czynności i nie mógł później odnaleźć drogi do swojego znaleziska. Mimo to mamy dużo szczęścia, ponieważ natknąwszy się na tekst o problemie językowym, był na tyle świadomy, że wydrukował go dla mnie. Oto i on.)

Panie i Panowie, Członkowie Ławy Przysięgłych.

Wysłuchaliście pozwanych. Nie będę marnował waszego czasu podsumowywaniem dowodów. One mówią same za siebie. Lecz chciałbym zwrócić waszą uwagę na pewien interesujący fakt: jak często ci pozwani używali wyrażeń "jakby" lub "jak gdyby": "Oni postępowali tak, jakby nie istniała alternatywa", "jak gdyby nie było faktów do sprawdzenia", "jakby nasza propozycja była śmieszna", "jakby ten język nie istniał", itd. Powtarzanie się tych dwóch wyrażeń podkreśla fakt, jak pozwani ciągle lekceważyli rzeczywistość. Mieli należeć do elit politycznych, gospodarczych, kulturalnych, akademickich świata, posiadali stanowiska o ogromnym prestiżu i odpowiedzialności, ich decyzje wpływały na życie wszystkich mieszkańców naszej planety, a mimo to okazali się nieodpowiedzialni jak małe dzieci. A teraz – słyszeliście ich – ich obroną jest: "My nie wiedzieliśmy", "Nie zdawaliśmy sobie sprawy".

Dlaczego oni nie wiedzieli? Czyż nie byli świadkami przypadków, gdy podróżni wpadali w kłopotliwe sytuacje z powodu braku środków porozumienia się z miejscowymi mieszkańcami? Czy nie widzieli, że wkład naszej globalnej społeczności w nauczanie języków jest astronomiczny, a wyniki mizerne? Gdy uczestniczyli w zebraniach międzynarodowych, czyż nie byli świadomi tego, że w kabinach znajdują się tłumacze, że głos w słuchawkach nie pochodził od mówcy, że równoczesne używanie tak wielu języków kosztuje mnóstwo pieniędzy? Czyż nie wiedzieli, że na całym świecie setki milionów młodych ludzi łamie sobie głowy, starając się opanować język angielski, który okazał się tak zwodniczy, że nawet po siedmiu latach nauki przez cztery godziny tygodniowo tylko jeden procent studentów posiadało wystarczającą wiedzę na jego temat? Czyż nie czytali w gazetach o katastrofach lotniczych spowodowanych przez problemy językowe pomiędzy ich załogami a wieżami kontrolnymi? Niektórzy z nich mówią angielskim od urodzenia. Czy nigdy nie czuli się lepsi od obcokrajowców, z którymi prowadzili rozmowę, i czy nigdy nie zadawali sobie pytania, czy to jest normalne i sprawiedliwe? Niektórzy z nich nie mówią angielskim od urodzenia. Czy nigdy nie czuli się gorsi od swoich kolegów z krajów anglojęzycznych? Czy nigdy nie byli rozdrażnienie, ponieważ potrzebne im w dyskusji słowa ulatywały im z głów, natomiast ich partnerzy mogli bez trudy wykorzystywać wszystkie zasoby swojego języka ojczystego? Jak można żyć w naszym społeczeństwie i nie zdawać sobie sprawy z problemu językowego świata?

Skandaliczna obojętność

Załóżmy rzecz niemożliwą i wyobraźmy sobie, że udało im się uczestniczyć w życiu międzynarodowym bez natrafienia na negatywne aspekty językowej rzeczywistości. Na ich poziomie w społeczeństwie, czy mogli rzeczywiście wykonywać swoje obowiązki bez wiedzy na temat sposobu funkcjonowania komunikacji językowej? Ta wiedzy była ich obowiązkiem, tym bardziej, że posiadali oni pieniądze oraz niezbędny personel do zbierania informacji i w razie konieczności do podejmowania badań. Powodem braku ich wiedzy jest to, że nie byli tym zainteresowania, a nie byli zainteresowani, ponieważ nie posiadali współczucia. Z przerażającą obojętnością ignorowali położenie olbrzymiej liczby uchodźców i robotników imigracyjnych, dla których niemożliwość właściwego wyrażania się, brak wspólnego języka, były źródłem niesprawiedliwości, cierpień psychologicznych, a nawet śmierci. Wysłuchaliście świadków. Nie łatwo będzie zapomnieć przypadek tego szpitala niemieckiego, w którym 50% pacjentów z przeszczepami organów zmarło, ponieważ z braku wspólnego języka z personelem medycznym po prostu nie zrozumiało udzielanych im instrukcji dotyczących ich leczenia. Oni ignorowali takie fakty. Jeśli jakiś obcokrajowiec był traktowany niesprawiedliwie przez policję, ponieważ nie mógł się wytłumaczyć, to ich wcale nie obchodziło. Jeśli jakiś wytwórca tracił ważny kontrakt po prostu z powodu zbyt niskiej znajomości języka angielskiego w stosunku do poziomu wymaganego podczas negocjacji, dlaczego oni mieliby się tym martwić? Jeśli pieniądze, pilnie potrzebne na wszelkiego rodzaju cele społeczne, były hojnie wydawane na niewiarygodnie skomplikowany i kosztowny system komunikacji językowej, ich to zupełnie nie obchodziło. A przecież, czyż jedną z ich odpowiedzialności nie jest wybór humanitarnego sposobu wydawania pieniędzy podatników?

Weźmy jeden z wielu przykładów, które możemy przytoczyć. Gdy dzierżyli władzę, wiele afrykańskich dzieci zmarło z odwodnienia tak strasznego, że ich oczy nie wytwarzały łez podczas płaczu. Chociaż uratowanie jednego dziecka kosztowało tylko dwanaście centów, oni nie mogli znaleźć funduszy niezbędnych do ochrony dzieci wystawionych na ten koszmar. Jednakże w tym samym czasie, każdego dnia, Unia Europejska wydawała ponad milion dolarów na tłumaczenie dziennego wsadu 3 150 000 słów! Gdy im mówiono o dramatycznych problemach globalnych takich jak głód, z widocznym współczuciem potrząsali głowami i wskazywali na niedobór funduszy, lecz czynili to bez poczucia sprzeczności w samych organizacjach, które tłumaczyły miliony słów przy kosztach dwóch dolarów USA za jedno słowo. Jakiego rodzaju jest to elita? Czyż dla najprostszego umysłu nie jest oczywiste to, że co wydane zostanie na jeden cel, nie może zostać już wydane na inny? A czyż skutkiem tego nie jest bardzo poważnym moralnym obowiązkiem zdefiniowanie właściwych priorytetów? Mimo to, we wszystkich międzynarodowych organizacjach, a Bóg raczy wiedzieć jak dużo ich jest, nigdy nie wahano się przeznaczać olbrzymie sumy na usługi językowe. W rzeczywistości nawet nigdy nie przyszło im do głowy, aby podjąć obiektywne badania kosztów ponoszonych przez społeczeństwo przez różnorakie problemy językowe oraz dostępnych rozwiązań. Czy społeczeństwo nie mogłoby być zorganizowane w lepszy sposób, jeśli chodzi o komunikację językową? Oni nigdy nie zadawali sobie tego pytania. Twierdzili "Zrobiliśmy co możliwe, nie było innego sposobu".

Rozwiązanie było dostępne od dłuższego czasu

Nie było innego sposobu? Istniało esperanto! Używano go ponad sto lat. Dla tych, którzy byli wystarczająco mądrzy, aby je przyjąć, już zapewniło wspaniały poziom porozumiewania się bez potrzeby wydawania grosza na usługi językowe, bez dyskryminacji wśród ludzi, po rozsądnej inwestycji w czas i wysiłek (już wtedy ustalono, że sześć miesięcy nauki esperanto daje poziom porozumiewania się równy sześciu latom nauki angielskiego). Lecz dla dostojnych członków naszej "elity" ta alternatywa, to efektywne pod względem kosztów rozwiązanie problemu językowego, po prostu nie istniało. Gdy zwracano im na niego uwagę – a robiono to, widzieliście to w dowodach – oni systematycznie podnosili dużą liczbę zastrzeżeń, zawsze tych samych, bez sprawdzenia ich słuszności.

"Esperanto nie działa", mówili, a tak łatwo można było uczestniczyć w międzynarodowych zebraniach i kongresach używających go i odkryć, że działa on dużo lepiej niż każdy z rywalizujących systemów takich jak angielski czy równoczesne tłumaczenie.

"Jest sztuczne", mówili, odmawiając, gdy zapraszano ich do zobaczenia roześmianych dzieci bawiących się w esperanto ze spontanicznością wyrażania się, która jedynie mogłaby odeprzeć ich uprzedzenia, a nie mając skrupułów przy mówieniu do mikrofonu i słuchaniu głosu w swoich słuchawkach, który nie należał do przemawiającego, co jest, zgodzicie się ze mną, niezbyt imponującym przykładem naturalnego porozumiewania się.

"Nie posiada kultury", twierdzili, nie przeczytawszy nigdy ani jednego słowa z poezji esperanckiej, nie mając pojęcia o rozwoju esperanckiej sztuki teatralnej czy literatury, nigdy nie uczestnicząc w żadnym naukowym wykładzie w tym języku.

"Jest sztywne i nie ma siły ekspresji", powtarzali, nigdy nie poddając go porównawczej analizie językowej, która zmusiłaby ich do wywnioskowania, że jest ono bardziej giętkie i bardziej ekspresywne, z uwagi na swą budowę aglutacyjną, od wielu prestiżowych języków.

"Nie jest żywym językiem", protestowali, bez żadnej wiedzy na temat środowiska, w którym jest ono codziennie używane i bez zadania sobie samym pytań na temat kryteriów spełnianych przez żywe języki i czy esperanto te kryteria spełnia.

"Wstyd zastępować ludzkie języki tym tworem", mówili, lekkomyślnie zapominając o tym, że esperanto nigdy nie miało na celu zastąpienia innych języków, lecz było po prostu praktycznym narzędziem przezwyciężenia bariery językowej, jak łacina w średniowiecznej Europie, a ignorując raporty na temat wymierania języków – w drugim tysiącleciu jeden język tygodniowo – spowodowanego miażdżącym wpływem różnych głównych języków, szczególnie angielskiego, nazwanego przez socjolingwistów "językiem zabójcą".

Rozwiązanie językowe

Nie ma sensu dalej rozwodzić się nad tymi przesądami. Wiecie, czym one są. Dwadzieścia pięć lat po buncie obywateli i rewolucji językowej możecie wszędzie zobaczyć, jak bardzo świat zmienił się na lepsze. Możecie podróżować po całym świecie bez problemów porozumiewania się. Międzynarodowe organizacje oszczędzają niewyobrażalne sumy na usługach językowych, zatem te środki stały się dostępne dla konkretnych projektów. Młodzi ludzie na całym świecie po podstawowym kursie esperanto uczą się wszelkich języków zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, co wzbogaca intelektualną różnorodność naszego globalnego społeczeństwa – ważny czynnik we wzajemnym wspomaganiu nowych pomysłów – przy jednoczesnym wspieraniu prawdziwego, wzajemnego zrozumienia. Stopniowo zanika wiele negatywnych skutków monopolu języka angielskiego na życie kulturalne wielu ludzi – w owym czasie nie istniała praktycznie dla niego alternatywa w szkołach. Uchodźcy i zagraniczni robotnicy są teraz rozumiani bez względu na to, gdzie pójdą. Eksperci uczestniczący w międzynarodowych dyskusjach są obecnie zatrudniani na podstawie swojego doświadczenia, a nie kompetencji w angielskim, co powodowało wykluczenie wielu z nich, ponieważ, jak wiecie, wielu ludzi utalentowanych w matematyce i dziedzinach technicznych miało kłopoty z językami. W Stanach Zjednoczonych, Anglii i innych anglojęzycznych krajach uczniowie poznają inne kultury z nowej perspektywy, a wymóg uczenia się innego, ścisłego, lecz łatwego i bardzo zadowalającego psychologicznie języka, przyniósł korzystne efekty dla ich otwartości na świat i dla ich rozwoju intelektualnego oraz kulturalnego. W Indiach konflikt pomiędzy rywalizującymi zwolennikami angielskiego, hindi i innych języków przygasł, co stało się również z napięciami językowymi w Belgii, Kamerunie, Nigerii i wielu innych krajach.

W rzeczy samej, ludzkość zawdzięcza wiele tym, którzy wymusili u rządów zorganizowanie skoordynowanej nauki esperanto na całym świecie. Lecz szczególny dług wdzięczności ma u tych polityków, których ciągłe wysiłki zapewniły przyjęcie wstępnej Deklaracji, która oficjalnie przywróciła prawdę o tym języku. Po raz pierwszy zobaczono go we właściwej perspektywie. Gdy społeczeństwo zdało sobie sprawę, że oszukiwano je przez dziesięciolecia, wyzwolona została słynna "esperancka gorączka złota" i język ten szybko rozprzestrzenił się nawet przed zorganizowaniem jego powszechnej nauki.

Olbrzymia odpowiedzialność

Jeśli zajęło nieco czasu przypomnienie wam ogromnych korzyści, które wszyscy dziś czerpiemy ze zmiany postawy w stosunku do esperanto, należy podkreślić odpowiedzialność pozwanych w tym, iż nastąpiło to tak późno. Już w latach 1920 Liga Narodów przeprowadziła obiektywne badania w tej dziedzinie i zaleciła rządom zorganizowanie powszechnego nauczania esperanto, aby mogło się ono stać dla każdego drugim językiem. Było to spostrzegane jako najlepszy sposób na zapewnienie przyjemnej komunikacji międzynarodowej na równej stopie przy jednoczesnym zagwarantowaniu przeżycia i rozkwitu języków oraz kultur. Lecz udało im się zignorować raport Ligii. Rzeczywiste zalety esperanto zawsze były widoczne dla ludzi o dobrej wierze. Już we wczesnych latach 30-tych ubiegłego wieku literatura esperancka oraz wykorzystywanie tego języka na międzynarodowych zebraniach były tak dobrze rozwinięte, że zaprzeczanie jego ludzkim i kulturalnym wartościom było możliwe jedynie przez porzucenie własnej uczciwości i obiektywności. Więc, przez wiele dziesięcioleci ta "elita" porzucała je. Reakcja tych ludzi na propozycje ukierunkowane na wprowadzenie esperanto była pełna pogardy i zupełnie brakowało jej obiektywnych podstaw. Nigdy nie starali się udowodnić swoich racji. Z góry zakładali, że esperanto nic nie jest warte. To z tego powodu należy ich skazać. Ten proces powinien służyć jako przykład pokazujący ludziom na świecie, że bez kary nie pozostanie brak demokratycznych zasad, porzucenie obiektywności, odmowa sprawdzenia faktów, decyzja zaniechania idei przed rozważeniem jej, obojętność na cierpienie i odmowa ustalenia priorytetów opartych na względach etycznych.

Społeczeństwo posiada prawa. Prawo porozumiewania się jest prawem, które należy brać poważnie, jak prawo równego traktowania. Gdy pozwani sprawowali władzę nad społeczeństwem, manipulowali opinią w bardzo subtelny sposób, wprowadzając do umysłów ludzi wiele zniekształceń, które w dużym stopniu są odpowiedzialne za to, że neutralny język międzynarodowy został przyjęty z tak dużym opóźnieniem. Dzisiaj jest dla was wszystkich oczywiste, że ludzie zepchnięci na niższą pozycję z powodu niemożności wyrażania się w obcym dla siebie języku byli ofiarami światowego systemu porozumiewania się. Lecz tak zwana elita spowodowała, że te ofiary czuły się winne. Winne lenistwa, niemożności właściwego używania swojego mózgu. "Jeśli nie potrafią się porozumiewać, to ich wina, powinni się byli uczyć języków", mówili bez zadania sobie pytania, czy nauczenie się innego języka narodowego jest dla wszystkich możliwe oraz czy nie istnieje bardziej sprawiedliwa alternatywa dla ich światowego porządku językowego, lub raczej bałaganu.

Oni są winni.

Panie i Panowie, pozwani nie posiadają żadnego usprawiedliwienia. Oni żyją w wieku, gdy, tak w prawie jak i w nauce, nie wyciąga się żadnych wniosków przed zbadaniem faktów. Lecz oni wielokrotnie dochodzili do wniosku, że nie ma sensu poszukiwanie lepszego systemu międzynarodowej komunikacji językowej nawet nie rozważywszy faktów dotyczących języka esperanto.

Oni żyją w wieku, gdy przy dostępnych różnych opcjach dokonuje się porównań, aby decydenci mogli wybrać opcję najbardziej korzystną z najmniejszą liczbą wad. Wysłuchaliście ich. Zapytani, kiedy porównali w praktyce zgodnie z założonymi wcześniej kryteriami różne systemy międzynarodowej komunikacji językowej, łącznie z esperanto, patrzyli bezmyślnie na podłogę. "Po prostu nie przyszło nam to na myśl", wyjąkał jeden z nich. Lecz przyznali, że gdyby musieli użyć pieniędzy podatników lub udziałowców w innych dziedzinach, to powitaliby propozycje lub przebadaliby różne opcje w celu wybrania najlepszej z nich.

Żyją w wieku, w którym panuje przekonanie o wyplenieniu dyskryminacji. Lecz ich postawa względem ludzi, którzy próbowali im uświadomić potencjał esperanto i jego rzeczywistość, ciągle była dyskryminująca: ludzie ci byli odprawiani bez wysłuchania, bez przeczytania i właściwego rozpatrzenia ich dokumentów. Jak odkryliście słuchając zeznań, dotyczyło to szczególnie Unii Europejskiej, lecz można by przytoczyć mnóstwo innych przykładów. Nie, nie mają usprawiedliwienia. Nawet teraz wątpliwym jest, czy zdają oni sobie sprawę z zakresu frustracji, bezużytecznego zużywania energii, strat, cierpienia, z marnotrawstwa niemożliwego do zaakceptowania przez człowieka, które przyniosła ich umyślna ignorancja językowej rzeczywistości. Wszystkie te negatywne aspekty, tak łatwe do uniknięcia, co udowadnia nasz obecny styl życia, były uważane za nieuniknione, jak przez wieki za tak naturalne było uważane niewolnictwo, że nawet niewolnicy przyjmowali z rezygnacją swój los. Przez dziesięciolecia ofiary braku porządku w języku międzynarodowym były przekonywane, że nie istnieje żadna alternatywa. To niewybaczalne, biorąc pod uwagę poziom intelektualny odpowiedzialnych osób, jak również ich wykształcenie prawnicze, naukowe czy polityczne, które jedynie powinno wpoić im potrzebę obiektywizmu i sprawdzania faktów.

Panie i Panowie Przysięgli, jesteście winni to sprawiedliwości i przyszłym pokoleniom, aby ogłosić ich winnymi popełnionych czynów. Ten Sąd...

(Tutaj tekst się urywa nagle).

Psychologia a esperanto

(Mowa wygłoszona przez Claude'a Pirona w Bazylei  podczas Trilanda Renkontiĝo 21 marca 1998 r.)

Możemy podejść do światowego problemu językowego na kilka różnych sposobów; na przykład politycznie, lingwistycznie, finansowo, ekonomicznie, itd. Prawdopodobnie ze względu na skrzywienie zawodowe podchodzę do niego z psychologicznego punktu widzenia. Mam przekonanie, że ważność tego stanowiska nie została dobrze zrozumiana. Esperantyści często narzekają, że świat nie rozumie ich punktu widzenia lub nie jest nim zainteresowany, albo że esperanto nie czyni wystarczająco dużych postępów. Łatwo jest esperantystom winić się o to nawzajem. Wg mnie tego rodzaju negatywne odczucia nie są wcale uzasadnione po uwzględnieniu psychologicznych aspektów tej sytuacji. Innymi słowy, jak ja to rozumiem, esperanto rozwija się w normalnym tempie, chociaż może się faktycznie cofać przez, powiedzmy, dziesięć lat jednorazowo. Dodatkowo świadomość istnienia światowego problemu językowego również rośnie w normalnym rytmie, rytmie historii.

Szeroko rozpowszechniony pogląd, który posiadają esperantyści, że ich sprawa nie posuwa się wystarczająco szybko naprzód, posiada swoje źródło w jednej z najważniejszych części ludzkiej psychiki, tj.: w żądzy. Pragniemy postępu w esperanto i reagujemy na tę żądzę jak małe dziecko; nie chcemy widzieć wszystkich tych przeszkód, które stoją jak wielki mur pomiędzy naszymi żądzami a ich spełnieniem. Zatem czujemy się sfrustrowani, zamiast przyjęcia do wiadomości faktu, że w pierwszej kolejności nie postępowaliśmy zbyt realistycznie i z tego powodu sami popełniliśmy pomyłkę, szukamy na zewnątrz siebie ludzi do obwiniania; ci będą tym zewnętrznym światem, który nie zwraca na nas uwagi, lub będą to ci partacze w świecie esperanckim, którym nie udaje się działać efektywnie i celowo.

Jest to dziecinne. Gdy to mówię, nie jestem nastawiony krytycznie. Wyrażam jedynie coś na temat sposobu działania ludzkiej psychiki; gdy wyłania się silna żądza, jesteśmy skłonni zachowywać się jak małe dzieci. Niecierpliwość z powodu niewystarczającego postępu esperanto i szukanie wokół winnych tego stanu rzeczy jest czymś zupełnie normalnym i naturalnym. W ten sposób reagują normalni dorośli w większości dziedzin swojego życia. Jesteśmy naprawdę dorośli jedynie w niektórych aspektach naszego życia. W wielu dziedzinach, takich jak polityka, metafizyka i relacje międzyludzkie wciąż reagujemy jak małe dzieci.

Społeczeństwo nie rozumie

Gdy wcześniej wspomniałem, że świat nas nie rozumie, poruszyłem pewne psychologiczne aspekty tej sytuacji. Dlaczego świat nas nie rozumie? Ponieważ społeczeństwo zwykle nie rozumie sytuacji językowej. Ale dlaczego? Istnieje mnóstwo powodów. Jednym z nich jest to, iż relacje językowe są złożone, a nie łatwo jest zrozumieć coś, co jest złożone. Gdy coś jest bardzo skomplikowane, to naturalnym sposobem radzenia sobie z tym jest upraszczanie. W wyniku społeczeństwo posiada bardzo uproszczony obraz światowej sytuacji językowej. Ten obraz jest właściwie szkicem.

Innym powodem psychologicznym niezrozumienia przez świat problemu językowego jest lęk. To może was zaskoczyć. A w istocie, gdybyście mieli powiedzieć jakiemuś politykowi lub lingwiście, lub zwykłemu człowiekowi z ulicy, że jednym z powodów, dlaczego świat nie rozwiązuje swojego problemu językowego, jest lęk, to popatrzyliby oni na was jak na wariatów. Przede wszystkim dlatego, że dla nich problem językowy po prostu nie istnieje. "Język angielski troszczy się o to lub robią to tłumacze." A z drugiej strony, gdyby istniał jakiś problem, to zupełnie oczywiste jest, iż nie ma on nic wspólnego z jakimś lękiem. "Nikt nie odczuwa strachu przed językiem. Co to za bzdura?" Oto co by wam odpowiedzieli.

Jednakże wiele lęków jest podświadomych. Nie zdajemy sobie z nich sprawy, co jest rzeczą dobrą, gdyż w przeciwnym razie nie potrafilibyśmy żyć komfortowo. Lecz fakt pozostaje faktem, iż te lęki tworzą wiele zniekształceń, zwodząc nas przy radzeniu sobie ze zrozumieniem rzeczywistości.

Dlaczego jakiś język wywołuje lęk? Znów, jest wiele przyczyn. Na przykład, nasz język jest ściśle związany z naszą tożsamością. Pewnego dnia w naszym dzieciństwie zdajemy sobie nagle sprawę, że ludzie wokół nas mówią określonym językiem, a język ten określa nas w stosunku do reszty tego świata. Ja sam, jako Szwajcar mówiący od urodzenia po francusku, należę do grupy określonej przez język, którym ona się posługuje. Zatem w głębiach mojej psychiki mój język jest mną. Rozpowszechniony szwajcarski dialekt języka niemieckiego jest sposobem twierdzenia: oto kim my jesteśmy, nie jesteśmy Niemcami. Albo spójrzcie, jak reagują Flamandczycy lub Katalończycy: "Jeśli prześladuje się lub krytykuje nasz język, prześladuje się lub krytykuje mnie."

Wielu ludzi jest skłonne odrzucić esperanto, ponieważ wyczuwają oni, że jest to język bez określonych ludzi co z kolei powoduje, że staje się on językiem bez ludzkiej tożsamości, a dalej że, być może, nie jest to żaden język lub jest to język będący pewnego rodzaju oszustwem bez wartości ludzkich, język mający się do rzeczywistych języków tak, jak roboty mają się do rzeczywistych ludzi. A to ich przeraża. Ten lęk opiera się na tym, iż ten robot, który, jak twierdzą ludzie, chce stać się powszechnym, stratuje pod swoimi stopami wszystkie inne języki, wszystkich ludzi na całym świecie, wszystko co jest indywidualne i żywe, zniszczy wszystko w trakcie swojego marszu. To może się wydać wam fantastyczne. Jednakże to prawda. Istnienie tego podświadomego lęku, który posiada olbrzymia liczba osób, jest ujawniane przez badanie psychologiczne o nazwie wolne skojarzenia kliniczne, w czasie którego bada się obrazy lub pojęcia powiązane ze sobą nawzajem, gdy badana osoba jest proszona o opisanie tego, co się dzieje w jej umyśle po usłyszeniu określonego słowa (w tym przypadku "esperanto").

Utożsamianie się z językiem międzynarodowym

Jeden z problemów, który mają esperantyści, wziął się stąd, iż esperanto posiada pewne właściwości wyróżniające je spośród wszystkich innych języków, mianowicie że sprzyja ono identyfikowaniu się z nim samym. Szwed rozmawiający po angielsku z Koreańczykiem i Brazylijczykiem wciąż ma poczucie, że jest Szwedem używającym angielskiego; nie przyjmuje on specjalnej tożsamości jako "osoba anglojęzyczna". Z drugiej strony Szwed rozmawiający po esperancku z Koreańczykiem i Brazylijczykiem czuje, że jest esperantystą oraz że tych dwóch pozostałych również jest esperantystami, a oni razem we trójkę należą do specjalnej grupy kulturowej. Nawet jeśli osoby nieanglojęzyczne mówią po angielsku bardzo dobrze, to nie czują, że ta umiejętność obdarza ich tożsamością angielską. Lecz z esperanto zdarza się coś zupełnie innego. Dlaczego?

Jak zwykle w badanej dzisiaj przez nas dziedzinie zachodzi wiele złożonych czynników. Być może najważniejszym z nich jest to, iż esperanto staje się zintegrowane z ludzką psychiką na dużo głębszym poziomie niż w przypadku innego języka. Nie od razu, nie u początkujących, lecz u tych, których Janton nazywa "dojrzałymi esperantystami", u tych, którzy posiedli wystarczające doświadczenie z tym językiem, aby czuć się w nim jak u siebie w domu. Dlaczego umiejscawia się on głębiej w psychice? Ponieważ bardziej niż przy innych językach człowieka esperanto podlega naturalnym skłonnościom ludzkiego mózgu, gdy ludzie chcą się wyrażać.

Naszą najbardziej podstawową skłonnością, gdy uczymy się jakiegoś języka, jest uogólnianie jego cech. Dlatego każde młode anglojęzyczne dziecko mówi "foots" zamiast "feet" oraz "he comed" zamiast "he came". Dlatego każde młode francuskojęzyczne dziecko wyraża pojęcie "konie", mówiąc "des cheval", zanim nauczy się poprawnej formy "des chevaux", oraz wyraża ono pojęcie "ty robisz", mówiąc "vous faisez", zanim nauczy się "vous faites". W esperanto po prostu nie można popełniać tego rodzaju pomyłek. Z tego powodu nowi esperantyści szybko nabywają poczucia bezpieczeństwa przy używaniu tego języka.

Oprócz tego w esperanto ludzie posiadają więcej swobody niż w innych językach. Prawdą jest to odnośnie sposobu łączenia wyrazów w zdaniu. Po angielsku należy powiedzieć dosłownie "on pomaga mnie" (he helps me); po francusku dosłownie będzie to brzmiało "on mnie pomaga" (il m'aide); a po niemiecku (i po polsku też) "on pomaga mi" (er hilft mir). W każdym z tych języków jest tylko jedna obowiązkowa forma. W esperanto można swobodnie wybrać dowolną z tych trzech: (li helpas min, li min helpas, li helpas al mi).

To samo jest prawdziwe dla wyboru części mowy dla słowa w zdaniu. Często można zastosować jakieś słowo jako jedną z następujących części mowy: rzeczownik, czasownik, przysłówek lub przymiotnik. Na przykład, użyjmy słowa "aŭtomobilo" jako rzeczownika, mówiąc "mi venis per aŭtomobilo" (przybyłem za pomocą samochodu/samochodem). Można również, zmieniając końcówkę, zamienić rzeczownik "aŭtomobilo" w przysłówek "aŭtomobile" (samochodowo) i powiedzieć "mi venis aŭtomobile", co znaczy dosłownie "przybyłem samochodowo". W esperanto brzmi to zupełnie naturalnie. Można również zamienić to słowo w czasownik, używając innej końcówki i powiedzieć: "mi aŭtomobilis", co dosłownie znaczy "ja samochodowałem" i znów w esperanto brzmi to całkiem naturalnie. Nie musi się tego robić. Jest tylko taka możliwość, jeśli zajdzie potrzeba.

Bardzo niewiele języków udostępnia środki umożliwiające ten rodzaj swobody. Nawet jeśli jakiś język to czyni, w wielu przypadkach użytkownicy tego języka nie mają prawa tego stosować (bo tak się nie mówi lub brzmi to głupio).

Oprócz tego w kręgach esperanckich ludzie są bardzo tolerancyjni wobec błędów gramatycznych czy słownikowych, dużo bardziej niż w przypadku innych języków. Zapominanie użycia końcówki biernika lub nieprawidłowe stosowanie go jest praktycznie uważane za rzecz normalną, być może dlatego, że prawie nigdy nie przeszkadza to w zrozumieniu. Jedynie kilku purystów robią sceny z tego rodzaju pomyłek. Jednakże nie należą oni do normalnych kręgów esperanckich. (Uwaga: proszę nie brać tych uwag na temat błędów językowych jako zaleceń. Tutaj pełnię rolę zwykłego obserwatora.) Innymi słowy, nie istnieje związek pomiędzy doskonałym używaniem tego języka a identyfikowaniem się z nim. Ludzie mogą czuć się esperantystami, nawet gdy zawsze opuszczają końcówkę biernika.

Wszystko to plus swoboda łączenia razem elementów wyrazowych w celu tworzenia nowych słów wg potrzeb (coś, czego nie można robić w wielu językach) tworzy atmosferę swobody. To umieszcza ten język w najgłębszych obszarach psychiki, dużo bliżej jej rdzenia i jej podstawowych instynktów.

Łatwiej jest być spontanicznym w esperanto niż, na przykład, w angielskim, ponieważ istnieje mniej arbitralnych zakazów, z którymi ma się do czynienia. Z tego powodu ludzie łatwiej czują się autentycznie sobą. Dzięki tym cechom esperanto zakorzenia się głębiej w psychice niż inny język obcy, a to z kolei powoduje, że ludzie czują dużo silniejszą skłonność identyfikowania się z nim. Jednakże ludzie nie należący do świata esperanckiego nie potrafią tego zrozumieć. Nie potrafią zrozumieć tej identyfikacji. To dlatego postawa wielu esperantystów wydaje się im szalona lub co najmniej bardzo dziwna. Z powodu tej identyfikacji z językiem, gdy inni krytykują esperanto lub nawet samą ideę języka międzynarodowego, esperantyści łatwo czują się atakowani. Atakowanie tego języka oznacza atakowanie ich samych, a ich naturalną reakcją jest kontratak, czasem bardzo ostry. Tego po prostu osoby nie będące esperantystami nie rozumieją.  Zatem w tych normalnych reakcjach esperantystów nieesperantyści widzą coś zbytnio intensywnego, zbyt mocnego, dowód fanatyzmu, co dla nich wydaje się być jedynym możliwym wytłumaczeniem tak przesadzonych reakcji.

Dwie kategorie

Jak ja to widzę, psychologicznie esperantyści wpadają w jedną z dwóch kategorii. Z jednej strony istnieją ludzie niezbyt dobrze przystosowani do życia społecznego, którzy czują się w pewien sposób odizolowani od tego, co jest obecnie w modzie, od społeczeństwa, od powszechnych idei i sposobów działania. Są osobnikami przyzwyczajonymi do faktu, iż różnią się od większości ludzi lub czują się odrzuceni przez tę większość. Nie łatwo jest dźwigać ciężar pełnej samotności ludzkiej egzystencji. Dlatego ludzie czujący się innymi od większości są skłonni do łączenia się ze sobą i, wraz z innymi im podobnymi, tworzenia społeczności, w której mogą poczuć się jak u siebie w domu. Zbierają się później razem i ciągle mówią sobie nawzajem, że mają zupełną rację, a świat zewnętrzny się myli. To zupełnie normalne i ludzkie. Esperanto udostępnia miejsce dla wielu takich niezbyt dobrze zaadoptowanych do społeczeństwa, gdzie mogą spotkać innych takich jak oni, którzy również nie są dobrze zaadoptowania, i gdzie mogą znaleźć pocieszenie oraz siłę potrzebną im, aby uczynić swe życie bardziej znośnym. Było to szczególnie prawdziwe w okresie, gdy nadzieje na natychmiastowe przyjęcie Esperanta na całym świecie okazały się iluzoryczne, oraz zanim główna partia dowodów sprzyjających językowi esperanto stała się wystarczająco silna i oparta na rzeczywistych zdarzeniach; innymi słowy, pomiędzy Pierwszą Wojną Światową a latami siedemdziesiątymi i osiemdziesiątymi ubiegłego wieku. Znaczny procent esperantystów w tym okresie składał się z neurotyków, tj. osobników posiadających albo więcej problemów emocjonalnych, albo większe problemy emocjonalne niż ma przeciętna osoba.

Mamy w stosunku do tych neurotyków olbrzymi dług, w stosunku do tych osobników cierpiących z powodu upośledzających problemów emocjonalnych, ponieważ bez ich wysiłków ten język by po prostu wymarł. Naiwne i niesprawiedliwe jest patrzenie na nich z góry, jak robią to niektórzy zwolennicy "Manifestu Raumy". W tej sytuacji historycznej, w której się znaleźli, ci raczej sekciarscy nosiciele Zielonej Gwiazdy (symbol esperanto) byli potrzebni, aby ten język mógł się rozwinąć. Zwykli ludzie nie potrafili zainteresować się esperanto, używać go i utrzymywać przy życiu. Gdyby ten język nie był w ciągłym użyciu, gdyby nikt w nim nie pisał, gdyby nie stosowano go w korespondencji, na zebraniach i kongresach (nawet złożonych głównie z ekscentryków), to nie byłby w stanie rozwinąć swoich zalet lingwistycznych oraz literackich, nie byłby w stanie wzbogacić się ani stopniowo prowadzić do głębszej analizy światowego problemu językowego. Jestem przekonany, że po wiekach historycy będą uważali tych ludzi za tych, którzy ogromnie przysłużyli się ludzkości poprzez utrzymywanie tego języka przy życiu i rozwijanie go, chociaż być może ich motywy po części leżały w pewnego rodzaju psychologicznej patologii.

Oprócz wspomnianych tu neurotyków i ekscentryków esperanto przyciągało ludzi o szczególnie mocnej osobowości. Ludzie cieszący się pełnym zdrowiem umysłowym mogą stanowić część niekonformistycznej grupy tylko wtedy, gdy ich osobowość jest tak zdrowa, że mogą oni stawić czoło większości, opierając swoją pozycję na fundamentach tak jasnych, tak dobrze sprawdzonych, posiadających taką konsekwencję, że czują oni swoją rację, nie będąc aroganccy z jej powodu. Na szczęście wielu ludzi tego typu znalazło się od samego początku w świecie esperanckim. Jednym z nich był, na przykład, Edmond Privat. Im również jesteśmy winni olbrzymi dług, ponieważ ich pomoc pchnęła naprzód wiele spraw, a również dlatego, że stopniowo demonstrowali w różnych kręgach, iż esperantyści nie są jedynie zgrają fanatycznych dziwaków.

Oczywiście te dwie kategorie posiadają część wspólną – ludzi posiadających nieco bardziej neurotyczne cechy niż ma przeciętny człowiek, lecz również posiadający osobowości szczególnie mocne, które często wzmacniały się jeszcze bardziej przez ciągłą potrzebę uczenia się życia w środowiskach, do których nie pasowali lub nie byli w pełni przystosowani.

Pewien paradoks: gdzie leży zdrowie umysłowe

Tutaj napotykamy na paradoks: przez długi czas świat esperancki składał się w dużej części z ludzi cierpiących na patologie psychologiczne, lecz posiadających zupełnie zdrową postawę umysłową względem komunikacji językowej, natomiast społeczeństwo w ogólności złożone było z ludzi, którzy być może byli bardziej normalni z psychologicznego punktu widzenia, lecz którzy posiadali zupełnie neurotyczną, patologiczną – mógłbym nawet powiedzieć szaloną – postawę odnośnie komunikacji językowej.

Co umożliwia nam poczynić tak drastyczne twierdzenie? Jest to fakt, że społeczeństwo w całości ujawnia wszystkie symptomy psychopatologii w swoim stosunku do komunikacji językowej.

Co robią normalni ludzie, gdy odczuwają jakąś potrzebę? Podejmują działania, aby ją zaspokoić w sposób najbardziej efektywny, przyjemny i jak najszybszy w czasie. Wyobraźcie sobie kogoś, kto jest głodny. Posiada on portfel wypchany pieniędzmi. Znajduje się on w sąsiedztwie dużej liczby sklepów spożywczych i restauracji. Jeśli jest normalny, wstępuje do jednego z nich i kupuje trochę jedzenia lub zamawia w restauracji posiłek i szybko zaspokaja swój głód. Co pomyślelibyście o osobie, która, zamiast postępować w powyższy sposób, idzie na stację kolejową, kupuje bilet do miejsca odległego o 350 kilometrów i po przyjeździe na miejsce wędruje długo przez pola i lasy do małej restauracyjki z przeciętnym jedzeniem? Co pomyślelibyście o takim typie osoby, która z powodu dziwnego podejścia do swojego problemu wciąż jest głodna i wędruje godzinami, aby w końcu dostać coś, co nie jest specjalnie zadowalające, wydawszy na to setki razy więcej pieniędzy niż było konieczne? Każdy zdiagnozowałby to szczególne zachowanie jako neurotyczne, patologiczne. Po co postępować w tak skomplikowany sposób, który nikomu nie przynosi korzyści, gdy można było łatwo i bezpośrednio zaspokoić głód? W dziedzinie komunikacji lingwistycznej esperanto zachowuje się jak ta pierwsza osoba, reszta świata jak ta osoba druga.

Istnienie oporu potwierdza tę diagnozę

Być może posiadacie wątpliwości co do tego, czy takie zachowanie jest rzeczywiście patologiczne i potrzebne jest wam potwierdzenie tej diagnozy. No więc wiadomo jest, iż jedną z charakterystyk  tego rodzaju patologii jest opór. Osoba posiadająca tego rodzaju cechy patologiczne zrobi wszystko, aby sobie nie uświadomić faktu, że nie zachowuje się zdrowo, że mogłaby się zachowywać w zupełnie inny sposób, który byłby dużo bardziej przyjemny oraz pożyteczny.  Czasami, to prawda, osobnik taki uświadamia sobie, że jego zachowanie jest nienormalne, lecz twierdzi, "Tak, wiem, że postępowanie w ten sposób jest dziwne, nienormalne, a nawet patologiczne, lecz nie mogę się powstrzymać.” Ta odmowa zaakceptowania faktu, iż to zachowanie jest nienormalne, lub utrzymywanie, że nie można go zmienić, nazywana jest "oporem”.

Całkiem interesujące jest zauważenie, że sposób organizacji komunikacji językowej w naszym świecie posiada wszystkie charakterystyczne cechy zachowań patologicznych. Esperanto istnieje. Umożliwia ono ludziom porozumiewanie się w sposób dużo mniej kosztowny od równoczesnych tłumaczeń, dużo bardziej sprawiedliwy niż używanie jedynie angielskiego, dużo bardziej wygodny od używania jakiegokolwiek innego języka, a wszystko to dostajemy za znacząco mniejsze inwestycje w czasie, pieniądzach i energii tak ze strony ludzi jak i ze strony państwa. Innymi słowy jest ono bezpośrednim sposobem zaspokojenia potrzeby. Lecz zamiast użyć go, społeczeństwo wybiera bardzo skomplikowaną i niezwykle kosztowną drogę. Zmusza miliony dzieci do spędzania wielu długich lat na nauce języków obcych, które są tak trudne, że jedynie jeden uczeń na stu średnio w Europie, a jeden na tysiąc w Azji jest w stanie efektywnie używać danego języka po okresie nauki. Po zainwestowaniu tak wiele wysiłku, energii nerwowej, czasu i pieniędzy na naukę języków, wynik jest taki, że problem nierówności nie zostaje rozwiązany, a barierami językowymi zajęto się tak marnie, że wciąż jest konieczne wydawanie jeszcze więcej milionów dolarów na tworzenie tłumaczeń na tuziny języków i udostępnianie tłumaczeń równoczesnych na konferencjach, bez których ludzie wcale nie byliby w stanie porozumiewać się ze sobą. To szaleństwo. To szaleństwo wykorzystywać ludzki czas, pieniądze i wysiłek w tak straszliwie nieefektywny sposób, gdy istnieje sposób uniknięcia tego wszystkiego. Postępując tak, społeczeństwo ujawnia, że jest patologiczne.

Lecz potwierdzeniem, że mamy do czynienia z autentycznym przypadkiem patologii psychologicznej, jest to: jeśli zwrócicie uwagę dziennikarzy, decydentów, osób publicznych, ludzi u władzy, na sposób organizacji życia społecznego i spróbujecie im uzmysłowić, że system ten jest szalony oraz że istnieje umysłowo zdrowy sposób, za pomocą którego ludzie mogą się ze sobą porozumiewać, sposób dużo łatwiejszy do osiągnięcia, wtedy odkryjecie, iż sprowokowaliście opór. Ludzie ci odmówią rozważenia tego, na co staraliście się zwrócić im uwagę, odmówią zbadania tej sprawy, odrzucą świadectwa i dowody, zanim się z nimi zapoznają. To słowo "zanim” jest ważne, ponieważ dostarcza dowodu na to, że diagnoza jest prawidłowa; nosi ono świadectwo oporu.

Ludzie u władzy wolą nie wiedzieć, że istnieje inny sposób porozumiewania się pomiędzy ludźmi od tego, który narzucili miliardom mężczyzn i kobiet. Obawiają się konfrontacji z prawdą. A ponieważ nie chcą wiedzieć, że się boją, co samo w sobie jest dalszym dowodem psychozy, patologicznego charakteru ich zachowania, wykorzystują oni każdy pretekst, aby nie poruszać tej kwestii. Zatem te osoby publiczne odrzucają coś, nie wiedząc o tym, że to odrzucają; boją się, nie wiedząc, że się boją; wywołują zakłopotanie, niesprawiedliwość, frustrację, niepotrzebne starania, wydatki, podatki, wszelkiego rodzaju komplikacje i znaczną ilość cierpień (odwołuję się tu, między innymi, do uchodźców, dla których brak środków językowego porozumiewania się często stanowi przyczynę bardzo specyficznych cierpień), oni powodują to wszystko, nie wiedząc, że są tego przyczyną. To bardzo poważna patologia społeczna. Lecz bardzo niewielu ludzi ją zauważa i rozumie.

Tabu

W rzeczywistości cała dziedzina porozumiewania się językowego pomiędzy ludźmi i pomiędzy państwami jest dotknięta przez tabu. Jeśli przebadacie dokumentację, którą stworzono w tej dziedzinie, to odkryjecie, że dużo więcej od jej 99% zawartości napisano tak, jakby esperanto po prostu nie istniało, jakby ludzkość nie posiadała żadnego doświadczenia w środkach międzynarodowej komunikacji językowej innych od zwykłych tłumaczeń lub używania jednego z prestiżowych języków narodowych, takich jak angielski. Esperanto jest tabu. Niedawno temu widoczne było to wielokrotnie w Parlamencie Europejskim podczas sesji tak zwanej Międzynarodowej Komisji, która zajmowała się problemem (nie)porozumiewania się w Unii Europejskiej.  Dowodem na to, że mamy do czynienia z tabu, jest to, iż odmówili oni dokonania porównań.

W nauce, gdy badacze chcą się upewnić co do wartości czegoś, zawsze dokonują porównań z obiektem referencyjnym. Zanim zapadnie decyzja na temat jakiegoś nowego leku, naukowcy porównują jego efektywność z innymi lekami, które są już dobrze znane. A jeśli ma zostać podjęta decyzja na temat głównego elementu budowy, takiej jak budynek lub stadion, co robią ludzie? Ogłaszają przetargi. Zapraszają różne firmy, aby przedstawiły swoje propozycje, a następnie porównują te propozycje, aby wybrać najlepszą zgodnie ze współczynnikiem kosztów/zysków jak również innych kryteriów, które muszą zostać rozważone. To normalna procedura. Nawet istnieje szczególna metoda naukowa na temat sztuki podejmowania decyzji, w skład której wchodzi wybór najlepszego z możliwych sposobu osiągnięcia założonego celu. Metoda ta nosi nazwę "badań operacyjnych”. Narodziła się podczas Drugiej Wojny Światowej jako środek wyboru najlepszego sposobu transportu towarów i ludzi z największą prędkością i przy najmniejszym ryzyku. Więc, jeśli zasady badań operacyjnych zastosujemy do problemu językowego, to okaże się, że ze wszystkich metod, którymi łatwo można się dziś spotkać w praktyce, optymalną metodą do osiągnięcia celu jest język esperanto. Lecz aby to odkryć, należy obiektywnie porównać ze sobą w praktyce różne systemy i stwierdzić, jak efektywne jest esperanto w porównaniu do używania gestów, prób prowadzenia rozmowy w niezupełnie opanowanym języku, używania angielskiego, tłumaczeń dokumentów i przemów albo na żywo, albo później, używania łaciny, itp. Jedynie przeprowadzając tego rodzaju porównania, można odkryć, który system jest najlepszy.

I chociaż można odnaleźć wiele tysięcy stron w dokumentach, które zajmują się sytuacją językową, niektórych w ONZ, innych w Unii Europejskiej, jeszcze innych w oddziałach językowych uniwersytetów, itd., to dokumenty podchodzące do tego problemu poprzez dokonywanie porównań uwzględniających język esperanto można policzyć na palcach jednej ręki. Ponieważ porównywanie ze sobą różnych możliwych rozwiązań problemu jest czymś tak powszechnym w innych dziedzinach, to jego brak w dziedzinie międzynarodowej komunikacji językowej demonstruje, że działa tu tabu.

Jakie są korzenie tego tabu?

Skąd takie patologiczne podejście do problemu językowego? Ponownie mamy do czynienia z wieloma przyczynami. Są powody polityczne. Pomysł, aby ludzie najmniej utalentowani intelektualnie byli w stanie swobodnie porozumiewać się ponad granicami narodowymi, w wielu krajach jest odrażający. Są powody społeczne. Ta sama możliwość jest odrażająca dla uprzywilejowanych społecznie klas. Ludzie posiadający dosyć dobrą znajomość języka angielskiego lub innego ważnego języka cieszą się wieloma korzyściami w stosunku do tych, którzy mówią jedynie w jakimś lokalnym języku; oni z pewnością nie zechcą porzucić tych korzyści. Jest to szczególnie widoczne w tzw. Trzecim Świecie.

Jednakże wierzę, że główne przyczyny tego tabu odnoszą się do psychiki. Istota problemu leży w ciężarze emocjonalnym, jarzmie, aurze pojęcia "język”, w jego zdolności do wpływania na najgłębsze partie naszej duszy. Myślimy za pomocą pojęć lub słów. A słowa i pojęcia nie są jedynie elementami intelektualnymi, posiadają w sobie pewne wartości emocjonalne. Nie wszystkie, lecz wiele z nich. Jeśli wypowiem "wojna”, "pieniądze”, "matka”, "seks” lub "energia atomowa”, to coś wibruje głęboko w was, chociaż zwykle nie jesteście tego świadomi. Innymi słowy, nie jesteśmy nieczuli, gdy stajemy naprzeciw większości z naszych pojęć, głównie tych, które w pewien sposób są połączone z naszymi pragnieniami, potrzebami, dążeniami, przyjemnościami, cierpieniem, mocą, itp.

Wśród tych pojęć ze silną aurą emocjonalną znajduje się pojęcie "język”. Dlaczego? Ponieważ język przywołuje fakt, że możemy się zrozumieć, a potrzeba bycia zrozumianym jest jednym z najgłębszych pragnień każdej istoty ludzkiej. Gdy przeszkadza mi jakaś troska i cierpię, mogę o tym opowiedzieć komuś, kto mnie usłyszy i zareaguje ze zrozumieniem, wtedy czuję, że mi udzielono pomocy, że podzieliłem się swoją troską lub cierpieniem, że już nie czuję się sam, i z tego powodu czuję się lepiej. Gdy niemowlę się zrani i płacze, dorośli bardzo często postępują źle, ponieważ nie rozumieją, co się dzieje, lub nie robią nic poza pokazaniem, jak są bezradni. Lecz gdy małe dziecko nauczy się języka i powie, "boli mnie ucho”, to następuje zupełnie inna reakcja ze strony dorosłego. Wtedy ma miejsce prawdziwe porozumiewanie się, a to zmienia życie dziecka. Ponieważ do tego porozumiewania się zwykle dochodzi pomiędzy dzieckiem a jego matką, która ma lepsze predyspozycje w niesieniu mu pomocy, emocjonalna aura pojęcia "język” przejmuje uczucia w stosunku do niej. Stąd wiele języków posiada wyrażenia w stylu "our mother tongue" (nasz język matczyny – po polsku mówimy inaczej, język ojczysty, gdyż dawniej to ojciec cieszył się w rodzinie polskiej największym szacunkiem), gdy w rzeczywistości jest to "język rodziców” lub "język naszego otoczenia”.

Opanowanie języka jest w rzeczywistości czymś zupełnie zwykłym. Odbywa się tak samo jak inne rodzaje uczenia się. Nie istnieje nic bardziej mistycznego w opanowaniu języka niż w opanowaniu umiejętności prowadzenia samochodu. Pomimo to pomiędzy tymi dwoma rodzajami uczenia się zachodzi olbrzymia różnica. Sprawia ją nasz wiek. Gdy uczymy się prowadzić, wiemy, że się uczymy i posiadamy już sporą wiedzę na temat sztuki uczenia się, ponieważ wcześniej spędziliśmy wiele lat na uczęszczaniu do szkól, gdzie nauczyliśmy się mnóstwo o uczeniu się. Lecz gdy opanowujemy nasz język ojczysty, w żaden sposób nie wiemy, że się uczymy. To dlatego to doświadczenie wydaje się nam cudem. Wcześniej nie potrafiliśmy się zrozumiale porozumiewać. Teraz możemy się wyrażać. Oto cud zmieniający całe nasze życie. Z powodu tych okoliczności, w których nabywamy język, uczenie się bez wiedzy, że uczymy się, bez wiedzy, że zachodzi tu zupełnie zwyczajny proces uczenia się, język staje się czymś, co jest święte, magiczne, cudowne, mityczne. Czymś, co jest położone poza obszarem rozsądku. Czymś, którego początków zupełnie nie znamy. W najgłębszych partiach naszej duszy język jest darem bogów, darem ponadnaturalnym. Żadna osoba nie ma prawa go zmieniać. Nikt nie ma prawa swobodnie i racjonalnie mieszać się w coś, co wiąże się z językiem.

Zobaczcie po prostu, w jaką złość wpadają ludzie, gdy usłyszą o próbie zmiany wymowy wyrazów. Przyjrzyjcie się ich argumentom, a zobaczycie, że nie ma w nich nic racjonalnego. To po prostu sprawa uczuć zawsze poruszanych za pomocą pojęcia "język”.

Ukryte, apodyktyczne przesłanie

To rdzenne uczucie dotyczące języka jest mityczne, darowane przez bogów, a stąd święte i nietykalne, jest najgłębszą partią aury emocjonalnej, która otacza pojęcie "język”. Do tego rdzenia dochodzi fakt, że pojęcie "język” przywołuje nasze najwcześniejsze więzi w rodzinie, głównie z matką. Do tych dwóch warstw możemy dodać trzecią: związek z władzą. Gdy język jest przekazywany dzieciom, wraz z nim przekazywane jest ukryte przesłanie, które prawie nigdy nie staje się jawne. A to przesłanie jest potwornie apodyktyczne.

W rzeczywistości dyktuje ono odpowiednie pozycje dziecka i dorosłego w społeczeństwie. Gdy dziecko mówi nieprawidłowo, oni poprawiają go prawie od pierwszego dnia w szkole. Jeśli nie poprawiają dziecka, śmieją się lub stoją sobie żarty, lub uśmiechają się znacząco. Bez względu na reakcję, uświadamia ona maluchom, że gdy użyją formy języka, która różni się od poprawnego słownictwa lub gramatyki, to wyjdą poza ramy tego, co jest normalne. Gdy maluch powie "dobrzej”, powiedzą mu, "Tak nie mówimy. Mówimy lepiej”. Być może w niemieckim nie wolno mówić "mehr gut" lub "gutter”, a jednak niemieckie dzieci używają tych form. Są poprawiane: "Nicht so, sprich besser" (Nie tak, mów lepiej).

Co to oznacza dla głębi psychiki? To przenosi ukrytą wiadomość: "Nie ufaj swojej spontaniczności, naturalnym skłonnościom, które zmuszają cię do uogólniania tych cech języka, które rozpoznałeś. Nie ufaj swojej własnej logice. Nie ufaj swojemu rozumowi. Nie ufaj swoim odruchom, instynktom. Nie ufaj sobie samemu. Słuchaj nas, nawet jeśli nasz system jest zupełnie irracjonalny i głupi.”

Dla dzieci język jest głównie sposobem porozumiewania się. Zatem pierwszym krokiem w ich myśleniu jest: "Jeśli oni mnie rozumieją, wszystko jest w porządku. Mamy język, więc możemy się nawzajem zrozumieć.” Jednakże reakcje tych dookoła nich wciąż przesyłają tę wiadomość: "Język nie jest czymś, co zostało wymyślone, aby ludzie mogli się rozumieć nawzajem. Język jest dziedziną, w której uczysz się podporządkowywać arbitralnym, niewytłumaczalnym żądaniom dużych ludzi.” W języku występują tabu, których nikt nie potrafi usprawiedliwić. Jeśli dziecko, które chce wyrazić po angielsku pojęcie "he came” (on przyszedł), powie "he comed”, "er kommte” (po niemiecku), "il a venu” (po francusku), to wykażą, że dziecko musi powiedzieć "he came, er kam, il est venue". Załóżmy, że dziecko spyta: dlaczego? Nikt nie dostarczy mu racjonalnego wyjaśnienia. Ludzie mogę jedynie powiedzieć, "ponieważ tak już jest.” A z tego wynika, że język jest czymś, co rządzi się niezrozumiałymi zasadami, których nigdy nie należy wyjaśniać, których korzenie sięgają w zamierzchłą przeszłość. Szacunek dla przodków lub bogów, którzy dali nam język, jest ważniejszy od logiki, od rozumu, od skłonności spontanicznego, instynktownego działania, i tak jest ważniejszy od indywidualnej natury ludzkiej.

Esperanto wywraca to wszystko do góry nogami. Narodziło się nie tak dawno temu. To świętokradztwo. Język nie ma prawa być młody. Język jest czymś, co jest święte i zostało przekazane przez naszych przodków lub przez bogów, nie czymś, co mogłoby powstać teraz. A mówi się, że ten język nie posiada żadnych wyjątków. To zbrodnia! Gdyby można postępować zgodnie ze swoimi naturalnymi skłonnościami, ze swoją naturą, logiką w celu wyrażania się, co pozostałoby z autorytetu przodków? To dlatego esperanto wywołuje straszliwe lęki w głębiach psychiki. Grozi naszemu językowi ojczystemu pozbawieniem jego mitycznego, świętego i magicznego charakteru.

Relatywizuje go pomimo istnienia potężnej potrzeby emocjonalnej, aby język ojczysty pozostał czymś absolutnym. Należy powstrzymać wszelkimi dostępnymi środkami rozprzestrzenianie się esperanto. Również musimy zrobić wszystko co możliwe, aby zapobiec poważnym badaniom naukowym esperanto. Mogłoby się okazać, że język ten jest czymś innym, niż sądziliśmy, a wtedy zostałyby podkopane fundamenty stosunków społecznych. Ta dziedzina jest zbyt emocjonalna na zimne, obiektywne badania naukowe, a również dotyczy to takich samych badań reakcji na esperanto.

Potwór

Oprócz tego esperanto wydaje się być potworem, ponieważ, jak mówią, stworzył je jeden człowiek. Innymi słowy, ma ono ojca, lecz brakuje mu matki. Jest to potworny wytwór pojedynczego renegata. Można znaleźć wiele definicji, które przyczyniają się do tej idei w słownikach, encyklopediach, książkach o tym języku oraz materiałach wydanych przez esperantystów. Zgodnie z nimi "esperanto zostało stworzone przez Zamenhofa w 1887." Naprawdę esperanto nie zostało stworzone w 1887. W roku tym pojawiło się ziarno tego języka, które rosło i rozwijało się w umyśle i notatnikach Zamenhofa przez wiele lat. Po tym długim procesie, który można porównać do stopniowego wzrostu ziarna w roślinie, projekt został opublikowany. Oznacza to, że ziarno zostało zasiane. Lecz z ziarna mogło powstać coś żywego jedynie wtedy, gdy padło na żyzną glebę. A ta gleba była matką esperanto, społecznością tych pierwszych, dobrodusznych idealistów, którzy przyjęli to ziarno i udostępnili mu środowisko, w którym mogło wzrastać, mogło przemieniać się i stać się czymś niezależnym od żadnej indywidualnej osoby.

Esperanto w takiej postaci, jak używamy je dzisiaj, nie jest dziełem Zamenhofa. Jest to język powstały na bazie projektu Zamenhofa w ciągu trwającego ponad 100 lat używania przez bardzo różnych ludzi. Jest to język, który rozwinął się w zupełnie naturalny sposób – poprzez używanie, tworzenie literatury, kolejne propozycje i kontrpropozycje, zwykle nieświadomie. Nie jest to potwór stworzony do istnienia przez pojedynczą osobę. Posiada ono oczywiście ojca, cudownego ojca, który z sukcesem wyposażył je w niewiarygodnie potężną stosowność do życia, lecz ma ono również matkę, która z miłością troszczyła się o niego i która, bardziej niż potrafił to zrobić pojedynczy ojciec, tchnęła weń życie.

Fakty są bardziej uparte od słów

Jak widzicie, psychologiczne aspekty esperanto i światowego problemu językowego są dużo bardziej złożone, niż pierwotnie sobie wyobrażaliście. W psychice większości osobników spoczywa straszliwy opór przed samą ideą języka międzynarodowego. Z powodu tego oporu prawie nikt z elity politycznej, społecznej czy intelektualnej nie zbada tej sprawy dobrowolnie i spokojnie. A mimo to robione są postępy. Podobne przypadki oporu przed czymś, co oznaczało ulepszenie, co było bardziej odpowiednie i demokratyczne, zdarzały się w historii dosyć często. Najbardziej typowym przykładem jest opór w Europie przed liczbami, które stosujemy obecnie, czyli liczbami arabskimi: elita intelektualna (nie tylko ona) uważała te liczby za świętokradztwo w stosunku do liczb rzymskich, które były w użyciu. Jestem przekonany, że pewnego dnia esperanto zostanie powszechnie zaakceptowane. Patologia nie zawsze będzie potężniejsza od zdrowych sił, które również są aktywne w społeczeństwie. Wśród tych zdrowych sił jest coraz większe zrozumienie zjawiska esperanto wśród lingwistów oraz wielu innych ludzi. Istnieją również wymogi rzeczywistości. Jak powiedział Lincoln, "Można ogłupiać wszystkich ludzi przez pewien czas, a niektórych przez cały czas, lecz nie można ciągle ogłupiać wszystkich." Jeśli porównacie esperanto z innymi środkami porozumiewania się pomiędzy ludźmi, to odkryjecie, że jest ono obiektywnie najlepszym sposobem o wiele lepiej zgodnym ze wszystkimi kryteriami. Fakty mówią same za siebie. Opór wciąż będzie istniał i stanie się oczywiście nawet bardziej intensywny, ponieważ można coś zauważyć, jeśli się jest na to gotowym. Z tego powodu w dniu dzisiejszym wielu ludzi po prostu nie usłyszy, co mówicie o esperanto: ich umysły nie są gotowe i wasze twierdzenia dochodzą do ich uszu, ale nie idą dalej do ich umysłów. Tak, opór wzrośnie. Lecz, uwierzcie mi, nie może wygrać. Wygrają fakty. Wygra prawda. Wygra esperanto.

Psychologiczne reakcje na esperanto

Poniższy dokument, napisany przez Claude'a Pirona, pojawił się po raz pierwszy we francuskojęzycznej serii Documents sur l'espéranto w połowie lat 80-tych ubiegłego wieku. Przedstawiony tutaj tekst pochodzi z angielskiego tłumaczenia dokonanego przez Williama Aulda, które opublikowane zostało w English-language series w roku 1995.

1. Reakcje różniące się między sobą

Dla psychologa badającego reakcje na słowo "esperanto" od razu stają się widoczne dwa fakty: wysoki procent osób, które poproszono o ich opinię, ma dużo do powiedzenia na jego temat i uważa za oczywiste samo przez się cytowane przez siebie bez wcześniejszego pytania różne twierdzenia, które są niezgodne z rzeczywistością, na przykład: "nikt nigdy nie napisał powieści bezpośrednio w esperanto", "esperanto jest językiem, którym nikt nie mówi", "nie ma dzieci, dla których byłby to język ojczysty", itp. Takie przekonania są dobrze zilustrowane w rubryce listów czytelników magazynu Time przez Petera Wellsa z Singapuru:

Esperanto nie posiada żadnej kultury historycznej, własnej literatury i ludzi tylko nim mówiących ani nawet takich, dla których był to pierwszy język. (Wells, 1987).

Dodatkowo wielu z pytanych wykazuje zaangażowanie emocjonalne. Niektórzy reagują entuzjastycznie, gorączkowo. Lecz większość zachowuje się protekcjonalnie w stosunku do esperanto, jakby było ono wyraźnie dziecinne. Badana osoba wyraźnie daje do zrozumienia, że nie powinno się go brać na serio, a ton jej wypowiedzi jest pogardliwy, ironiczny lub humorystycznie łaskawy wobec "naiwnych", którzy się tym zajmują.

W celu otrzymania kontrolnej reakcji do porównań badacz prosi w ten sam sposób badanego o podanie opinii na temat języka bułgarskiego lub indonezyjskiego i otrzymuje zupełnie inną odpowiedź. Badany zbiera się przez około minutę i głosem doskonale neutralnym w tonie wylicza wszystko, co ma do powiedzenia na ich temat, zwykle że nic nie wie.

Kontrast jest zadziwiający. A staje się to jeszcze bardziej godnym uwagi, gdy jego wiedzę przetestuje się za pomocą precyzyjnych pytań na temat literatury, rozkładu geograficznego, subtelności wyrażeń, itp. Natychmiast staje się widoczne, że wrażenia badanego odnośnie języka esperanto są prawie w całości błędne, w dużo większym stopniu niż okruchy wiedzy, które udaje się mu pozbierać na temat języków kontrolnych. Dlaczego badany ma świadomość swojej niekompetencji w jednym przypadku, a w drugim już nie?

Przypuszczalnie języki takie jak bułgarski i indonezyjski są postrzegane jako coś należącego do sfery faktów, natomiast esperanto jest odczuwane jako pewna propozycja. Przed faktami należy się pokłonić. Stając naprzeciw propozycji, odczuwa się potrzebę udzielenia odpowiedzi tak lub nie, a następnie obrony swojego punktu widzenia. Lecz dlaczego esperanto nie jest widziane jako rzecz ze sfery faktów? I dlaczego ta reakcja tak często staje się tak emocjonalna? Zakres zaangażowania uczuć nie jest ograniczony do indywidualnych rozmów, o czym świadczy poniższy cytat, wzięty z pewnego artykułu dotyczącego nauczania łaciny, który poza tym fragmentem jest napisany w neutralnym i pouczającym tonie:

Gloire donc au latin, et à bas l'espéranto, mixture aux relents d'artifice et aux espérances déçues! (G.P., 1985).

(Niech żyje łacina, a precz z esperanto, miksturą śmierdzącą sztucznością i zdradą nadziei!)

Zdanie to, niezwiązane z resztą tego tekstu, wydaje się być czymś w rodzaju wybuchu emocjonalnego, który zawrzał w Bóg raczy wiedzieć jak głębokich czeluściach umysłu. Dlaczego tak ma być?

2. Mechanizmy obronne

Po przeanalizowaniu twierdzeń na temat języka esperanto lub szerszej dziedziny międzynarodowej komunikacji językowej, co można łatwo osiągnąć zapraszając ludzi do swobodnej rozmowy na ten temat, odkryjemy, że są one scharakteryzowane działaniem tzw. "mechanizmu obronnego". Nazwą tą obejmuje się nieświadomie wykonywane taktyki unikania zderzenia z rzeczywistością, co jest odczuwane jako zagrożenie (Freud, Anna, 1937). Oto kilka przykładów:

a) Wyparcie się.

Esperanto jest traktowane jako nieistniejące w sytuacjach, gdzie byłoby logiczne wzięcie go pod uwagę. Na przykład tom Le Langage z serii encyklopedycznych La Pléiade (Martinet, 1968), który na 1525 stronach zajmuje się wszystkim, począwszy od slangu a skończywszy na tłumaczeniu i afazji, nie zawiera żadnej wzmianki, nawet pojedynczego paragrafu, na temat zadziwiającego zjawiska, iż język znany tylko jednej osobie po stu latach jest używany w ponad stu krajach. Podobnie godny uwagi jest przyrost doświadczenia z esperanto w roli języka konferencyjnego; w 1986 nie było jednego dnia, aby gdzieś na świecie nie odbywał się kongres, spotkanie lub międzynarodowa konferencja, w czasie których roboczym językiem było esperanto (lista pojawiła się w Heroldo de Esperanto 20-tego marca 1986).  Gdy przykładowo ONZ dokonuje szczegółowej analizy problemów napotkanych w komunikacji językowej, rozsądnym byłoby wziąć pod uwagę to doświadczenie, nawet tylko w celu odrzucenia go po badaniach z określonych powodów. Lecz tak się nie dzieje (King i inni, 1977; Allen i inni, 1980; Piron, 1980).

Nawet lingwista rozważający dokładnie rodzaj komunikacji, która występuje codziennie w esperanto, podchodzi do tego problemu tak, jakby to doświadczenie nigdy nie miało miejsca:

Skoro ekonomiści są wytrenowani w tworzeniu eurodolara, dlaczego my nie mielibyśmy spróbować stworzyć również eurojęzyk? (Lord, 1974, str. 40).

Pierwszą reakcją przemysłowca po napotkaniu problemu produkcyjnego jest rozważenie wszystkich rozwiązań zastosowanych gdzieindziej w celu określenia, zanim podejmie on poszukiwania nowych metod, czy gdzieś nie istnieje przypadkiem jakiś system, który by mu pasował. Ten sposób postępowania, tak naturalny w codziennym życiu, praktycznie nigdy nie był stosowany w przypadku rozważania komunikacji językowej. W zasadzie mamy tu do czynienia z wyparciem się rzeczywistości w sensie psychologicznym.

b) Projekcja.

Przypisywanie komuś innemu elementów psychicznych znajdujących się w nas samych jest znane jako projekcja. Dobrego przykładu dostarcza poniższe zdanie:

Wysiłki wymyślenia powszechnych języków, które mogłyby zostać przyjęte bez uprzedzeń i wyuczone bez kłopotów – języki jak esperanto – reprezentują szlachetny zamiar połączony z istotną ignorancją na temat tego, czym język jest i jak on działa. (Laird, 1957, str. 236).

Esperanto spełnia wszystkie kryteria akceptowane lingwistycznie, które definiują język (Martinet, 1967, str. 20). Gdy jakiś autor, bez sprawdzenia i bez oparcia swojej opinii na faktycznych argumentach, zaczyna od zasady, że jest to nieprawdą, to czyż sam nie należy do tych ignorantów, którymi chce on tak łatwo widzieć innych? [Na temat "jak działa" zobacz na artykuł pt. "L'esperanto, una lingua che funziona" włoskiego lingwisty Alessandro Bausani'ego (1981)].

Często przypisuje się językowi esperanto cechy jakiejś potwornej mutacji. Oto jak pewien amerykański nauczyciel języków opisuje taki język (ten tekst jest tłumaczeniem tłumaczenia, ponieważ oryginału nie mam pod ręką):

Język, jak miłość i dusza, jest czymś ludzkim i żywym, jednakże trudnym do zdefiniowania: jest naturalnym wytworem ducha całej rasy, a nie pojedynczego osobnika. Języki sztuczne są odrażające i groteskowe, jak ludzie z protezą ręki lub nogi lub z rozrusznikiem podłączonym do serca. Dr Zamenhof, jak dr Frankenstein, stworzył potwora bez okruchów życia, a z tego, jak Mary Shelly starała się nam powiedzieć, nic dobrego nie może powstać. (Arbaiza, 1975, str. 183).

Lub bez usprawiedliwienia esperanto jest określane jako:

orienté vers la suppression graduelle des traditions (Accontini, 1984, str. 5).

(ukierunkowane na stopniowe stłumienie tradycji).

Takie sądy są uaktywniane przez podświadome lęki i wyobrażenia, które ulegają projekcji na ten język: zamiast go zbadać jako rzeczywistość językową, literacką, społeczną lub psychologiczną, traktuje się go jako jakąś wyśnioną postać poruszaną przez podstępne intencje, bez dostrzegania, jak deliryczna jest postawa tego typu, w psychiatrycznym znaczeniu tego słowa.

c) Racjonalizacja.

Irracjonalne punkty widzenia są usprawiedliwiane za pomocą licznych, przekonywujących argumentów. Innymi słowy, jak w klasycznym schemacie paranoicznej mowy, argumenty intelektualne są ściśle logiczne. Jedynie brak podstaw w rzeczywistości zdradza, że jest to czysta fantazja.

Na przykład językowi esperanto przypisuje się analityczny charakter typowy dla fleksji języków indoeuropejskich, co tłumaczy się tym, iż Zamenhof znał jedynie języki indoeuropejskie. Lecz żadne z tych twierdzeń nie zostało sprawdzone. Faktem rzeczywistym jest:

- Ważne miejsce wśród cech języka esperanto zajmuje jego wielokulturowe środowisko, w którym występuje duży wkład ze strony kultur azjatyckich oraz kultury węgierskiej (aktywność literacka w języku esperanto pomiędzy dwoma wojnami światowymi rozwijała się w dużym stopniu w środowisku węgierskim, tzw. Szkoła Budapeszteńska; język węgierski nie należy do rodziny indoeuropejskiej).

- Zamenhof znał dobrze pewien język nie-indoeuropejski: hebrajski, a jego dzieło nosi tego odcisk, na przykład, przestrzeń znaczeniowa morfemu -ig posiada dokładny odpowiednik wśród znanych mu języków jedynie w hebrajskim – hif'il (Piron, 1984, str. 26).

- Esperanto zachowuje się aglutynacyjnie (łączy ze sobą niezmienne elementy), a nie fleksyjnie (elementy języka ulegają zmianom w odmianach). Zdania w nim mogą być równie łatwo syntetyczne jak i analityczne – równie dobrze można powiedzieć mi biciklos urben (dosł. porowerowałem do miasta) jak i mi iros al la urbo per biciklo (pojechałem do miasta rowerem); badania tekstów pokazują, iż formy syntetyczne są bardzo częste – a jeśli jest nawet prawdą, że fonetycznie i leksykalnie jest ono indoeuropejskie, to już na pewno nie jest takie pod względem strukturalnym: żaden z indoeuropejskich języków nie składa się, jak ono, ze ściśle niezmiennych morfemów.

d) Izolacja.

Izolacja jest nazwą nadawaną czynności polegającej na rozdzieleniu czegoś od jego kontekstu i czynieniu na temat tego czegoś sądów bez związku. Gdy ktoś twierdzi o językach:

Il arrive aussi qu'il en naisse, mais jamais du néant: l'espéranto est un échec (Malherbe, 1983, str. 368).

(Zdarza się również, że języki się rodzą, ale nigdy z niczego: esperanto jest fiaskiem.)

rozdziela on język międzynarodowy od jego kontekstu, historycznego oraz również lingwistycznego. W rzeczywistości miejsce esperanto znajduje się w długim łańcuchu eksperymentów i przemyśleń ciągnących się przez kilka wieków. W pracy Zamenhofa jego narodziny były stopniowe, w wielu aspektach podobne do ewolucji językowej, jak narodziny płodu odzwierciedlają rozwój gatunku; jego stopniowy rozwój wart jest przestudiowania (Waringhien, 1959, str. 19-49). Z drugiej strony składające się nań morfemy posiadają swoje korzenie w innych językach; nie są one elementami "stworzonymi z niczego".

Esperanto nie narodziło się z niczego w takim samym stopniu, jak z niczego nie narodził się język kreolski na Haiti. Język pojawia się w odpowiedzi na potrzebę. Na Karaibach wśród niewolników pochodzących z różnych ras, których języki były wzajemnie niezrozumiałe, występowała potrzeba porozumiewania się ze sobą nawzajem; z tej potrzeby narodził się kolorowy język, oparty w dużej mierze na języku ich białych właścicieli, lecz strukturalnie całkiem inny. W taki sam sposób pomiędzy latami 1880 a 1910 pewna część populacji świata tęskniła za zagranicznymi kontaktami i była ich spragniona  po rozszerzeniu horyzontów kulturalnych, lecz uważała naukę języków obcych za niemożliwą w tych okolicznościach. Ludzie ci uchwycili się projektu Zamenhofa i, używając go, zamienili w pełni żywy język. Ani kreolski ani esperanto nie narodziły się z niczego; narodziła je ta sama społeczno-psychologiczna siła: pragnienie rozmawiania.

Teraz spójrzmy na następujący tekst:

Allez prendre un oiseau, un cygne de notre lac par exemple, déplumez-le complètement, arrachez-lui les yeux, substituez à son bec plat celui du vautour ou de l'aigle, greffez sur les moignons de ses pattes les échasses d'une cigogne, mettez dans ses orbites la prunelle du hibou (...); ensuite, inscrivez sur vos bannières, répandez et criez ces mots: "Ceci est l'oiseau universel", et vous vous ferez une petite idée de la sensation de glacement qu'a produit sur nous cette terri-fiante boucherie, cette vivisection nauséabonde, qu'on n'a cessé de nous prôner sous le nom d'espéranto ou langue universelle. (Cingria, str. 1-2).

[Weźcie jakiegoś ptaka, być może łabędzia, oskubcie go całkowicie z piór, wydłubcie mu oczy, zstąpcie jego prostu dziób dziobem sępa lub orła, wszczepcie mu nogi bociana, wstawcie w jego oczodoły oczy sowy (...); teraz rozwińcie swoje sztandary, rozbiegnijcie się na wszystkie strony i krzyczcie głośno następujące słowa: "Oto jest ptak uniwersalny", a wtedy będziecie mieli blade pojęcie o lodowatym dreszczu jakim nas przeszywa ta okropna rzeź, ta najbardziej obrzydliwa wiwisekcja, coraz powszechniej oferowana nam pod nazwą esperanto lub język uniwersalny.]

Odsuwając na bok obrazkowy (i ornitologiczny) aspekt tego cytatu oraz słowa ujawniające stopień reakcji emocjonalnej ("okropna rzeź", "najbardziej obrzydliwa wiwisekcja"), pozostają jedynie dwie oceny krytyczne:

a) Esperanto pochodzi z ludzkiej interwencji w czymś żywym;

b) jest językiem różnorodnym.

Powyższy wniosek autora jest racjonalny tylko pod trzema warunkami:

- język jest istotą żywą, jak zwierzę;

- ludzka interwencja w czymś żywym zawsze jest szkodliwa;

- heterogeniczny język nie nadaje się do komunikacji.

Zahipnotyzowany swoją koszmarną wizją, autor oddziela tę wizję od tego typu rozważań. Nie udaje się mu zauważyć, że upodabnianie języka do żyjącej istoty nie jest niczym więcej od przenośni, którą nie należy brać zbyt serio. Wspomniany ptak ucierpiałby potwornie, lecz gdy pisownię holenderską reformowano w latach czterdziestych ubiegłego wieku, język ten nie krzyczał i nie wymagał znieczulenia.

Po drugie, człowiek często ingeruje w żywe rzeczy i osiąga wspaniałe wyniki. Głód w Indiach przybrałby dużo bardziej dramatyczną postać, gdyby nie opracowano z powodzeniem nowych typów zbóż, co stało się dzięki w pełni świadomej ingerencji człowieka w naturę. Również nie zaistniałyby ani psy, ani róże, ani chleb, gdyby człowiek świadomie nie zastosował swoich talentów na rzeczach żywych.

Po trzecie, gdyby heterogeniczność była przekleństwem, to angielski nie mógłby funkcjonować zadowalająco. Analiza lingwistyczna pokazuje bowiem, że jest on bardziej heterogeniczny od esperanto:

Gdy weźmiemy taki język jak angielski, będziemy mieli do czynienia z kilkoma językami w jednym. (Lord, 1974, str. 73).

Esperanto jest bardziej homogeniczny, ponieważ jego prawa rządzące elementami wchłoniętymi z innych źródeł są bardziej ścisłe. Heterogeniczność czegoś nagromadzonego definiuje nie różnorodność źródeł składników, lecz pewnego rodzaju brak harmonii łącznie z brakiem asymilującego jądra (co wie każdy, kto próbował przygotować majonez).

3. Lęk podkładowy

Przeznaczeniem mechanizmów obronnych jest ochrona ego przed niepokojem. Ich każdorazowe pojawianie się przy napomknięciu o esperanto oznacza, że głęboko wewnątrz psychiki ten język jest odczuwany jako zagrożenie.

a) Zapobieganie zmianom w status quo.

Pod pewnymi względami psychologiczny opór wobec esperanto można porównać z opozycją wobec pomysłów Krzysztofa Kolumba i Galileusza: stabilny, dobrze uporządkowany świat został wywrócony do góry nogami przez nowe teorie, które pozbawiły ludzkość jej tysiącletnich, trwałych fundamentów. W ten sam sposób esperanto spostrzega się jako kłopot w świecie, gdzie każdy naród posiada swój własny język, który przekazywany jest masowo przez przodków i żaden pojedynczy osobnik nie ma prawa go naruszać. Pokazuje ono, że język niekoniecznie jest podarunkiem przeszłych wieków, lecz może pochodzić z prostej umowy. Biorąc jako kryterium poprawności nie zgodność z autorytetem, lecz efektywność w porozumiewaniu się, zmienia ono sposób wzajemnych powiązań: tam, gdzie poprzednio występowała oś pionowa, teraz zostaje ona zastąpiona osią poziomą. W ten sposób atakuje ono wiele głębokich spraw, które nie powinny wyjść na światło dzienne. Na przykład, co stanie się z jego powodu z hierarchią językową? Irlandzki, holenderski, francuski i angielski nie są spostrzegane jako języki równe zarówno przez ludzi jak i przez wiele oficjalnych teksów. Gdyby ludzie o różnych językach używali esperanto do komunikowania się ze sobą, ta hierarchia straciłaby swój fundament.

b) Język jako ceniona wartość i znak tożsamości.

Język nie jest po prostu jakimś zewnętrznym zjawiskiem społecznym. Jest on wpleciony w naszą osobowość. "Kataloński wypiłem z mlekiem matki", powiedziała jedna z pytanych osób w trakcie badań, na których opiera się ta analiza.

Nasze pojęcia niosą ładunek emocjonalny, który ignorowany jest przez lingwistów, lecz który jest istotny dla naszego sposobu zachowania się. Sentymentalny zalążek pojęcia "język" jest powiązany w naszej psychice z pojęciem matki, co przypuszczalnie jest powodem nazywania rodzinnego języka w wielu językach etnicznych za pomocą określenia "język matczyny". Pomiędzy niemowlęciem potrafiącym jedynie wyrażać swój smutek przez płacz, a często doświadczającym nieprawidłowej lub niewłaściwej reakcji ze strony dorosłych, a dzieckiem trzyletnim, które używa słów do wyjaśnienia, co się stało, zaszła olbrzymia zmiana, która dziecku wydaje się cudem.

Byliśmy za młodzi, ucząc się mówić, aby uświadomić sobie, że miał wtedy miejsce zwykły, codzienny proces uczenia się. Język wydawał się nam pewnego rodzaju magicznym podarkiem, boską zabawką. Poprzednio nie mogliśmy nic wyjaśnić, a tutaj, nie wiedząc czemu, jesteśmy w posiadaniu talizmanu, który dokonuje wszelkich cudów i wzbogaca bezprecedensowo zasięg tego czegoś, bez czego nasze życie stałoby się niemożliwe: stosunków interpersonalnych.

Potrzeba bycia zrozumianym jest jednym z podstawowych wymagań dziecka. Więc, cóż pozostałoby bez języka? Poglądy rodziców, po których następuje rozłożony w czasie wpływ szkoły, przedstawiający język jako coś nienaruszalnego i jako klucz do wszystkich skarbów literatury, jedynie wzmacnia ten sentymentalny zalążek. Twierdzenie w tym kontekście, że jakiś język "zrobiony" przez kogoś postrzeganego jako osoba współczesna – esperanto generalnie jest mylone z projektem Zamenhofa – może funkcjonować równie dobrze jak czyjś język ojczysty jest dla tego języka ojczystego obrazą, jest odebraniem mu statusu magicznego talizmanu, który zawsze przechowywany jest w głębiach psychiki, nawet jeśli na poziomie świadomości patrzymy na niego w sposób bardziej racjonalny. To świętokradztwo niemożliwe do zaakceptowania. Przypuszczalnie w celu uniknięcia takiego zbezczeszczenia niektórzy użytkownicy esperanto, z powodu całkowicie zrozumiałego przeniesienia psychologicznego, twierdzą, iż dzieło Zamenhofa jest samo z siebie niezrozumiałe i musi pochodzić z jakiegoś wyższego, ponadludzkiego objawienia.

W rzeczywistości, gdy zostają zbadane psychologiczne reakcje wywołane słowem "esperanto", można się jedynie zdziwić z powodu liczby ludzi, którzy nie są w stanie tolerować faktu, że ten język mógłby, w niektórych przypadkach, być lepszy od ich własnego języka ojczystego. Reakcja ta pochodzi ze skłonności zrównywania języka z osobą: mój język to mój naród, mój język jest mną; jeśli mój język jest gorszy, to mój naród jest gorszy i ja jestem gorszy. Zadeklarowanie esperanto jako tworu bezwartościowego i wymawianie tego sądu jako zupełnie oczywistego ratuje tę osobę. Ta sztuczka jest głęboko ludzka i doskonale zrozumiała, lecz nie do przyjęcia z naukowego punktu widzenia.

c) Różne lęki.

Podczas badania reakcji na esperanto w trakcie wywiadu klinicznego ujawniają się wszelkiego rodzaju lęki podkładowe, których nie można szczegółowo omówić. Ograniczę się po prostu do siedmiu:

I. Lęk przed ryzykiem. Ponieważ żaden organ oficjalny, żadna prestiżowa instytucja nie potwierdziła wartości esperanto, sprzyjanie mu jest przyjęciem postawy odległej od tej, która wydaje się być oficjalną. Mniej ryzykowne jest powtarzać to, co mówią wszyscy inni, gdyż wydaje się to być w zgodzie ze stanowiskiem władz i elity intelektualnej.

II. Lęk przed kontaktami bezpośrednimi. Jest coś uspokajającego w porozumiewaniu się za pomocą tłumaczeń lub języka zbyt niedoskonale rozumianego, co uniemożliwia bezpośrednią wymianę poglądów ze szczegółami i z subtelnością. Napotkanie, w warunkach zupełnie nieskrępowanego komunikowania się, postaw radykalnie różniących się od naszej własnej, może być doświadczeniem szokującym i niebezpiecznie wprawiającym w zakłopotanie. Ten lęk jest uzasadniony, ponieważ w naszym wnętrzu esperanto istnieje na poziomie bliższym spontanicznemu wyrażaniu się niż inne języki. Pewien młody Japończyk, który objechał świat wokoło, spotykając na każdym etapie miejscowych esperantystów, opowiada nam, jakim szokiem dla niego były te bezpośrednie rozmowy z ludźmi, którzy, będąc po prostu sobą i mogąc to wyrazić, odmienili jego etniczną perspektywę poglądu na świat (Deguti, 1973).

III. Lęk przed zdziecinnieniem. "Prosty" jest mylony ze "zbyt prostym" lub "dziecinnym", co powoduje powstanie poglądu, iż esperanto nie można używać do wyrażania prawdziwie dorosłych myśli na najwyższym poziomie abstrakcji. W ten sposób czynnik "prostoty" jest oddzielany od swojego uzupełnienia – co całkowicie zmienia sytuację – tj. nieograniczone możliwości kombinacji. Na przykład końcówka -a, która w esperanto oznacza przymiotniki, jest dużo prostsza od wielu przyrostków francuskich spełniających tę samą rolę, np. insécurité (niebezpieczny, po esperancku nesekura), fait (faktyczny, po esperancku fakta), Etats-Unis (Stanów Zjednoczonych, po esperancku usona, które język esperanto odróżnia od amerykańskiego i północnoamerykańskiego – amerika, nordamerika) lub pays (krajowy, po esperancku landa), itd.

IV. Lęk przed przezroczystością. Ludzie wyobrażają sobie, że esperanto obdarłoby myśli ze wszelkich niuansów i niejasności.

L'élément affectif si important dans le langage trouve difficilement sa place dans cette langue où tout est explicite, cette langue "plus précise que la pensée". (Burney, 1966, p. 94).

(Trudno zobaczyć miejsce dla aspektu uczuciowego, tak ważnego w języku, w tym jasnym języku, w którym wszystko jest jawne, gdzie język jest "bardziej precyzyjny od samej myśli".)

W rzeczywistości w esperanto można tak samo mącić jak w każdym innym języku, chociaż często łatwiej się jest nim posługiwać w sposób zrozumiały.

V. Lęk przed niższością w połączeniu z łatwością. Bardziej skomplikowane rozwiązanie problemu jest odczuwane jako cenniejsze od prostszego. Wybór trudniejszego zaspokaja pewnego rodzaju chęć dominacji, która udostępnia uspokajającego i pokrzepiającego uczucia własnej ważności.

VI. Lęk przed niejednorodnością. Jest to specjalna postać uwarunkowania znanego jako "lęk dezintegracyjny". Ponieważ człowiekowi łatwo jest identyfikować się z językiem, esperanto zachęca do projekcji na nie emocji związanych z całością osobowości. Na poziomie podświadomym jest on odczuwalny jako delikatna struktura utworzona z oddzielnych, nawzajem sprzecznych elementów, znajdujących się w ciągłym niebezpieczeństwie dezintegracji. Jako symbol czegoś nie wystarczająco mocnego, zbudowanego ze zbyt odmiennych elementów, esperanto jest przerażające.

VII. Lęk przed obniżeniem standardów i destrukcją. Esperanto jest odbierane jako walec drogowy, którego przejazd miażdży wszystko na śmierć, spłaszczając wszelkie różnice kulturowe. W ten sposób psychiczne elementy należące albo do freudowskiego życzenia śmierci, albo do działającego w nieświadomości związku, nazwanego przez Charlesa Baudouina "automatyzacją", ulegają projekcji na język Zamenhofa. (Baudouin, 1950, pp. 225-229).

4.Wniosek: funkcja oporu psychologicznego

Powód emocjonalnych reakcji zauważonych na początku tej pracy teraz staje się bardziej zrozumiały: badana osoba boi się. Jest przerażona ideą, iż ten święty skarb, który błyszczy jak czarodziejska piękność we wnętrzu jej psychiki, którego nic nie może przewyższać: język ojczysty, symbol jej tożsamości, mógłby zostać rozdarty lub uszkodzony. Jak ptak w pokoju, który w panice nieustannie rzuca się na szybę okienną i nie widzi otwartych obok drzwi, brakuje jej pogody ducha niezbędnej do spokojnego spojrzenia na to, czym w rzeczywistości jest esperanto, które wydaje się jej bezcześcić same pojęcie języka. Jest ona uwięziona w błędnym kole: aby przestać się bać, musiałaby najpierw spojrzeć bezpośrednio na rzeczywistość, ale aby to wykonać, musi ona najpierw przestać się bać.

Ten rodzaj reakcji, nielogiczny, lecz typowy w ludzkiej psychologii, nie zdarza się bez interwencji czynników politycznych i społecznych rozdmuchiwanych przez masmedia, lecz których tu nie mogę przeanalizować (robię to w innym miejscu, patrz: Piron, 1986, str. 22-28 i 34-36). Sugerują one podprogowy wpływ porównywalny z wpływami reklam i propagandy politycznej, oparty na mimowolnej dezinformacji, która od stulecia automatycznie reprodukuje się w społeczeństwie. Inaczej nie istnieje żaden sposób wytłumaczenia, dlaczego dzieci i nastolatki prawie nigdy nie okazują a priori negatywnych reakcji odnajdywanych wśród osób dorosłych, chociaż wszystkie elementy psychologiczne wyzwalające mechanizmy obronne są w obu grupach obecne.

Zmanipulowany przez podświadome lęki, współczesny człowiek nie zauważa, że przed wydaniem opinii o języku esperanto, konieczne jest zapoznanie się z wieloma faktami. Może to być godne pożałowania. Lecz z historycznego punktu widzenia reakcje takie miały pozytywny efekt. Natychmiastowe, powszechne przyjęcie językowego embriona, poskładanego przez Zamenhofa, poddałoby go stresom, z których nie wyszedłby żywy. W tym stanie był zbyt delikatny, zbyt niekompletny. Potrzebował dosyć długiego okresu życia w ograniczonym, lecz wielokulturowym środowisku, na dokonanie w nim niezbędnych poprawek, na zdefiniowanie obszarów semantycznych, na ręczne usunięcie słabości, a wszystko poprzez używanie.

Z drugiej strony związki językowe są zawsze związkami mocnych w kierunku słabych. Pomysł na zastąpienie ich związkami egalitarnymi , pozwalającymi na ten sam status najmniejszemu i najsłabszemu językowi co językom gigantów gospodarczych i kulturowych było zbyt szokujące dla ludzkości, aby mogła się ona do tego dostosować gładko i szybko. Przekształcenia we wzorcach powszechnego myślenia wymagają stopniowej asymilacji.

Ze ponad stu lat wyzwań, ataków politycznych i intelektualnych, esperanto wyłoniło się zadziwiająco silne, elastyczne, ulepszone. Charakteryzuje go mocno wytłoczona osobowość. Ten fakt jest wciąż negowany przez większość ludzi, lecz zawsze a priori. Gdy piszący oprze się na badaniach dokumentów lub obserwacji esperanto w praktycznym użyciu, potwierdzi on jego olbrzymią witalność. Chociaż społeczny i psychologiczny opór przeciw esperanto był bardzo silny przez długi okres czasu, dzisiaj wydaje się, że coraz bardziej traci on oddech i zarzuca swą triumfującą wyższość. Czy nie dzieje się tak dlatego, iż przestaje spełniać swą funkcję?

Żródła

1. Accontini, Domenico. 1984. "Les interventions". W Contri, Manlio, "Eliminer la tour de Babel", Bulletin européen, 1984, 7.

2. Allen, Mark E., Zakaria Sibahi i Earl D. Sohm. 1980. Evaluation of the Translation Process in the United Nations System. Geneva: Joint Inspection Unit, Pałac Narodów, dokument JIU/REP/80/7.

3. Arbaiza, M. D. 1975. Foreign Language Annals, 1975, 8.

4. Baudouin, Charles. 1950. De l'instinct à l'esprit. Paryż: Desclée de Brouwer.

5. Bausani, Alessandro. 1981. "L'esperanto, una lingua che funziona". Affari sociali internazionali, 1981, 1, przedrukowane w L'esperanto, 1982, 3, str. 32-36.

6. Burney, Pierre. 1966. Les langues internationales, second edition. Paris: Presses universitaires de France.

7. Cingria, C.-A. A propos de la langue espéranto dite langue universelle. Genewa: Voile latine. Broszura bez daty o numerze ESP-366 w Centrum Dokumentacji i Badań Nad Językiem Międzynarodowym, Biblioteka Miejska, La Chaux-de-Fonds, Szwajcaria.

8. Freud, Anna. 1937. The Ego and the Mechanisms of Defense. Londyn: Hogarth.

9. Freud, Sigmund. 1920. Jenseits des Lustprinzips. Kompletne Dzieła, tom 18. Londyn: Hogarth.

10. G.P. 1985. "Cicéron est mort, vive Donaldus Anas". Vingt-quatre heures, 25 marca 1985.

11. King, C. E., A. S. Bryntsev i E. D. Sohm. 1977. The Implications of Additional Languages in the United Nations System. Nowy Jork: ONZ, dokument A/32/237.

12. Deguti Kiotaro. 1973. My Travels in Esperanto-land. Kameoka: Oomoto.

13. Laird, Charlton. 1957. The Miracle of Language. Nowy Jork: Fawcett.

14. Lord, Robert. 1974. Comparative Linguistics. Londyn: English Universities Press.

15. Malherbe, Michel. 1983. Les langages de l'humanité. Paryż: Seghers.

16. Martinet, André. 1967. Eléments de linguistique générale. Paryż: Armand Colin.

17. Martinet, André (ed.). 1968. Le langage. Paryż: Gallimard.

18. Piron, Claude. 1980. "Problèmes de communication linguistique aux Nations Unies et dans les institutions apparentées". Language Problems and Language Planning, 1980, 4, 3 (jesień), str. 224-237.

19. --- 1984. "Contribution à l'étude des apports du yiddish à l'espéranto". Jewish Language Review, 1984, 4, str. 15-29.

20. --- 1986. "Espéranto: l'image et la réalité". Cours et études de linguistique contrastive et appliquée, nr 66. Paryż: Université de Paris VIII-Vincennes.

21. Waringhien, Gaston. 1959. Lingvo kaj vivo. La Laguna: Régulo-Pérez.

22. Wells, Peter. 1987. "Aspiring to Esperanto". List w magazynie Time, 24 sierpnia 1987, str. 3.

Rozwój to dowód życia

Zainteresowani ewolucją esperanto są szczęściarzami: społeczność esperancka zawsze tworzyła olbrzymie ilości dokumentów, zatem nie ma trudności w badaniu rozwoju języka, który został wywołany przez ponad sto lat używania esperanto. Badanie tej dokumentacji ujawnia, że głównie dwa czynniki powodowały zmiany w języku zaproponowanym przez L. Zamenhofa: z jednej strony podłoże różnych użytkowników, a z drugiej poprawki wprowadzane spontanicznie, aby język mógł pozostać zrozumiałym dla różnych członków wysoko zróżnicowanej społeczności, która przyjęła go dla swoich kontaktów międzykulturowych. Chociaż czynnikami tymi nie kierowały świadome decyzje, były one zadziwiająco efektywne. W ten sposób tworzą one ciekawą ilustrację nieświadomych mechanizmów, które zapewniają efektywność komunikacji językowej.

1. Rozwój znaczeniowy

Kilka pierwiastków słownych doświadczyło przesunięć w swojej przestrzeni znaczeniowej. Oto trzy przykłady:

1. W użyciu Zamenhofa (1) i wciąż w słownikach Waringhiena (2), (3) zwykłym sposobem wyrażania frazy 'lubię śpiewać' jest mi amas kanti. Ten czasownik jest taki sam jak w 'kocham cię' (mi amas vin). Widocznie używanie tego samego słowa, jak w rosyjskim i francuskim, do wyrażania prostego smaku i uczucia miłości, które może być bardzo głębokie, szokowało dużą część społeczności esperanckiej, która nieświadomie zareagowała przez rozróżnienie tych dwóch pojęć. Dzisiaj ami pokrywa jedynie obszar znaczeniowy czasownika 'kochać', a pojęcie 'lubić' jest wyrażane za pomocą ŝati, które pierwotnie posiadało znaczenie bliższe czasownikowi 'doceniać' (4). Ten przykład ilustruje zarówno wpływ jak i podatność podłoża. Rozróżnienie to było początkowo ograniczone do pewnej części diaspory (5), lecz część ta stanowiła większość i w końcu podbiła nawet esperantystów o podłożu francuskim i rosyjskim, którzy stopniowo przyswoili sobie to rozróżnienie, chociaż ono nie istnieje w ich językach ojczystych.

2. Często ewolucja znaczeniowa jest wynikiem tarć międzykulturowych. W pierwszych dekadach używania esperanto słowo oznaczające "imię", "imię nadane" miało postać antaŭnomo (antaŭ 'przed', nomo 'nazwisko'). Jednakże pod wpływem esperantystów z Chin, Korei i Japonii, którzy w swojej narodowej tradycji umieszczają nazwisko rodowe na początku, słowo to zostało stopniowo zastąpione przez individua nomo, które posiada dalszą zaletę – bardziej uwidacznia swą równoległość z terminem familia nomo.

3. Początkowo znaczenie morfemu kaz- było ograniczone do 'przypadku odmiany'. Był to termin czysto gramatyczny. Dla większości innych znaczeń terminu 'przypadek' stosowany był morfem okaz-. (Okazo jest dokładnym znaczeniowo odpowiednikiem rosyjskiego słowa случай i jak ono obejmuje trzy znaczenia 'zdarzenie', 'przypadek' i 'okazja'. Rosyjskie случиться 'zdarzyć się' jest wyrażane za pomocą okazi). W latach dwudziestych kaz- zaczęto używać w sensie medycznym, a następnie w sensie prawnym. Dzisiaj jest to prawie równoważne francuskiemu cas, angielskiemu case. W dwujęzykowym okólniku wydanym przez Światową Organizację Cybernetyki, Nauk Komunikacyjnych i Analiz Systemów (6) znajdujemy słowo jeskaze 'w przypadku zgody' (jes 'tak', kaz- 'przypadek', -e morfem oznaczający okoliczność lub sposób, dosłownie 'w przypadku tak'). Prawdopodobnie przed rokiem 1914 takie słowo nie zostałoby zrozumiane. Ludzie mówiliby wtedy en kazo de konsento lub se vi konsentas, czyli stosowaliby frazy będące wciąż dzisiejszą częścią języka esperanto.

2. Rozwój strukturalny

Właśnie zacytowany przykład ilustruje jedną z tendencji, które można zaobserwować w ewolucji esperanto: rosnąca częstotliwość form -e w przypadkach, w których dawniej stosowano formułę przyimkową.

Oprócz kilku słów, takich jak przyimki, zaimki, spójniki i tym podobne, słowa języka esperanto składają się z co najmniej jednego rdzenia i są oznaczone końcówką, która określa ich funkcję gramatyczną w zdaniu. Jeśli rdzeń parol- jest używany z końcówką -o, to działa jak rzeczownik: parolo 'mowa'; jeśli z -a, to działa jak przymiotnik: parola 'ustny'; jeśli z -e, to staje się (mniej więcej) przysłówkiem: parole 'ustnie'; jeśli z -i, to będzie funkcjonować jako czasownik w bezokoliczniku: paroli 'mówić'; jeśli z -as, to otrzymamy czasownik w czasie teraźniejszym: parolas 'mówi', jeśli z -is, to dostaniemy czasownik w czasie przeszłym: parolis 'mówił', itp.

Analiza tekstów ujawnia, że końcówka -e stawała się coraz częściej używana. Była ona już powszechna dla dużej liczby pojęć w początkach istnienia tego języka – matene 'rankiem', sabate 'w sobotę', komence 'początkowo' – lecz, co dosyć dziwne, nie używano jej do określania miejsca, za wyjątkiem kilku słów już używanych przez samego Zamenhofa, takich jak hejme 'w domu' lub aliloke 'gdzie indziej'. Zastosowanie -e stopniowo rozszerzyło się na inne określenia czasu. Przez długi czas obserwowałem prasę esperancką i robiłem notatki na temat używania tego języka w mowie, zastanawiając się, dlaczego, pomimo powszechnego używania frazy mi revenos somere 'wrócę latem', nikt nigdy nie powiedział ani nie napisał mi venos julie 'przyjadę w lipcu'; wszyscy mówili en julio. W przeglądniętych przeze mnie dokumentach forma -e dla miesiąca pojawiła się po raz pierwszy w roku 1983. Od tego roku zauważałem ją często w wielu tekstach i listach, jak również w prowadzonych rozmowach. Mam odczucie, że forma ta rozprzestrzenia się dosyć szybko.

Można się spierać, że nie było żadnej ewolucji, ponieważ takie słowa były zupełnie poprawne już od roku 1887. Lecz faktem jest, iż nigdy ich przedtem nie używano. "Poprawny" język nie powinien być mylony z bieżącym językiem, który można jedynie poznać poprzez badanie dokumentów i obserwację w terenie.

To, co stało się z -e, przydarzyło się również innym końcówkom, chociaż z nieco mniejszym skutkiem. Rzeczywiście, z końcówkami czasownikowymi osiągnęło to taki rozmiar, że zasługuje na specjalny rozdział (zobacz na podpunkt nr 3 poniżej). Całkiem prawdopodobną przyczyną tego stanu rzeczy może być to, iż konieczność oznaczania funkcji gramatycznej przez końcówki powoduje wydłużenie słów esperanckich w stosunku do ich odpowiedników w językach z wieloma jednosylabowymi słowami, takimi jak języki należące do rodzin germańskiej (w szczególności angielski) i słowiańskiej. Szersze używanie końcówek rozszerza zwięzłość bez powodowani problemów ze zrozumieniem, jednocześnie czyniąc mowę fonetycznie mniej monotonną. Początkujący w języku esperanto wyrazi zamiar 'pojadę na zebranie pociągiem', mówiąc Mi iros al la kongreso per trajno, podczas gdy bardziej dojrzały użytkownik tego języka powie Trajne mi alkongresos lub Mi iros kongresen trajne. Slogan Włoskiej Młodzieży Esperanckiej Kie paski? Italuje! 'Gdzie świętować Wielkanoc? We Włoszech!' prawdopodobnie nie zostałby natychmiast zrozumiany przez Zamenhofa. Takie sformułowanie nie było używane przed II Wojną Światową, za wyjątkiem poezji.

Dlaczego tutmonde 'na całym świecie' było całkiem powszechne w latach dwudziestych, natomiast vilaĝe 'we wiosce' wydaje się wchodzić do użycia dopiero teraz? Nie łatwo jest to zrozumieć. Fakt nie istnienia tych form w większości języków podkładowych nie jest poprawnym wyjaśnieniem, ponieważ w wyrażeniach oznaczających sposób lub środek forma -e była już częstsza od wyrażeń przyimkowych przed II Wojną Światową: krajone 'w ołówku', buse 'autobusem', skribe 'pisemnie' nie posiadają tak zwięzłych odpowiedników w językach ojczystych większości esperantystów. Dlaczego potrzeba było ludziom aż tak długiego czasu, aby rozszerzyć jednowyrazowe wyrażenia na nazwy miesięcy i na nazwy wielu miejsc? Nie ma na to gotowej odpowiedzi.

3. Czasownikowe użycie morfemów zwykle nieczasownikowych

Używanie statystycznie nieczasownikowych morfemów z końcówką czasownika jest jedną z najżywszych cech dzisiejszego esperanto, która nie była używana w pierwszych dekadach istnienia tego języka. Wszelkie rodzaje morfemów są używane czasownikowo i, chociaż trudno byłoby wyjaśnić bezpośrednie reguły rządzące ich użyciem, faktem jest, że nie sprawiają one żadnego problemu w zrozumieniu. Oto kilka przykładów wziętych z mojego dużego zbioru wyrażeń zanotowanych lub nagranych na miejscu (-as oznacza, że dana koncepcja jest używana jako czasownik w czasie teraźniejszym, -i wyróżnia bezokolicznik):

Kiel bluas la lago! 'Jak niebieszczy się to jezioro!' (Słowak).

Li konstante ĉuas 'On ciągle zadaje pytania' (Brazylijczyk) (ĉu, wymawiane /czu/, jest znacznikiem pytania odpowiadającym francuskiemu est-ce que, polskiemu czy, jidysz tsu).

Bona profesoro ne profesoras 'dobry profesor nie profesoruje' (Japończyk, profesor literatury).

La UK-a partopreno de la samurba Sandesh Pradhar donis al la anglalingva Indian Express la okazon artikoli pri Esperanto 'Uczestnictwo w Powszechnym Kongresie pochodzącego z tego samego miasta Sandesha Pradhara dało anglojęzycznemu Indian Express okazję napisania artykułu o esperanto' ("Informado – Ni legis en novembraj revuoj", Esperanto, 88, 1067 (2), Luty 1995, str. 37).

Ili povas pseude aktivi 'Oni mogą być pseudoaktywni' (Szwajcar mówiący po francusku).

Unesko denove rezolucias favore al Esperanto 'UNESCO przyjmuje ponownie rezolucję przychylną językowi esperanto' (La Mondo – magazyn wydawany w Pekinie – 1986, 8, str.2)

La fervojistoj kongresas 'Pracownicy kolejowi kongresują' (Heroldo de Esperanto, 23 marca 1987, str. 5)

4. Starzenie się

Pewna liczba rdzeni praktycznie zniknęła z języka. Tak jest przykładowo z gento 'społeczność etniczna', 'rodzina' (w bardzo szerokim sensie), 'rasa' (w najbardziej wąskim sensie), dosyć częstym w tekstach Zamenhofa i w dziełach niektórych autorów na początku XX wieku, jak Privat. Ten termin zastąpiono takimi słowami jak popolo, etno, nacio lub raso, lecz posiadają one różne konotacje i ich przestrzeń znaczeniowa nie jest identyczna.

Innym przykładem starzenia się są formy -iĝadi, np. w transformiĝadi 'doświadczać stopniowej przemiany', których używali bardzo często Zamenhof i pierwsi pisarze esperanccy. Nie należą one już do mówionego esperanto i są niezwykle rzadkie w tekstach. Co prawda, jeśli ktoś użyje takiej formy, to zostanie natychmiast zrozumiany, lecz nie uda się ukryć, że takie użycie jest nieco archaiczne. Forma ta nie zniknęła z teoretycznego modelu języka, lecz zniknęła z niego ze statystycznego punktu widzenia.

5. Wzrost liczby semantemów

Bardzo duża liczba pojęć jest obecnie wyrażana morfemami, które nie istniały za czasów Zamenhofa. Oto trzy przykłady wybrane z tysięcy innych: teko 'teczka', novelo 'nowela', bunta 'wielokolorowy'. Kiedy te słowa weszły do języka? Gdzie? Za czyim udziałem? Odpowiedź na te pytania wymagałaby całkiem sporych badań, a mogłoby się zdarzyć, że nie otrzymalibyśmy wcale żadnej odpowiedzi. W przeciwieństwie do szeroko rozpowszechnionej opinii, esperanto jest wynikiem kolektywnej, anonimowej i w dużej mierze nieświadomej transformacji projektu Zamenhofa poprzez codzienne użycie, co uniemożliwia badaczowi wyjaśnienie wielu odnoszących się do rozwoju tego języka.

Grupa chorwackich uczonych poddała komputerowej analizie statystycznej dokumentację składającą się z taśm nagranych w różnych miejscach wśród esperantystów: rozmowy kawiarniane, formalne spotkania, dyskusje rodzinne, itp. Badania te ujawniają, że pewna liczba morfemów, zupełnie powszechnych w dzisiejszym mówionym esperanto, nie należała do do słownictwa Zamenhofa (tzn. nie tylko odnośnie broszury z roku 1887, lecz we wszystkich jego pismach). Tak jest w przypadku np. eventual- 'możliwy', które jest 179 słowem na liście częstotliwości używania z częstotliwością równą 11/10.000, jak również ofert- 'oferować', 'proponować' i minimum-, które oba posiadają częstotliwość 2/10.000.

W niektórych przypadkach wprowadzenie neologizmu wywołuje dostosowanie w języku. Gdy pojawiły się komputery, z początku były one określane za pomocą takich wyrażeń jak elektrona kalkulilo 'kalkulator elektroniczny' lub informtraktilo 'urządzenie do obróbki informacji', lecz oprócz nich wkrótce zaczęły być używane słowa komputoro i komputero. Jednakże przyrostek -ilo jest tak powszechny dla tego rodzaju pojęć, że przeciętny esperantysta zupełnie naturalnie wykorzystywał komputilo do zastąpienia tych wyrazów, które konkurowały ze sobą i żaden z nich nie wydawał się wygrywać. Przynajmniej słowo komputilo już istniało, co najmniej w słownikach w znaczeniu 'licznik gazu/wody'. Dzisiaj język nie używa już tego słowa w tym znaczeniu. Niektórzy mówią adiciilo, inni sumilo lub nombrilo, ktoś zaproponował sumadilo (-ad- jest morfemem podkreślającym czas trwania lub powtarzanie: sumadilo oznacza 'urządzenie, które ciągle oblicza sumę'). Nie ma wątpliwości, że komputilo już definitywnie zastąpiło zarówno komputoro jak i komputero. W konsekwencji, z powodu budowy tego języka, czasownik komputi sugeruje teraz stosowanie komputera.

Podobna sytuacja powstała przy pojawieniu się radaru. Radaro (< rad- 'koło', -ar- 'zbiór danych obiektów', -o słowo używane jako rzeczownik) znaczyło 'mechanizm z kołami zębatymi'. Ponieważ radaro ze znaczeniem 'radar' zderza się z tradycyjnym znaczeniem, musiano wprowadzić poprawkę. Przyjęła ona postać słowa radoaro – 'mechanizm z kół zębatych', w którym końcówka rzeczownikowa -o została wprowadzona w celu podkreślenia separacji morfemów rad oraz ar. Niektórzy ludzie rozwiązali ten problem inaczej: gdy mówią, wstawiają krótką, lecz słyszalną przerwę po rad, a w pisowni stosują łącznik: rad-aro.

6. Slang i użycia wulgarne

W Brazylii w 1973 i w Japonii w 1977 zanotowałem słowo krokodili w znaczeniu 'mówić w języku ojczystym w sytuacji, gdy powinno się mówić po esperancku' (na przykład wtedy, gdy w obecności zagranicznego esperantysty ludzie przechodzą z esperanto na swój język ojczysty, którego on nie rozumie). W obu przypadkach moi informatorzy powiedzieli mi, że słowo to było w użyciu od bardzo długiego czasu w ich krajach. Inny informator, spotkany we Francji, powiedział mi, że słyszał je po raz pierwszy na zjeździe Światowego Związku Młodzieży Esperanckiej w Konstanc w Niemczech w 1948 roku. Nikt nie był w stanie wyjaśnić mi źródła tego słowa lub rzucić nieco światła na proces umysłowy, który doprowadził do jego narodzin.

Wśród słów, dla których nie są znane data i miejsce wprowadzenia do języka, należy uczynić specjalną wzmiankę o słowach wulgarnych, takich jak pisi 'oddawać mocz', fiki 'odbywać stosunek seksualny z kimś', kaco 'penis' i tym podobnych, które, co można łatwo potwierdzić, są rozumiane przez młodych esperantystów w Azji i Ameryce jak również w Europie, zarówno Zachodniej jak i Wschodniej.

7. Autonomiczne używanie przedrostków i przyrostków

Na stronie 91 majowego wydania z 1987 magazynu Esperanto można przeczytać taki oto tytuł Endas racia diskutado 'konieczna jest rozsądna dyskusja'. Słowo endas jest czasownikową formą przyrostka -end 'niezbędny...', używanego najczęściej z końcówką przymiotnikową -a: tajpenda raporto 'niezbędny do napisania raport'. Zdanie to ilustruje obecną skłonność do używania afiksów jako pełnoprawnych słów. Obecnie jest praktycznie niemożliwe czytać teksty esperanckie bez napotykania takich słów jak emas 'ma skłonność do', ulo 'osobnik', igi 'czynić coś czymś', eta 'mały', itp. Z dodatkiem końcówki określającej ich funkcję są to morfemy, które w czasach Zamenhofa były rzeczywistymi przyrostkami, tzn. zawsze były powiązane z innym semantemem. Budowa języka, charakteryzująca się absolutną niezmiennością morfemów, jak w chińskim, oraz nieskończoną możliwością łączenia ich w różne kombinacje, została ukierunkowana na zachęcanie do używania ich jako niezależnych jednostek. Zaczęło się to rozwijać od lat dwudziestych i tendencja ta stawała się coraz bardziej silna. Dzisiaj zdanie w stylu la estraro ree kaj ree emas igi tiun etan aĵon tro grava 'kierownictwo ciągle jest skłonne przesadzać z ważnością tej drobnostki', w którym większość składników było jedynie afiksami na początku XX wieku, nie jest nawet postrzegane przez przeciętnego esperantystę jako składające się głównie ze szczególnego rodzaju morfemów (mianowicie -estr- 'kierownik', 'szef'; -ar- 'grupa', re- 'jeszcze raz', -em- 'skłonny', -ig- 'czynić', -aĵ- 'rzecz'). Ponieważ przyimki mogą być używane jako przedrostki (aliri 'podejść' < al 'do', iri 'iść'), to może tu być miejsce do zanotowania podobnego użycia przyimków, które rozwinęło się głównie w ostatnim trzydziestoleciu. W przypadkach, w których przed II Wojną Światową wszyscy mówili interne 'wewnątrz', teraz wielu ludzi mówi ene (en 'w'), również w odniesieniu do czasu: ene de unu semajno 'w ciągu jednego tygodnia'.

8. Nieprawidłowe formy ujawniające powiązaną z terminem akcję lub szablony strukturalne

Przy notowaniu przykładów spontanicznych wypowiedzi w języku esperanto, zauważyłem wiele odchyleń od teoretycznego standardu, które polegały na zastosowaniu konwencjonalnych reguł esperanto w przypadkach, gdzie były one nieprawidłowe wg gramatyki i słowników. I tak, pewien profesor uniwersytecki powiedział raz fakultejo 'oddział uniwersytecki', podczas gdy terminem słownikowym jest fakultato i nie istnieje żaden morfem fakult-, z którego można by utworzyć  jego określenie (-ejo jest morfemem używanym do wyprowadzania słów określających miejsce i instytucje). Podobnie, oficjalny program Światowego Zjazdu Esperantystów w Pekinie w 1986 ciągle przypisywał Chińskiemu Teatrowi, gdzie odbywało się wiele imprez, określenie Ĉina Teatrejo, chociaż standardowym słowem jest teatro bez przyrostka. Innym przykładem jest medikaĵo w znaczeniu medikamento ('lekarstwo'), morfem medik- nie istnieje oficjalnie.

Nieco inny przypadek (ponieważ forma jest "prawidłowa") przedstawia słowo tajpilo 'maszyna do pisania', które często słyszałem w różnych krajach. Dawniej 'pisać na maszynie' było wyrażane przez maŝinskribi (maŝin 'maszyna', skribi 'pisać'), lecz któregoś dnia ktoś wypowiedział tajpi i to wygodne słowo zostało szybko przyjęte wszędzie w esperanckiej diasporze, co często się zdarza, gdy jakieś pojęcie jest w zgodzie z duchem tego języka. Ze słowa tajpi ludzie wyprowadzili słowo tajpilo, lecz tego z kolei nie można znaleźć w żadnym słowniku (oprócz naszego słownika vortaro, przyp. tłum.). Nigdy nie widziałem go w formie pisanej i zakładam, że istnieje jedynie w mówionym esperanto.

Podobnie, mówione esperanto często używa surbendigilo (sur 'na', bend- 'taśma', -ig- 'sprawiać, że coś jest', ilo 'narzędzie', 'aparat', 'urządzenie' → surbendigilo 'urządzenie sprawiające, że coś pojawia się na taśmie', 'magnetofon taśmowy') lub sonbenda maŝino, dosłownie 'maszyna dźwiękotaśmowa', podczas gdy oficjalnym terminem jest magnetofono.

9. Modyfikacje form

Pewna liczba form pojawiła się obok już istniejących, zwykle w celu skrócenia słowa posiadającego dłuższą postać niż gwarantuje to duch języka.

Oficjalne słowo aŭtentika 'autentyczny' jest dzisiaj mniej częste niż aŭtenta, a Zamenhofa komentarii 'komentować' często zostaje zastąpione przez komenti. Oficjalnie poprawna forma spontanea 'spontaniczny' oraz bardziej nowoczesne spontana, zapisane w słownikach z dopiskiem "neologizm", wydają się być równie częste w dzisiejszym użyciu.

Tendencja skracania rdzeni kończących się samogłoską + -ci- (odpowiadających łacińskim wyrazom zakończonym na -tio) również zasługuje na wspomnienie w tym podpunkcie. Gdy oficjalnym tłumaczeniem "zanieczyszczenia" jest słowo polucio, to większość esperantystów stosuje poluo, a polui 'zanieczyszczać' jest zdecydowanie częstsze od słownikowej formy polucii. W tym względzie pojawia się rozróżnienie znaczeniowe: poluo oznacza 'zanieczyszczenie' środowiska, natomiast starsza postać polucio jest wciąć używana w znaczeniu 'mimowolny wytrysk spermy'.

Civilizo często pojawia się w znaczeniu, w którym teoretycznie powinno być preferowane civilizacio. Zgodnie ze słownikami civilizo powinno znaczyć 'cywilizowanie', a civilizacio 'taką to a taką kulturę', 'panującą cywilizację', lecz to rozróżnienie nie jest obserwowane w praktyce. Niedawno usłyszałem dwukrotnie situo w przypadkach, gdzie teoretycznie było wymagane situacio: en tia situo 'w takiej sytuacji' (wypowiedziane przez Francuza) i la nuna politika situo 'obecna sytuacja polityczna' (Argentyńczyk). Żaden z mówiących, biegłych esperantystów, nie wydawał się świadomy, że situo naprawdę znaczy 'miejsce, gdzie ktoś lub coś się znajduje, jest usytuowane'. Ponieważ w obu językach ojczystych równoważne słowo jest bliższe oficjalnej formie w esperanto, jest to przypadek, w którym ogólne struktury języka międzykulturowego stały się silniejsze od wpływu języka ojczystego mówcy.

W 1999 po raz pierwszy zauważyłem słowa referi w sensie 'odnosić się do' i diferi 'różnić się', 'być różnym'. W oficjalnym, słownikowym esperanto słowa te powinny mieć postać referenci i diferenci. Obie formy, użyte przez trzy różne osoby, pojawiły się w listach e-mail lub w wiadomościach wysłanych do internetowych grup dyskusyjnych.

10. Nowe słowa złożone

Morfemy wywodzące się z czasów narodzin tego języka mogą być łączone w nowe słowa o precyzyjnym znaczeniu. Tak jest przykładowo w przypadku petveturi 'podróżować autostopem', z pet- 'prosić o' i veturi 'podróżować pojazdem' (odpowiednik niemieckiego fahren). Innymi przykładami są veltabulo 'deska do windsurfingu' (< vel- 'żagiel', tabulo 'deska') i promenskii 'narciarstwo śladowe' (promen- 'spacerować', skii 'jeździć na nartach').

Są to ustalone słowa, które szybko rozprzestrzeniają się z jednej części diaspory do drugiej. Lecz wiele nowych zbitek słownych tworzone jest na poczekaniu, na przykład: ili buŝplenas pri homrajtoj , które słyszałem z ust holenderskiego uczestnika pewnego zebrania w Zagrzebiu na Chorwacji, 'ich usta są pełne mowy o prawach człowieka' (buŝ, 'usta', plen- 'pełny', pri 'o', hom-rajtoj, 'prawa człowieka').

11. Przyrostek -umi

Ten dziwny przyrostek, będący w kontraście ze wszystkimi pozostałymi przyrostkami z powodu braku dokładnego znaczenia, jest używany do tworzenia słów, które często są bardzo ekspresyjne i trudne do przetłumaczenia. Zamenhof wprowadził go w celu rozwiązania problemów, dla których nie znalazł innego rozwiązania. Na przykład użył go do wyprowadzenia plenumi "spełniać coś, wypełniać powinność" z plen- "pełen", w ten sposób rozróżniając ten czasownik od plenigi "wypełniać czymś" przy jednoczesnym zachowaniu metaforycznej więzi z pełnością, która wspomagała zapamiętanie go.

Ilościowo przyrostek ten nie jest bardzo produktywny, lecz staje się takim pod względem jakościowym. Nie tworząc zbyt wielu słów, nadaje szczególny posmak tym, które jednak tworzy, co czyni je szczególnie satysfakcjonującymi dla członków społeczności esperanckiej. Mówiąc kafumi (< kaf- 'kawa'), co jest dosyć częstym słowem na sesjach i konferencjach, jest czymś zupełnie innym od "dostać filiżankę kawy". Wywołuje to atmosferę przyjaźni, rozluźnienia, dobrego samopoczucia, czego zupełnie brakuje innym określeniom. Gdy brakuje tego zabarwienia, zwykle mówi się po prostu trinki kafon lub kaftrinki. Kafi też słychać, lecz jego atmosfera jest mniej przyjacielska, mniej ciepła od kafumi.

Butikumi (< butik- 'sklep') nie znaczy jedynie 'iść na zakupy', zawiera również pojęcie przyjemności chodzenia po dzielnicy sklepowej tylko dla samej przyjemności, czego brak w pojęciu "iść na zakupy".

Mi opinias ke Esperanto estas tiel grava fenomeno ke ne indas nur klubumi 'Sądzę, że esperanto jest tak ważnym zjawiskiem, że nie warto zajmować się nim jedynie w klubach" – jest to zdanie znalezione w wiadomości wysłanej na internetową grupę dyskusyjną w języku esperanto przez młodą mieszkankę Finlandii. Lecz podane tłumaczenie nie jest całkiem dokładne. Klubumi, od klub-, 'klub', jest zbyt niejasne w koncepcji, aby być dokładnie przetłumaczone, lecz wzbogaca atmosferę.

A jak można by przetłumaczyć następujące zdanie, znalezione w liście napisanym przez esperantystę z Paryża: Mi venas al kongresoj nur por amikumi 'Przyjeżdżam na kongresy tylko po to, aby cieszyć się przyjacielskimi stosunkami, spotykać przyjaciół, doświadczać przyjaźni? Trudno wytłumaczyć, dlaczego takie słowa nie stwarzają żadnych problemów w zrozumieniu, lecz jest to sprawdzalny fakt. Są one odczuwane w ten sam sposób na całym świecie.

12. Przedrostek -mal w mówionym esperanto

W esperanto istnieje pewien przedrostek mal-, który tworzy antonimy: feliĉa 'szczęśliwy', malfeliĉa 'nieszczęśliwy', bona 'dobry', malbona 'zły'. Podobnie jak przy innych afiksach, można go używać niezależnie, pod warunkiem nadania mu końcówki definiującej jego funkcję: male 'przeciwnie', malo 'przeciwność', mala 'przeciwny'. Badania w terenie ujawniają, że ten przedrostek jest ogromnie produktywny w mówionym esperanto. Dosyć często implikuje on treść humorystyczną, lecz również często pojawia się tam, gdzie mówiący w oczywisty sposób nie znajduje właściwego słowa. Oto kilka przykładów:

Tio estas tro malpoezia 'To jest zbyt prozaiczne' (mówiący po włosku Szwajcar).

Kiam okazos la malinaŭguro? 'Kiedy odbędzie się sesja zamykająca?' (Anglik).

Oni hodiaŭ malfestas la sovetiigon de Estonio 'Dziś opłakuje się rusyfikację Estonii' (Estończyk w Tallinie, 20 lipca 1987, gdy Estonia wciąż była Republiką Radziecką).

Mi volus malmensoge klarigi al la lernantoj 'Chciałbym szczerze wyjaśnić uczniom (malmensoge= w sposób przeciwny do mówienia kłamstw)' (Anglik).

Mia malgranda malĉemara landeto Ĉeĥio 'Mój mały nie-nadmorski kraj, Czechy' (Czech na internetowej grupie dyskusyjnej BJA; ĉe 'u, w pobliżu', mar- 'morze', ĉe-mar-a 'nadmorski', mal-ĉe-mar-a , dosłownie 'nie będący nadmorskim').

Nek tro nek maltro 'Ani zbyt wiele, ani zbyt mało' (Amerykanin; dzisiaj staje się to popularnym określeniem).

Żywotność tego przedrostka w mówionym esperanto jest coraz bardziej zadziwiająca, ponieważ pisarze z reguły są do niego nastawieni nieprzychylnie. W literaturze zaproponowano wiele neologizmów zastępujących słowa utworzone za pomocą mal-, lecz większość z nich nie należy do żywego, mówionego języka i zachowują one posmak sztuczności. Trista 'smutny' jest jednym z niewielu słów, które zakorzeniło się w mówionym języku, chociaż jego tradycyjne synonimy synonyms malĝoja, malgaja, senĝoja, sengaja wciąż są bardzo szeroko stosowane.

13. Gramatyka

Wydaje się, że w dziedzinie gramatyki pojawiło się niewiele zmian. Podstawowe zasady są szanowane – jeśli nie stosowane – przez wszystkich. Na przykład typową reakcją esperantysty po zauważeniu pominięcia końcówki -n jest natychmiastowa poprawa tego błędu.

Być może głównymi odstępstwami od gramatyki używanej przez Zamenhofa zauważalne dzisiaj są:

1. Używanie formy -i (bezokolicznik) po sen 'bez': Sen rimarki ĝin 'bez zauważenia tego' jest co najmniej równie częste co zamenhofowska konstrukcja imiesłowowa ne rimarkante ĝin, dosłownie 'nie zauważając tego'.

2. Użycie formy -a (przymiotnik) po aspekti 'wyglądać jak'. Zamenhof zawsze używał formy -e (przysłówek): li aspektas june 'on wygląda młodo'. Dzisiaj obie formy -a i -e są akceptowalnymi alternatywami: li aspektas juna nie szokuje przeciętnego esperantysty.

3. Używanie far jako przyimka wprowadzającego wykonawcę formy biernej, szczególnie po końcówce -o: la mortigo de Palme far nekonato 'zabójstwo Palme przez nieznajomego'. Standardową formą byłoby la mortigo de Palme fare de nekonato. Ta standardowa postać zostałą zaproponowana w latach dwudziestych  przez Grosjean-Maupina, szwajcarskiego leksykologa języka esperanto, i rozprzestrzeniła się natychmiast. W języku Zamenhofa nie było odpowiednika; on sformułowałby swe myśli w inny sposób. Przez dwa dziesięciolecia ludzie mówili flanke de, mniej więcej 'ze strony kogoś, czegoś', lecz skoro wyrażenie to bierze początek w korzeniu flank- 'strona', znaczy również 'obok, oprócz' i mogłoby być dwuznaczne. Wydaje się, że używanie far jako przyimka powoli wychodzi z mody, tracąc grunt na korzyść bardziej tradycyjnego fare de. Żadko się je słyszy w rozmowach lub na przemówieniach. Jednakże dosyć często występuje ono w magazynie Monato, lecz nie w innych czasopismach.

4. Sporadyczne pojawianie się czasowników, których pierwszym składnikiem jest rzeczownik będący w rzeczywistości dopełnieniem działania. Jest to rozszerzenie użycia, które istniało od początków tego języka, lecz ograniczało się do kilku słów: pardonpeti 'prosić o wybaczenie', partopreni 'brać udział' lub (chociaż analiza gramatyczna byłaby inna) militservi 'odbywać służbę wojskową'. Istnieje subtelna różnica pomiędzy tymi złożonymi słowami z dopełnienia-czasownika, a wyrażeniem składającym się z dwóch słów: czasownika i dopełnienia. Te pierwsze są bardziej zbite, nie tylko w formie, lecz również jakby w znaczeniu, chociaż trudno to wyjaśnić; musi się to odczuć. Powieściopisarz, który, po nakazaniu opisywanej postaci coś wypowiedzieć, wyraża 'on powiedział' za pomocą li frazfinis – dosłownie 'on zdaniozakończył', 'on zakończył zdanie', mówi coś nieco innego od tego, co wyraziłby, pisząc li finis la frazon. Podobnie, gdy portugalski uczestnik internetowej grupy dyskusyjnej Denask wyjaśnia, w jaki sposób jego córeczka używa esperanto, mówiąc Ne supozu ke Sara lingvokreas ĉiam lerte kaj virtuoze 'Nie zakładaj, że Sara tworzy swe twory językowe zawsze zwinnie i z wirtuozerią', słowo lingvokreas odnosi się do czegoś więcej niż gdyby było to wyrażone za pomocą kreas lingvon 'tworzy język'. Odnosi się to do spontanicznej twórczości językowej dziecka i jest to odczuwane przez esperantystów, chociaż trudno jest zdefiniować jak i dlaczego.

14. Gra słów

Chociaż nie jest to cechą językową, może być warta wspomnienia skłonność użytkowników esperanto do używania fraz wybranych ze względu na ich śmieszną lub ekspresywną atmosferę, a nie z chęci poszerzenia precyzji wypowiedzi. Są one bardzo często utworzone ze słów o podobnej strukturze fonetycznej: li rigardis lin atente atende ‘patrzył na niego zarówno z uwagą jak i z wyczekiwaniem’. Lub na końcu listu, w którym autor wyjaśnia, że odpowiadał z pośpiechem, ponieważ miał do swej dyspozycji niewiele czasu: kore, kure via dosłownie ‘serdecznie i w biegu twój’ (kur- znaczy ‘biec’). Nieco podobna fraza w liście, który otrzymałem, miała postać Korege kaj kolege vin salutas ‘z całego serca i koleżeńsko pozdrawiam cię’. Na internetowym czacie Denask zauważyłem frazę wypowiedzianą przez hiszpańskiego członka: Mi pretas kolekti kaj kokteli la respondojn ‘Jestem gotowy zebrać i wymieszać odpowiedzi’.

15. Wnioski

Zmiany, które codzienne użycie wprowadziło do esperanto i wciąż wprowadza, są różnego typu, lecz głównie skupiają się na dwóch aspektach: wypożyczaniu (takie jak tajpi ‘pisać na maszynie’ – ang. to type, używane równolegle z konwencjonalnym słowem maŝinskribi) i rozwój ukrytych zasobów, takich jak autonomiczne używanie afiksów oraz coraz efektywniejsze wykorzystywanie ogromnego potencjału, który tkwi w końcówkach samogłoskowych. Gramatyka, łącznie ze składnią, pozostaje w większości nienaruszona. Zmiany znaczeniowe są zauważalne, lecz nie mają one zbyt dużego zasięgu. Jeśli chodzi o rozwój fonetyczny, trudno go nam ocenić. Nagrania wydają się ujawniać, że narodowe akcenty stają się dziś mniej widoczne niż były trzy dekady temu, a jedyne nagranie dźwiękowe Zamenhofa ukazuje bardzo silny akcent rosyjski w jego głosie – wymawia on estas jako /jestas/ – dzisiaj zostałby natychmiast zakwalifikowany jako początkujący (którym w sumie był).

Interesujące jest, że bardzo często autorytatywne decyzje nie są brane poważnie. Na przykład neologizmy komputero ‘komputer’ i dateno ‘dane’ zostały oficjalnie zaakceptowane i polecane przez Sekcję Informatyczną ISAE, Międzynarodowego Stowarzyszenia Naukowców Esperantystów. Lecz długo nie przetrwały. Dzisiaj większość informatyków – nawet wyżej wymieniona sekcja ISAE – używa komputilo oraz starszej formy datumo.

Większość samowolnych decyzji tego typu spotkał taki sam los. Chociaż główny słownik wyjaśniający terminologię esperancką, Plena Ilustrita Vortaro, cieszy się znacznym poważaniem, duża część form proponowanych w nim nigdy nie została rzeczywiście zaakceptowana. Jeśli przykładowo poleca on słowo televizio, to i tak wszyscy używają televido. Wygląda na to, że esperantyści rozwinęli zmysł tego, co można i czego nie można przyjąć do języka. Posiadają oni subtelne wyczucie tego, jak powinien on się rozwijać, chociaż gdyby przyszło im to wytłumaczyć, byliby zagubieni.

Wpływ otoczenia w pierwszych dziesięcioleciach istnienia języka był bardzo duży, lecz to się zmieniło. Wydaje się, że dziś głównym czynnikiem rozwoju jest siła wewnętrznych struktur znajdujących coraz więcej zastosowań, o których się nawet nie śniło na początku. Cudownym jest fakt, iż oryginalna forma, utworzona na poczekaniu i dość odległa od struktur języka ojczystego mówcy, jest natychmiastowo rozumiana przez ludzi pochodzących z bardzo odległych kultur, co stymuluje powstawanie takich form, co jest bardzo często humorystyczne.

Lecz bez względu na naturę tych zmian, sam fakt ich ciągłego występowania, co każdy może szybko sam stwierdzić po wykonaniu badań w terenie, jest dowodem na to, iż esperanto to język żywy. Ten żywy i bez wątpienia żywotny język, który rozwinął się na podstawie małej broszury wydanej przez pewnego młodzieńca na jego własny koszt w odległym miejscu sto lat temu, jest zadziwiającym faktem, który zasługuje na więcej uwagi ze strony socjolingwistów.

LITERATURA

1. Przykłady u Emile Grosjean-Maupina, Plena Vortaro de Esperanto (Paryż: Sennacieca Asocio Tutmonda, 1953), str. 30.

2. Gaston Waringhien, Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (Paryż: Sennacieca Asocio Tutmonda, 1970), str. 36.

3. Gaston Waringhien, Grand Dictionnaire espéranto-français (Paryż: SAT-Amikaro, 1976), str. 29.

4. Ludwik Zamenhof, Fundamento de Esperanto (Paryż: Hachette, 1905), str. 160.

5. Na temat tego określenia, zobacz Claude Piron "Kim są mówiący po esperancku?" u Klausa Schuberta, Interlinguistics (Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 1989), str. 157-159.

6. Paderborner Novembertreffen 1984 / Paderborna novembra renikontigho 1984 (Paderborn: Tutmonda Asocio por Kibernetiko, Informadiko kaj Sistemiko, 8 październik, 1984), str. 1.

Nauka na błędach tłumaczeń

Jako były tłumacz i korektor tłumaczeń, trudno mi jest uwierzyć, że jakiś system przetwarzania danych będzie rzeczywiście w stanie wykonywać tę samą pracę co tłumacz człowiek. Jest to prawdopodobnie spowodowane moim brakiem wiedzy i rozumienia sposobów pracy komputerów. Jednakże bez względu na moją niekompetencję w tej dziedzinie mam nadzieję, że podane przeze mnie przykłady pochodzące z doświadczeń w pracy w zespołach tłumaczy dadzą wam interesujący wgląd w kilka z najbardziej frustrujących problemów, które napotyka się w trakcie tłumaczenia pojęć z jednego języka na drugi.

Uczestnicząc w naborze kandydatów na tłumaczy, często zdumiewał mnie fakt, że pewna liczba kandydatów z doskonałą znajomością zarówno języka źródłowego jak i  docelowego oraz z imponującym opanowaniem wymaganej dziedziny wiedzy w rzeczywistości okazywała się bardzo słabymi tłumaczami. Dlaczego tak się dzieje? Jednym z ludzkich czynników jest brak skromności. Osobowość oraz inteligencja tłumacza oddziałuje na bardzo pokorne zadanie, które ma on wykonać. Zamiast odstawić na bok swoje własne pomysły, fantazje i styl, aby ślepo podążać za ideami autora, ozdabia je, dodaje coś swojego lub zmienia. Przypuszczam, że ten rodzaj problemy nie może powstać u tłumacza maszynowego, chociaż będąc w pewnym sensie fanem powieści Asimova, mogę mieć wątpliwości: jeśli maszynowe tłumaczenie rzeczywiście działa, musi ono być bliskie umijętnościom robotów Asimowa.

W każdym razie oprócz skromności kandydaci muszą posiadać dwie inne zalety, które mogą być trudne do implementacji w maszynach, bez względu na ich stopień komplikacji: osąd oraz elastyczność.

Osąd

Przez osąd mam na myśli umiejętność rozwiązywania problemu poprzez głęboką znajomość danej dziedziny, poprzez świadomość, że taki problem istnieje i poprzez branie pod uwagę różnych poziomów kontekstu.

Szeroka znajomość danej dziedziny.

Weźmy wyrażenie "to table a bill". Tłumacz musi wiedzieć, że jeśli oryginał jest w brytyjskim angielskim, to oznacza "przedstawić projekt ustawy – tj. pewien tekst, który ma stać się obowiązującym prawem dla organów ustawodawczych danego państwa", po francusku déposer un projet de loi (po esperancku submeti leĝprojekton), lecz jeśli autor używał odmiany amerykańskiej języka angielskiego, to miał na myśli "zawieszenie dyskusji nad tekstem na nieokreślony czas", po francusku ajourner sine die l'examen du projet de loi (po esperancku arkivigi la leĝprojekton).

Oto inny przykład. Słowo heure po francusku może oznaczać zarówno "godzinę" jak również "o godzinie". Aby przetłumaczyć poprawnie francuskie wyrażenie une messe de neuf heures, należy wiedzieć, że katolicka msza raczej nie trwa przez dziewięć godzin, zatem tłumaczenie powinno brzmieć "msza o godzinie dziewiątej", a nie "dziewięciogodzinna msza". Ponieważ struktura językowa jest dokładnie taka sama w un voyage de neuf heures, co znaczy "dziewięciogodzinna podróż", tylko znajomość przeciętnego czasu trwania mszy może pomóc tłumaczowi w wyborze prawidłowej wersji tłumaczenia.

Świadomość istnienia problemu.

Gdy staniesz się zawodowym tłumaczem, głównym procesem rozwoju, który odkryjesz w sobie przez pierwsze trzy lub cztery lata będzie umiejętność zauważania problemów, których wcześniej nawet nie byłeś świadomy. Gdy zostaniesz przeniesiony do innej organizacji, cały proces rozpocznie się na nowo przez kilka lat, ponieważ nowa dziedzina implikuje nowe problemy, które są tak samo ukryte, jak w twojej poprzedniej pracy. Część publiczności w tej sali może wiedzieć, że w historii międzynarodowego porozumiewania się istniała pewna organizacja zwana International Auxiliary Language Association (Organizacja Międzynarodowego Języka Pomocniczego lub Międzynarodowa Organizacja Języka Pomocniczego). Więc, jeśli spyta się ludzi, jak rozumieją tę nazwę, to okaże się, że dla pewnej liczby z nich oznacza ona "międzynarodową organizację zajmującą się jakimś językiem pomocniczym", natomiast dla innych znaczy ona "pewna organizacja badająca problem międzynarodowego języka pomocniczego". Interesujący problem leży nie tyle w dwuznaczności co w fakcie, że większość ludzi nie zdaje sobie sprawy z tej dwuznaczności. Gdy napotkają to wyrażenie, to natychmiast rozumieją go w pewien sposób i zupełnie nie są świadomi, że dokładnie te same słowa są podatne na inną interpretację i że ich natychmiastowe zrozumienie wcale nie musi koniecznie odzwierciedlać intencji autora.

Podobnie większość młodych tłumaczy po prostu nie zdaje sobie sprawy, że słowa English teacher zwykle odnoszą się nie do nauczyciela, który akurat jest obywatelem Anglii, lecz do kogoś, kto uczy języka angielskiego i może sam być Japończykiem lub Brazylijczykiem, jak również pochodzić z dowolnego kraju, gdzie używa się języka angielskiego...

Branie pod uwagę różnych poziomów kontekstu.

Angielskie słowo repression posiada dwa konwencjonalne tłumaczenia. W polityce odpowiednikiem jest represja (po esperancku subpremo), natomiast w psychologii jest to wyparcie (repuŝo). Na pierwszy rzut oka można by sądzić, że prawidłowe tłumaczenie jest po prostu uzależnione od dziedziny wiedzy, do której dotyczy tekst. Jeśli dotyczy on polityki, używa się jednego tłumaczenia, a jeśli psychologii, używa się drugiego. Rzeczywistość nie jest tak prosta. Autor mógł użyć sensu psychologicznego wewnątrz szerokiego kontekstu politycznego. Na przykład, w artykule dotyczącym ery Stalina może pojawić się zdanie rozpoczynające się następująco: Repression by the population of its spontaneous critical reactions led to... (Odrzucenie przez ludność jej spontanicznych, krytycznych reakcji doprowadziło do...) W tym przypadku, chociaż tekst dotyczy polityki, zdanie odnosi się do psychologii. Wąski kontekst jest rozbieżny z kontekstem głównym.

Ostatnio dokonywałem korekty pewnego tekstu, który sprawił, że zacząłem się zastanawiać, jak komputer poradziłby sobie z różnymi znaczeniami słowa case. Tekst dotyczył pakowania. W rozdziale o drewnianych skrzynkach było napisane: Other reasons for water removal important in specific cases are: (1) to avoid gaps between boards in sheathed cases; (2) to (...) (Innymi powodami usuwania wody, ważnymi w specyficznych przypadkach, są: (1) unikanie odstępów pomiędzy tablicami w skrzyniach pochwowych; (2) ...). Dla człowieka-tłumacza  osąd od razu doprowadzi go do poprawnego zrozumienia pierwszego słowa case jako przypadku, a drugiego jako "pewnego typu dużej skrzyni", ale skąd komputer ma to wiedzieć?

Załóżmy, że tekst ten zawiera takie zdania jak A case can be made for plastic boxes or the importer complained about the poor quality of the cases. When the case was settled in court (...) (Można założyć w sądzie sprawę dotyczącą plastikowych pudełek lub importer będzie miał pretensje w związku z niską jakością tych skrzyń. Gdy ta sprawa trafi do sądu...). Znajomość głównego kontekstu nie pomaga przy wyborze właściwego tłumaczenia, jeśli nie nie ma żadnych mechanicznych środków do stwierdzenia, że autor przeszedł we wąskim kontekście na inne znaczenie tego słowa.

Elastyczność

Oprócz osądu inną wspomnianą przeze mnie niezbędną cechą do stworzenia możliwego do przyjęcia translatora jest elastyczność. Odnosi się ona do gimnastycznego aspektu pracy tłumacza. Opanowanie wyspecjalizowanej dziedziny oraz dwóch istotnych języków nie jest wystarczająca, należy opanować umiejętność ciągłego skakania z jednego w drugie i z powrotem. Języki są czymś więcej niż konstrukcjami intelektualnymi. To wszechświaty. Każdy język posiada pewną atmosferę, swój własny styl, który odróżnia go od wszystkich innych. Jeśli porówna się takie wyrażenia angielskie jak software i, na znaku drogowym, soft shoulder z ich francuskimi odpowiednikami, to od razu stanie się bardzo widoczna zmiana w podejściu do porozumiewania się. Francuskie tłumaczenia to odpowiednio logiciel (oprogramowanie) i accotements non stabilisés (miękkie pobocze drogi). Angielskie wyrażenia są konkretne, metaforyczne, ukute z poczuciem humoru ze słów używanych na co dzień, chociaż nie przyczynia się to do ich lepszego zrozumienia: znajomość znaczenia soft (miękki) oraz shoulder (ramię, bark) nie pomaga w zrozumieniu, czym jest soft shoulder (pobocze nieutwardzone). Po francusku te same znaczenia są przenoszone przez abstrakcyjne i opisowe wyrażenia, których nie spotyka się w codziennym użyciu. Ich również nie można zrozumieć, lecz z innego powodu: ponieważ oparto je na morfemach zbyt intelektualnych, zbyt skomplikowanych i zbyt niezwykłych, więc większość obcokrajowców musi ich szukać w słownikach.

Trudność leży w fakcie, że te różnice w podejściu muszą być brane pod uwagę na poziomie nie tylko słów (dobry słownik często potrafi rozwiązać taki problem), lecz zdań. Rozważmy zdanie Private education is in no way under the jurisdiction of the government (Prywatne szkolnictwo w żadnym razie nie podlega jurysdykcji rządu). Zawiera ono w większości angielskie słowa pochodzenia francuskiego, lecz wspólna etymologia nie implikuje wspólnego sposobu wyrażania myśli. W tym przypadku dobre tłumaczenie francuskie wyglądałoby następująco: L'enseignement libre ne relève en rien de l'Etat. O istotności tych różnic w podejściu do porozumiewania się można zdać sobie sprawę, biorąc francuskie zdanie jako oryginał i tłumacząc je dosłownie na język angielski. Wynik byłby następujący: Free teaching does not depend in any way from the State (Bezpłatne nauczanie nie zależy w żaden sposób od państwa), co znaczy coś zupełnie innego, szczególnie dla Amerykanów.

Aby poprawnie tłumaczyć, należy czuć kiedy i jak przejść z jednej atmosfery w inną. Żaden początkujący tłumacz nie wie jak tego dokonać, a zastanawia mnie, jak maszyna miałaby wykrywać potrzebę takiego przejścia, o ile jej pamięć nie jest tak ogromna, że zawiera wszystkie praktyczne problemy, które tłumacze musieli rozwiązywać przez dziesięciolecia. Na przykład, gdy nowi tłumacze pojawili się w Światowej Organizacji Zdrowia i musieli przetłumaczyć wyrażenie blood sugar concentration (koncentracja cukru we krwi), praktycznie wszyscy użyli wyrażenie concentration de sucre dans le sang. Tak to znaczy, lecz pojęcia tego nie tłumaczy się w ten sposób na język Francuski – te trzy angielskie słowa należy zastąpić jednym słowem francuskim: glycémie (glikemia).

Podobnie, znajomość francuskiego odpowiednika słowa software (oprogramowanie) – logiciel nie pomaga przy tłumaczeniu go za pomocą didacticiel, gdy odnosi się do pomocy w nauczaniu i jest słowem, które w tym konkretnym przypadku należy zwykle użyć. Język francuski używa węższych znaczeń słów niż angielski i tłumacz ciągle musi o tym pamiętać.

Problemem jest to, że przy językach nigdy nie wiadomo, skąd się wie to, co się wie. (Przepraszam, koncentruję się na sobie. Ja nigdy nie wiem, lecz być może, przy waszym doświadczeniu w komputerowej analizie języków, wy wiecie.) Jeśli w pewnym tekście dotyczącym spraw gospodarczych napotkam frazę the life expectancy of those capital goods (oczekiwany termin istnienia tamtych dóbr kapitałowych),  wiem – ponieważ to czuję – że muszę ją przetłumaczyć za pomocą la longévité des équipements. Wiem również, że gdy w tym samym tekście pojawi się wyrażenie the consumers' life expectancy (średnia długość życia konsumentów), będę musiał powiedzieć po francusku espérance de vie, ponieważ autor na chwilę zajął się pojęciem demograficznym, który zawarł w swoim rozumowaniu ekonomicznym. Lecz skąd wiem, że to wiem? Nie wiem. Tę zdolność przystosowywania się do różnych podejść do rzeczywistości lub fantazji zawartych w różnych językach, połączoną ze zdolnością ciągłego przeskakiwania tam i z powrotem, nazywam elastycznością. Tę cechę najtrudniej znaleźć przy prowadzeniu naboru na tłumaczy.

Teraz możemy podejść do tej samej dziedziny pod innym kątem, zadając sobie pytanie: czym są problemy wbudowane w języki, które sprawiają, że osąd i elastyczność stają się tak ważne w pracy tłumacza? Wiążą się one z gramatyką oraz semantyką obu języków: źródłowego i docelowego.

Gramatyka

Im bardziej precyzyjne i jasne reguły gramatyczne stosuje język do wyrażania związków wśród słów i, w obrębie danego słowa, wśród idei kształtujących to słowo, tym łatwiejsze pozostaje zadanie dla tłumacza. Najgorszymi językami dla tłumaczy są zatem angielski i chiński. Chińskie zdanie w stylu ta shi qunian shengde xiaohair może znaczyć zarówno "on (lub ona) jest dzieckiem, które się urodziło ostatniego roku" jak i "w zeszłym roku ona urodziła dziecko".

W angielskim podobne dwuznaczności występują ciągle. W wyrażeniu International Labor Organization (Międzynarodowa Organizacja Pracy) słowo international odnosi się do organizacji, co pokazuje jej oficjalna nazwa francuska: Organisation internationale du Travail. Lecz w innej, wyspecjalizowanej organizacji ONZ – International Civil Aviation Organization (Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego) słowo international związane jest z lotnictwem (aviation), a nie z organizacją, co znów pokazuje wersja francuska: Organisation de l'aviation civile internationale (a nie Organisation internationale de l'aviation civile). Jest to ważne z prawnego i politycznego punktu widzenia, ponieważ znaczy, że organizacja posiada jedynie kompetencje dla lotów przekraczających granice państw. Nie jest międzynarodową organizacją zajmującą się wszelkimi problemami lotnictwa nie-wojskowego. Jednakże, ponieważ struktura językowa jest podobna w obu przypadkach, żadna analiza tekstowa nie pomoże tłumaczowi; nie posiada on żadnych językowych środków do zdecydowania co jest czym. Musi się odwołać do konstytucji określonej organizacji.

Problem komplikuje fakt, iż większość angielskich tekstów, z którymi pracuje tłumacz, nie została napisana przez rodzimych użytkowników języka angielskiego, którzy mogliby wyrażać się mniej dwuznacznie. Rozważmy następujące zdanie: He could not agree with the amendments to the draft resolution proposed by the delegation of India (Nie mógł się zgodzić z poprawkami do projektu rezolucji zaproponowanej?/zaproponowanymi? przez delegację Indii). Wstępne tłumaczenie brzmiało: Il ne pouvait accepter les amendements au projet de résolution proposé par la délégation indienne. Nie jestem w stanie ocenić, czy tekst angielski jest poprawny, czy nie, lecz jako korektor musiałem sprawdzić fakty, stąd wiem, że tłumacz, który zrozumiał, że tekst przedłożony przez Indie był projektem rezolucji, mylił się. W rzeczywistości tekst ten był tymi poprawkami. Po francusku byłoby proposé, gdyby odnosiło się do projektu rezolucji, i proposés, gdyby odnosiło się do poprawek. Podobnie w esperanto mielibyśmy proponita lub proponitaj zgodnie z tym, do czego by się to tyczyło (zobacz na polskie tłumaczenie – też jest różnica).

Ciekawe, jak komputer rozwiązałby podobne problemy? Powiedziano mi, że wykrywa on możliwe dwuznaczności i pyta autora, co miał na myśli. Życzę mu szczęścia. Wszyscy tłumacze wiedzą, że autorzy są zwykle niedostępni. Większość pracy tłumacza wykonywana jest w nocy, ponieważ raport lub projekt stworzony podczas popołudniowej sesji musi znaleźć się na biurkach uczestników konferencji w różnych językach roboczych już następnego dnia rano. Nie wolno im budzić autorów i zadawać im pytań o to, co mieli na myśli.

Albo autor znajduje się daleko i trudno jest się z nim skontaktować. Gdy pracowałem jako korektor w WHO, musiałem zająć się sprawozdaniem napisanym przez australijskiego lekarza. Wspominał on o wybuchu epidemii w japońskim obozie jeńców wojennych lub w obozie japońskich więźniów wojennych (Japanese prisoners of war camp – może posiadać oba znaczenia). Działo się to przed erą poczty elektronicznej, zatem musieliśmy napisać list do Australii, aby dowiedzieć się, czy ta epidemia dotknęła żołnierzy amerykańskich, którzy byli jeńcami Japończyków, czy Japończyków złapanych przez Amerykanów. Gdy przyszła odpowiedź, dowiedzieliśmy się, że autor nie żył już od kilku lat.

Wiele błędów popełnianych przez profesjonalnych tłumaczy pochodzi z tej niemożliwości w języku angielskim przypisania przymiotnika do swojego rzeczownika poprzez środki gramatyczne. Gdy pewien tłumacz przetłumaczył tekst Basic oral health survey methods (podstawowe metody przeglądu zdrowia jamy ustnej) jako Méthodologie des enquêtes fondamentales sur l'état de santé bucco-dentaire, pomylił się, przypisując słowo basic (podstawowy) do survey (przegląd), gdy tymczasem odnosi się ono do metod, lecz powinien być usprawiedliwiony, gdyż jedynie znajomość tej dziedziny pozwala czytelnikowi zrozumieć co odnosi się do czego. Poprawne tłumaczenie powinno brzmieć Méthodologie fondamentale applicable aux enquêtes sur l'état de santé bucco-dentaire.

Moja żona uczy tłumaczeń amerykańskich studentów, którzy przyjeżdżają do Genewy na jeden rok. Standardowe zadanie do tłumaczenia, które im daje, zawiera tekst Short breathing exercises (Krótkie ćwiczenia w głębokim oddychaniu). Rok w rok połowa jej klasy rozumie to jako "exercises in short breathing" (ćwiczenia w krótkim oddychaniu), natomiast rzeczywiste znaczenie jest następujące "short exercises in deep breathing".  Wciąż mnie zadziwia fakt, że rodzimi użytkownicy angielskiego wciąż popełniają ten sam błąd, chociaż kontekst udostępnia im wszelkie niezbędne wskazówki. Czy komputer posiada lepszy osąd od człowieka? Czy maszyna może dostrzegać, porównywać i szacować wskazówki?

Sprawy komplikuje dodatkowo fakt, że w języku angielskim końcówki -s, -ed i -ing posiadają kilka funkcji gramatycznych. W zdaniu He was sorting out food rations and chewing gum (porządkował racje żywnościowe i gumę do żucia – lub – sortował racje żywnościowe i żuł gumę) nie można dowiedzieć się, czy rzeczony osobnik żuł gumę podczas sortowania racji żywnościowych, czy sortował dwa rodzaje towarów: jedzenie oraz gumę do żucia.

Semantyka

Problemy powodowane przez semantykę są szczególnie trudne dla tłumaczy-ludzi. Są one dwojakiego rodzaju: (1) problem nie jest ewidentny; (2) problem jest łatwo zauważalny, lecz rozwiązanie albo wymaga dobrego osądu, albo nie istnieje.

Przykładem pierwszej kategorii będzie wyrażenie malaria therapy. Ponieważ malaria jest dobrze znaną chorobą, a therapy oznacza "treatment" (leczenie), tłumacz nie przeszkolony w sprawach medycznych będzie sądził, że oznacza to "leczenie malarii". Jednakże obszar semantyczny słowa therapy nie pokrywa się z obszarem semantycznym słowa treatment, chociaż nie jest to oczywiste, jeśli jedynie skonsultujemy się ze słownikiem (słownik Webstera definiuje therapy jako "treatment of a disease" – "leczenie choroby"). Zbyt długo trwałoby tutaj wyjaśnianie różnic, lecz chodzi głównie o to, że termin malaria therapy nie powinien być tłumaczony jako leczenie malarii – traitement du paludisme (kuracado de malario), lecz jako leczenie za pomocą malarii – impaludation thérapeutique lub paludothérapie (permalaria kuracado), ponieważ oznacza on, że pasożyt malarii zostaje wstrzyknięty do krwi w celu spowodowania reakcji gorączkowej mającej wyleczyć z atakującej choroby, którą nie jest malaria. Innymi słowy, oznacza to "leczenie malarią", a nie "leczenie malarii".

We francuskiej wersji powieści Hammonda Inesa – Levkas Man, wydanej przez Albina Michela, jedna z postaci narzeka na les jungles concrètes (konkretne dżungle), w których musi żyć olbrzymia populacja. Dla francuskiego czytelnika nie ma to sensu. Ponieważ niektórzy z was rozumieją esperanto, mogę lepiej wyjaśnić to nieporozumienie za pomocą tego języka. Jungles concrètes oznacza "konkretaj ĝangaloj". Autorowi chodziło o termin angielski concrete jungles (betonowe dżungle), który tłumaczy się na francuski jako "jungles de béton", "betonaj ĝangaloj", tj. wieżowce zbudowane z betonu. Jest to przypadek, w którym tłumacz nie był świadomy istnienia problemu semantycznego, mianowicie słowo concrete posiada dwa zupełnie niezwiązane ze sobą znaczenia: materiał budowlany oraz przeciwieństwo "abstrakcyjnego".

Przykładem problemu semantycznego, wymagającym dobrego osądu – a z moimi wszystkimi uprzedzeniami, nie potrafię sobie wyobrazić, jak komputer miałby taki osąd przeprowadzić – jest słowo develop. Posiada ono tak szerokie pole znaczeniowe, że często staje się prawdziwym koszmarem dla tłumaczy. Może znaczyć "stawiać", "tworzyć", "projektować", "zakładać" i w ten sposób odwoływać się do czegoś, co przedtem nie istniało. Może znaczyć "intensyfikować", "przyspieszać", "rozszerzać", "wzmacniać" i w ten sposób wyrażać ideę "robić większym", co daje do zrozumienia, że dana rzecz poddawana temu procesowi konkretnie istniała przez pewien czas. Lecz może również znaczyć "czerpać zasoby", "eksploatować", innymi słowy "wykorzystywać coś, co istniało w postaci utajonej lub potencjalnej". We wszystkich innych językach tłumaczenie będzie się zmieniało zgodnie ze znaczeniem odnoszącym się do określonego segmentu wewnątrz bardzo szerokiego pola semantycznego pokrywanego przez to słowo. Aby wiedzieć, jak przetłumaczyć zdanie to develop an industry, należy wiedzieć, czy rzeczony przemysł już istniał lub nie na obszarze, który opisuje dany tekst. W większości przypadków tekst nie udostępnia żadnych wskazówek w tej kwestii. Jedynie ogólne wykształcenie tłumacza lub jego umiejętności przeprowadzania śledztwa mogą doprowadzić go do właściwego tłumaczenia.

Takie proste słowo jak more może sprawiać problemy, ponieważ jego obszar semantyczny pokrywa zarówno pojęcie ilości jak i stopnia jakościowego. Co znaczy more accurate information? Czy znaczy to "większa ilość ścisłej informacji" lub "informacja posiadająca większą dokładność"?

Równie podstępne jest słowo takie jak tape. Jeśli odnosi się ono do nagrywania dźwięku, to tłumaczy się je na francuski jako bande (taśma) lub cassette (kaseta) (o ile znany jest rodzaj użytego magnetofonu). Lecz jeśli odnosi się ono do materiałów klejących, jak w Scotch tape, musi być przetłumaczone jako ruban adhésif (taśma klejąca), ponieważ w tym szczególnym przypadku francuskie słowo bande przywołuje na myśl bandażowanie rany.

Często powstaje problem, nie zawsze będąc widocznym, ponieważ jakieś słowo posiada specjalną wartość semantyczną w szczególnym środowisku, w którym pracuje autor; w takim przypadku podstawowe pojęcie często nie zostaje wyrażone, ponieważ autor zwraca się do osób pracujących w tej samej dziedzinie i przyzwyczajonych do tych samych zwięzłych określeń. W zdaniu WHO helped control programs in 20 countries (WHO wspomagała programami kontroli 20 krajów) jedynie wiedza, że w terminologii WHO control program (program kontroli) oznacza "program zwalczania pewnej choroby i uzyskanie nad nią kontroli", może sprawić u tłumacza podejrzenie, że autor miał na myśli zdanie "WHO udzieliła swojej pomocy w walce z daną chorobą w 20 krajach". Młody tłumacz, który zrozumiał to zdanie jako "WHO pomagała kierować programami" jest gramatycznie usprawiedliwiony, ponieważ w języku angielskim czasownik to help (pomagać) może wystąpić bez słowa to w następującym za nim czasowniku, a w takiej konstrukcji zdaniowej nic nie pozwala stwierdzić, czy słowo control jest użyte w postaci rzeczownika, czy czasownika.

Jednakże najwięcej trudności napotykają tłumacze odnośnie różnych sposobów, za pomocą których różne języki dzielą rzeczywistość na zróżnicowane bloki semantyczne. Używam słowa blok celowo, ponieważ bardzo często rzeczywistość jest ciągła, jak również ciągłymi są pojęcia, natomiast język jest nieciągły. Kolor niebieski i zielony nazywam "blokami semantycznymi", natomiast w spektrum barw istnieje doskonała ciągłość. Bardzo często pewne pojęcie istniejące w jednym języku nie posiada odpowiednika w drugim, ponieważ ludzie podzielili kontinuum na różne fragmenty i to pod różnymi kątami.

W pewnej liczbie przypadków nie ma to znaczenia. To, że francuskie słowo crier należy tłumaczyć na angielski za pomocą jednego ze słów shout, scream, screech, squall, shriek, squeal, yell, bawl, roar, call out, itd., nie stwarza poważnych problemów w praktyce.

Lecz jak można przetłumaczyć cute na inny język? To pojęcie po prostu nie istnieje w większości z nich. W drugą stronę francuskie słowo frileux nie posiada odpowiednika w angielskim, zatem takie proste zdanie francuskie jak il est frileux nie może być właściwie przetłumaczone. Oczywiście wciąż można powiedzieć: he feels the cold terribly (on odczuwa potwornie zimno) lub he is very sensitive to cold (on jest bardzo wrażliwy na chłód). Chociaż są to kulawe tłumaczenia, można je zaakceptować. Najbardziej opiera się tłumaczeniu jego forma przysłówkowa: frileusement. Jak można przetłumaczyć il ramena frileusement la couverture sur ses genoux? Należy powiedzieć coś w rodzaju: He put the blanket back onto his knees with the kind of shivering movement typical of people particularly sensitive to cold (on położył z powrotem koc na swoje kolana z pewnego rodzaju drżącym ruchem, typowym dla ludzi szczególnie wrażliwych na zimno). Dla tych, którzy mogliby pomyśleć, że jest to tłumaczenie dosłowne, coś z poza ich dziedziny badań, muszę podkreślić, że opisy postaw i zachowań są integralną częścią prezentacji przypadków medycznych i psychologicznych, zatem powyższe zdanie nie powinno być uważana za niezwykłe w praktyce tłumacza.

Z takimi trudnościami spotykamy się przy ogromnej liczbie słów, z których wiele pojawia się ciągle we zwykłych tekstach.  Takie słowa jak commodity, consolidation, core, crop, disposal, to duck, emphasis, estate, evidence, feature, flow, forward, format, insight, issue, joint, junior, kit, maintain, matching, predicament, procurement i setki innych są łatwe do zrozumienia, lecz żadne ze słów francuskich nie posiada tego samego pola semantycznego, więc ich tłumaczenie zawsze przyprawia o ból głowy. Słowniki nie pomagają, ponieważ podają kilka tłumaczeń, które nigdy nie zazębiają się z tym pojęciem w takiej postaci, w jakiej zostało ono użyte w danym tekście; w większości przypadków sugerowane tłumaczenie nie pasuje do danego kontekstu.

Innym przypadkiem są liczne słowa, które odnoszą się do organizacji życia. Nie można przetłumaczyć Swiss Government (Rząd Szwajcarii) jako Gouvernement suisse, ponieważ francuskie słowo gouvernement posiada dużo węższe znaczenie od jego angielskiego odpowiednika. (Co interesujące, chociaż rozszerzenia semantyczne obu słów nie zazębiają się dokładnie, można przetłumaczyć to pojęcie na esperanto jako svisa registaro, ponieważ pojęcie esperanckie jest wystarczająco szerokie). Po francusku należy powiedzieć le Conseil fédéral lub la Confédération suisse zgodnie z dokładnym znaczeniem. Francuskie słowo gouvernement oznacza coś, co w języku angielskim często nazywane jest słowem cabinet (gabinet, rada). Angielskie słowo government jest słowem frustrującym. W języku francuskim można je wyrazić za pomocą jednego ze słów l'Etat, les pouvoirs publics, les autorités, le régime lub innych, dokonując w każdym przypadku oceny, które z nich jest najbliższe angielskiemu znaczeniu, a powinno się w myślach pamiętać, że czasami może ono oznaczać termin sciences politiques (na przykład w zdaniu she majored in government <ukończyła nauki polityczne>, w którym czasownik to major jest następnym bólem głowy, ponieważ studia amerykańskie są zorganizowane w zupełnie inny sposób od studiów w krajach francuskojęzycznych).

Rosyjskie słowo dispanserizacija ilustruje podobny problem. Przedstawia ono całą serię pojęć związanych z publiczną służbą zdrowia (przychodnie, apteki, ambulatoria, itp.), które nie posiadają żadnych odpowiedników w krachach Zachodu. Jeśli chcemy, aby czytelnik zrozumiał nasze tłumaczenie, musimy zamiast odpowiednika dispensarisation wyjaśnić, co ono w danym kontekście oznacza.

Wniosek

Jak widać, każdy ze wspomnianych przeze mnie problemów czyni pracę tłumacza zadaniem rzeczywiście bardzo żmudnym. Problemy powodowane przez wieloznaczności, nie wyrażone, lecz implikowane znaczenia, wartości semantyczne bez odpowiedników w języku docelowym, wszystko to wymaga mnóstwa pracy umysłowej, specjalnej wiedzy z danej dziedziny oraz pewnej ilości badań – na przykład wtedy, gdy należy stwierdzić, czy pewne rozwijane przedsiębiorstwo już istnieje, czy jeszcze nie albo czy secretary Tan Buting jest mężczyzną, czy kobietą, co w wielu językach rządzi właściwą formą przymiotników, a nawet tłumaczeniem samego słowa secretary (sekretarz? sekretarka?). Takie problemy zajmują około 80 do 90% czasu pracy tłumacza. "Tłumacz jest głównie detektywem" – to zwykł mówić jeden z moich hiszpańskich kolegów w WHO i jest to prawdą. Musiał on wykonywać mnóstwo telefonów, chodzić z jednej biblioteki do drugiej (nie w celu znalezienia technicznego terminu, lecz po to, aby zrozumieć jak dany proces się rozwija lub aby znaleźć podstawowe dane, które są zrozumiałe i w ten sposób wyrażane wśród specjalistów) i czerpać ze wszystkich swoich zasobów intelektu. Mam nadzieję, że komputery uwolnią tych biednych niewolników z ich niewdzięcznych zadań, lecz przyznaję, że przy całej mojej niekompetencji w przetwarzaniu danych, nie potrafię sobie w żaden sposób wyobrazić, jak mogłyby one tego dokonać.

(Komputerowe tłumaczenie tekstów należy do domeny sztucznej inteligencji. Dopóki nie zostanie utworzona świadoma maszyna, która będzie inteligentna, dotąd maszynowe tłumaczenia nie będą się równały z tłumaczeniami dokonywanymi przez ludzi. Zawód tłumacza wciąż jest potrzebny – przyp. tłum.)

Porozumiewanie się wśród Afrykańczyków

Nieco przygnębiające jest obserwowanie dwóch Afrykańczyków starających się porozumieć za pomocą gestów, gdy jeden z nich, Rwandyjczyk z językiem ojczystym ruanda-rundi, przyswoił sobie z wysiłkiem suahili i francuski, a drugi, Nigeryjczyk, oprócz języka agatu z jego rodzinnej wioski jest w stanie używać trzy tak ważne języki jak hausa, arabski i angielski. Całkowita liczba języków, którymi mówią te dwie osoby, wzrasta do siedmiu, a poświęciły one wiele godzin przez wiele lat na wyuczenie się poprawnego używania trudnych reguł gramatycznych i niekonsekwentnych słowników. Pomimo to stoją obok siebie rozdzieleni jakby nieprzebytą barierą.

W czasie, gdy tak dużo mówi się o międzynarodowej współpracy, kontaktach wśród ludzi i wymianie międzykulturowej, to czy ten problem wzajemnego zrozumienia się nie zasługuje na pełną analizę?

Przychodzi na myśl inny przykład. Jakiś czas temu w Szwajcarii zorganizowano seminarium dla radiowców z kilku krajów. Przed pierwszą sesją wszyscy zauważyli jedynych dwóch Afrykańczyków, którzy spontanicznie podeszli do siebie. To był ich pierwszy pobyt w Europie. Niestety, wyraz zainteresowania rozświetlający ich twarze, gdy po raz pierwszy zauważyli się nawzajem z pewnej odległości, wkrótce został zastąpiony przez głębokie rozczarowanie, gdy zdali sobie sprawę, że nie potrafią się wzajemnie porozumieć. Jeden pochodził z Tanzanii, a drugi z Gabonu. Ci dwaj mężczyźni, posiadający tak wiele ze sobą wspólnego – czarną skórę wśród większości ludzi białych, wiele aspektów tła kulturowego, zamieszkiwanie tego samego kontynentu, solidarność jako byłe ofiary kolonializmu – nie potrafili się ze sobą porozumieć, jakby cierpieli na upośledzenie umysłowe.

Przez dwa tygodnie mieszkali razem bez możliwości bezpośredniej komunikacji. Zawsze potrzebny był im biały człowiek, biegły zarówno we francuskim jak i angielskim, który grał rolę tłumacza. Czy myślicie, że powiedzieli sobie te same rzeczy, co gdyby byli w stanie rozmawiać na osobności, twarzą w twarz? Aby to sobie wyobrazić, nie trzeba dużo wiedzieć na temat ludzkiej psychologii. Niemniej jednak obaj należeli do elity intelektualnej. Ile czasu zajęła im nauka języka ich dawnych kolonizatorów?

To doświadczenie jest typowe dla tragedii językowej Afryki. Młodzież szkolna w Afryce najpierw uczy się czytać i pisać w swoim miejscowym języku lub w jakimś szeroko rozpowszechnionym języku afrykańskim albo w języku byłej potęgi kolonialnej, w zależności od tego, gdzie żyją. Jednakże bez względu na ten pierwszy etap, drugi, dla tych, którzy mają dosyć szczęścia, aby kontynuować naukę, zawsze składa się z poświęcania długich godzin przez wiele lat na język pisany pełen trudności, czy będą to francuskie tryby łączne, nieregularne czasowniki portugalskie, czy niesamowita objętość angielskiego słownictwa, które, z uwagi na czerpanie przez ten język zarówno ze źródeł germańskich jak i romańskich, jest prawie dwukrotnie większe od słownictwa przeciętnego języka.

Bez względu na ten język nauczany w szkole, ponieważ nie jest on taki sam wszędzie, to ta ogromna inwestycja czasu i wysiłku w pokonywaniu składników językowych zupełnie nie związanych z afrykańskimi tradycjami nie rozwiązuje problemu bezpośredniej komunikacji.

Czy istnieje szansa, aby wszystkie kraje afrykańskie zgodziły się wszędzie na nauczanie tego samego języka, albo angielskiego, albo francuskiego? Jest to wysoce nieprawdopodobnie ani nie zalecane. Naciski kulturowe już są wystarczająco czynnikiem zrażającym. Danie im monopolu byłoby nie do przyjęcia.

Czy możnaby przewidzieć przyjęcie dużego języka nie-europejskiego, takiego jak arabski, suahili czy hausa? Dla wielu Afrykańczyków trudności nie byłyby mniejsze, a nie udałoby się uniknąć niedogodności nadmiernego faworyzowania jednej kultury nad innymi.

A może rozwiązanie problemu leży w wymyśleniu ogólno-afrykańskiego języka kontynentalnego, zgodnie z duchem tego, co zostało zrobione w Nowej Gwinei? Trudności już są tak liczne, gdy podejmuje się stworzenia narodowego języka międzyszczepowego, że prawie przekroczyłyby one ludzkie możliwości, gdyby zadanie dotyczyło całego kontynentu ze wszystkimi rodzajami różnych struktur językowych.

Na jakiej zasadzie należałoby dobrać słownictwo? Jak należałoby zaprojektować gramatykę, aby każdy użytkownik poczuł się swobodnie? Takie przedsięwzięcie, chociaż nie niemożliwe – doświadczenie pokazuje, że języki planowane rzeczywiście są w stanie żyć – byłoby zadaniem niezmiernie wolnym i skrupulatnym, gdyby miało zostać przeprowadzone efektywnie z uwzględnieniem wymagań równości etnicznej i kulturowej. Poniższe przykłady pokazują jak zróżnicowana jest afrykańska rzeczywistość językowa. Chociaż ograniczają się do małej próbki słownictwa oraz do pojedynczego zagadnienia gramatyki – liczby mnogiej – dadzą czytelnikowi pewne pojęcie o afrykańskiej różnorodności językowej.

1. Słownictwo

polski

fulani

hausa

yoruba

suahili

mężczyzna

gorko

mutum

okunrin

mwanamume

kobieta

debbo

mace

obinrin

mwanamke

rynek

luumo

kasuwa

oja

soko

dom

suudu

gida

ile

nyumba

2. Liczba mnoga

a) język fulani

Liczba mnoga wyrażana jest przez złożone warianty, w których dość często modyfikuje się przedrostki i przyrostki:

gorko "mężczyzna" – worgbe "mężczyźni;

rawaandu "pies" – dawaagdi "psy"

ngeelooba "wielbłąd" – geloogdi "wielbłądy"

ndamndi "kozioł" – damgdi "kozły"

kamiong "ciężarówka" ; kamiongji "ciężarówki"

b) język hausa

W zasadzie liczba mnoga wymaga zmiany końcówki, lecz system ten nie jest w całości konsekwentny, więc praktycznie należy zapamiętać liczbę mnogą każdego rzeczownika:

mutum "mężczyzna" – mutane "mężczyźni"

kare "pies" – karnuka "psy"

akwiya "kozioł" – awaki "kozły"

dutse "kamień" – duwatsu "kamienie"

zobe "pierścień" – zobba "pierścienie"

c) język yoruba

Zwykle nie rozróżnia się liczby pojedynczej i mnogiej. Jeśli konieczne – lecz jest to zupełnie wyjątkowe – można użyć zaimków osobowych liczby mnogiej awon lub won "oni": okunrin "mężczyzna" lub "mężczyźni"; awon okunrin "ci mężczyźni".

d) język suahili

Każdy rzeczownik w suahili należy do klasy scharakteryzowanej przez przedrostek. W celu utworzenia liczby mnogiej, przedrostek liczby pojedynczej jest zastępowany przedrostkiem liczby mnogiej danej klasy (dla jednej z sześciu klas przedrostek się nie zmienia):

mtu "mężczyzna" – watu "mężczyźni"

mtoto "dziecko" – watoto "dzieci"

mbwa "pies" – mbwa "psy"

kitu "rzecz" – vitu "rzeczy"

jicho "oko" – macho "oczy"

Jedną z cech języków bantu jest to, że ten przedrostek zależnych słów jest zgodny z przedrostkiem głównego rzeczownika:

Kisu kidogo kimoja kitatosha "mały nóż będzie dosyć"

Visu vidogo vitatu vitatosha "trzy małe noże będzie dosyć".

Rozważając dużą różnorodność pojawiającą się na wszystkich etapach języka, byłoby niemożliwe znalezienie wspólnego mianownika, nawet w ograniczonej dziedzinie głównych języków afrykańskich. Potrzebne byłyby dziesięciolecia na wypracowanie zadowalającego projektu, a dwa lub trzy pokolenia byłyby niezbędne do wprawienia go w życie.

W kierunku realistycznego rozwiązania

Najbardziej satysfakcjonujące rozwiązanie tego problemu wydaje się składać z dwu- trój- lub czterojęzyczności zdobywanej na kolejnych etapach zgodnie z następującym schematem:

1. Najpierw dwie klasy: nauka czytania i pisania w dialekcie miejscowym lub w regionalnym lub narodowym języku afrykańskim.

2. Trzecia i czwarta klasa: kontynuowana nauka pierwszego języka afrykańskiego, rozpoczęcie nauki międzynarodowego języka esperanto, którego nauka będzie utrzymywana przez wszystkie następne klasy.

3. Szkoła średnia: dla chętnych uczniów lub zgodnie z wymaganiami narodowymi nauka jednego lub dwóch języków takich jak suahili, angielski, arabski lub inne, nie jako środki porozumiewania się (esperanto będzie służyło temu celowi), lecz w celu poszerzenia horyzontów kulturalnych młodzieży.

Ten przepis przedstawia kilka korzyści. Pedagogicznie jest realistyczny, co wyjaśnię w dalszej części tekstu. Rozwiązuje prosto problem porozumiewania się wśród ludów afrykańskich. Nadaje on rolę języka między-afrykańskiego językowi pozbawionemu naleciałości kolonialnych, neokolonialnych, ideologicznych czy religijnych. W pełni respektuje on wartości kulturowe na ich różnych poziomach. Nie pociąga za sobą utraty tożsamości ani z powodów językowych (esperanto strukturalnie nie jest językiem indoeuropejskim; jego elastyczność i tradycja między-etniczna pozwalają zaadoptować go dla każdego rodzaju umysłu), ani z powodów kulturowych (literackie życie w esperanto składa się z wkładów wniesionych przez najbardziej zróżnicowane źródła: np. pisarze japońscy i węgierscy odgrywali istotną rolę w jego rozwoju).

System zalecany powyżej jest oparty na trzech faktach, które, chociaż są obiektywnie sprawdzalne, zwykle są nieznane lub źle rozumiane. Słowa obiektywnie sprawdzalne należy podkreślić, ponieważ w dyskusjach na te tematy nie rzadko spotyka się osoby o dobrej woli, które mimo to dochodzą do wniosków bez wnikliwej analizy faktów. Taka postawa jest zrozumiała. Obejmuje ona wciąż ten sam poważny brak poszanowania narodów i jednostek, których różnorodność językowa zostaje zredukowana do stanu podrzędnego, a którzy zasługują na więcej niż pobieżny osąd.

Fakty poddawane dyskusji są następujące

1. Ze względu na swoją strukturę esperanto prowadzi głębiej i szybciej niż inne języki do odbioru związków gramatycznych i semantycznych, które jest podstawą uczenia się każdego języka. Z tego właśnie powodu pozwala ono na znaczące zaoszczędzenie czasu w późniejszym przyswojeniu języków obcych.

2. Czas wymagany na przyswojenie języka oraz łatwość jego używania zależą od różnych cech obiektywnych. Im swobodniej posługujemy się danym językiem, tym mniej odczuwamy go jako obcy.

3. Esperanto jest językiem żywym, zarówno bogatym jak i pełnym wyrazu, posiadającym długą, ponad stuletnią tradycję porozumiewania się międzykulturowego i międzyetnicznego.

Pedagogiczne zalety esperanto

Odkładając na bok problem porozumiewania się na ograniczonych obszarach, gdzie dwu- lub trójjęzyczność występuje nader często, duża liczba Afrykańczyków będzie musiała nauczyć się języka innego od ich własnego, jeśli będzie chciała uczestniczyć w porozumiewaniu się na poziomie międzyregionalnym lub pan-afrykańskim. Przyjęcie języka afrykańskiego nie usunęłoby problemów pedagogicznych. Jeśli przykładowo wybrany by został suahili, Afrykańczycy mówiący językiem sudańskim dialektem hottentot wciąż musieliby przyswoić sobie zupełnie obce struktury języka bantu, a odległość pomiędzy tymi językami jest większa niż pomiędzy portugalskim a bengalskim. Ten sam problem pedagogiczny powstaje, jeśli język do nauki zostanie wybrany spoza Afryki (angielski, francuski, arabski...).

Nauka obcego języka zawsze angażuje dwie operacje: dekodowanie i zapamiętywanie. Pominąwszy okrzyki typu hm! ups! ha!, język koniecznie implikuje analizę ciągu powiązań. Oczywiście, nawet wyrażenie z życia uczuciowego takie jak "ja kocham cię" musi zawierać środki językowe odróżniające podmiot od dopełnienia. W przeciwnym razie mogłoby znaczyć "ty kochasz mnie", co jest przecież zupełnie czymś innym.

To, co nazywa się tutaj "dekodowaniem", polega na jaśniejszym sprecyzowaniu tej podświadomej analizy. Jest to rozstrzygająca faza, i jeśli trzeci język jest opanowywany łatwiej od drugiego, to dzieje się to dlatego, iż ten etap został już wcześniej w dużym stopniu rozpracowany.

Esperanto ułatwia proces dekodowania, ponieważ składa się wyłącznie z niezmiennych elementów, więc analiza gramatyczna i semantyczna słów i zdań jest zarówno konsekwentna jak i zrozumiała.

Na przykład, gdy wyuczy się, że czas przeszły czasownika jest wyrażany za pomocą końcówki -is, to można sobie konsekwentnie utworzyć formę czasu przeszłego dowolnego czasownika: mi estis "ja byłem", patro faris "ojciec zrobił", vi iris "ty szedłeś". Co więcej, przy każdym napotkaniu słowa z końcówką -is, od razu wiemy, że jest to czasownik w czasie przeszłym. Taka konsekwencja i zrozumiałość przenika cały ten język. Po przyswojeniu sobie końcówek i partykuł, można od pierwszego spojrzenia, nawet bez znajomości znaczenia chociaż jednego słowa, przeprowadzić gramatyczną analizę zdania.

Esperanto pozwala również na sprecyzowaną analizę znaczeniową – np. pojęć złożonych. Rozważmy przykładowo esperancki odpowiednik słowa nieuleczalny. Składa się on z sześciu jednostek. Centralnym elementem jest san "zdrowy". Ig oznacza "czynić czymś", "powodować takim a takim", zatem sanig oznacza "czynić zdrowym". Ponieważ re pokazuje powtarzanie lub powracanie do poprzedniego stanu, resanig oznacza "uczynić ponownie zdrowym", "przywrócić zdrowie", zatem "uleczyć". Jeśli doda się ebl, to nadamy znaczenie możliwości, otrzymamy resanigebl "możliwy do wyleczenia", "uleczalny". Za pomocą końcówki -a, która odnosi się do funkcji przymiotnikowej, wiemy, że to pojęcie jest wyrażone jako przymiotnik: resanigebla "uleczalny". Aby zanegować pojęcie, używa się słowa ne, zatem neresanigebla oznacza "nieuleczalny". Jeśli zechce się wyrazić to pojęcie jako rzeczownik, po prostu zamieniamy -a na -o: neresanigeblo "nieuleczalność". Zamieniając tę końcówkę na –is, która, jak przed chwilą zobaczyliśmy, oznacza użycie słowa w charakterze czasownika w formie czasu przeszłego, można utworzyć li neresanigeblis "on był nieuleczalny" (oczywiście tę samą ideę można również wyrazić tłumacząc dosłownie zdanie polskie: li estis neresanigebla). Być może należałoby dodać, że przedrostek re- "z powrotem", "ponownie" nie zawsze jest konieczny. W wielu przypadkach nesanigebla jest zupełnie wystarczające.

Zarówno w słownictwie jak i w gramatyce esperanto jest językiem, w którym powiązania pojawiają się w konkretny sposób:

frata / frato = onkla / onklo

fratino / frato = onklino / onklo

Frata "bratni/braterski" posiada z frato "brat" taki sam związek jak onkla "wujowski" z onklo "wujek". Fratino "siostra" (i fratina "siostrzany") ma się do frato "brat" tak samo jak onklino "ciotka" (i onklina "cioteczny") ma się do onklo "wujek".

Fakt, iż w esperanto każda reguła gramatyczna, każda końcówka, każdy przedrostek czy przyrostek, a właściwie każda cecha językowa mogą zostać natychmiastowo uogólnione, zwiększa niesamowicie efektywność każdego wysiłku. Po nauczeniu się zasady hundo / hundino "pies" / "suka", dziecko samodzielnie "wynajduje" wszystkie rzeczowniki żeńskie: kamelino "wielbłądzica", bubalino "bawolica", porkino "maciora", kaprino "koza", simiino "małpa", itd. (Sam korzeń w rzeczownikach odnoszących się do zwierząt używany jest jako pojęcie ogólne dla gatunku; formy z vir- "samiec" i -ino "samica" są używane jedynie wtedy, gdy podkreśla się płeć zwierzęcia: ĉevalo "koń jako gatunek", ĉevalino "klacz", virĉevalo "ogier"; porko "świnia jako gatunek", porkino "maciora", virporko "wieprz").

Ponieważ słowo lub przyrostek ido wskazuje na młode jakiegoś zwierzęcia, uczeń nie ma trudności z wyrażeniem pojęcia "szczeniak" (hundido), "warchlak" (porkido) lub "koźlątko" (kaprido). Duża liczba ludzi, którzy uczyli się i stosowali język angielski przez wiele lat - włączając to autora tego artykułu – nie wie, czy jest jakieś słowo angielskie na określenie dziecka wielbłąda, lecz czytelnik nie posiadający żadnej wiedzy o języku esperanto za wyjątkiem tych kilku przykładów podanych wyżej od razu utworzy odpowiedni rzeczownik: kamelido. W esperanto, w przeciwieństwie do większości języków,  opanowywanie słownictwa jest procesem mnożenia, a nie dodawania. Jeden nowy element potrafi pomnożyć już przyswojone słownictwo w sposób naprawdę imponujący. (Wymaga to krótkiego wyjaśnienia: jeśli np. w języku angielskim nauczę się nowego słowa elephant "słoń", to moje słownictwo wzrośnie o ten element, doda się do niego. Jeśli w esperanto nauczę się słowa elefanto "słoń", to oprócz zasadniczego słowa elefanto będę mógł utworzyć mnóstwo słów pochodnych mu poprzez reguły dodawania przedrostków i przyrostków: elefanta "słoniowy", elefantino "słonica", elefantido "słoniątko", virelefanto "samiec słonia", virelefantido "słoniątko samczyk", elefantinido "słoniątko samiczka" ... Dzięki tej właściwości słownictwa esperanckiego osoba znająca około 1000 rdzeni ma zasób słów odpowiadający 30-50 tysięcy słów w innym języku, np. angielskim. Wiele prostych słów esperanckich nie posiada odpowiedników w językach narodowych i wymaga wyrażenia opisowego, np. virelefantida – przymiotnik odnoszący się do słoniątka samczyka.)

System ten pozwala użytkownikowi esperanto nie tylko dokładnie i bez trudności tłumaczyć słowa ze swojego języka ojczystego, lecz również tworzyć nowe, które są natychmiastowo rozumiane przez esperantystów na całym świecie. Na przykład po przyswojeniu sobie reguły sam-----ano (sam – taki sam, ano – członek) ze słów samlandano "rodak" (land- "kraj") i samreligiano "współwyznawca" (religi- "religia"), można utworzyć słowa takie jak samvalano "osoba z tej samej doliny" (val- "dolina"), samrasano "osoba tej samej rasy" (ras- "rasa"), sametnano "osoba z tej samej grupy etnicznej" (etn- "grupa etniczna), itp.

Esperanto reprezentuje pewną syntezę, niezwykłą wśród języków, która harmonijnie łączy rygor ze swobodą. Rygor, ponieważ każda gramatyczna funkcja musi być wyrażana. Swoboda, ponieważ w obrębie szkieletu zbudowanego z małej liczby ścisłych reguł można swobodnie wyrażać swoje myśli w sposób dla nas wygodny. Niewiele języków opiera się na takim doskonałym połączeniu obu półkul mózgowych, lewej (u ludzi praworęcznych) zajmującej się rygorem i prawej zajmującej się twórczością i swobodą.

W języku angielskim należy powiedzieć you obey him (słuchasz jego poleceń). Powiedzenie you obey to him lub you him obey byłoby nie do przyjęcia. Po francusku należy mówić vous lui obéissez; formy takie jak vous l"obéissez lub vous obéissez lui, chociaż doskonale zrozumiałe, nie są poprawne. W esperanto można, nie robiąc błędu, powiedzieć vi lin obeas, vi obeas lin, al li vi obeas, vi obeas al li, itp. Rygor: podmiot i dopełnienie czynności muszą być wyraźnie rozróżnione. Swoboda: nie ma znaczenia, czy tego rozróżnienia dokonuje się za pomocą przyimka, końcówki, czy też szyku wyrazów.

Oto następny przykład. Zakładając, że przestrzega się dokładnego znaczenia przyimków i końcówek (rygor), zwykle ma się wybór wyrażania tej samej idei za pomocą formy przymiotnikowej, czasownikowej, przysłówkowej czy rzeczownikowej (swoboda). Odpowiednikiem słowa "pociąg" w esperanto jest trajno. W zdaniu "on przyjechał pociągiem" pojęcie "pociąg" można wyrazić za pomocą rzeczownika: li venis per trajno (dosłownie: on przybył za pomocą pociągu), przysłówka: li venis trajne (dosłownie: on przybył pociągowo); czasownika: li trajnis (dosłownie: on przypociągował) lub przymiotnika: lia veno estis trajna (dosłownie: jego przybycie było pociągowe).

Ten wysoki stopień swobody, która w rzeczywistości pochodzi od rygoru, jest oczywiście ważną zaletą dla stylu i ekspresywności. Zasięg wykorzystywania tej zalety przez pisarzy uderza wszystkich tych, którzy czytają oryginalną literaturę esperancką, szczególnie poezję. Co więcej, posiada ona olbrzymią wartość pedagogiczną dla tych, którzy nauczywszy się esperanto, uczą się innych języków. Znajomość współcześnie używanego w świecie mówionego i pisanego języka esperanto zapoznaje jego użytkownika z szeroką różnorodnością form językowych, które mimo wszystko zawsze są jasno zrozumiałe. Jest ona zatem wprowadzeniem do językowego wyrażania się w ogólności, które uwalnia uczącego się od ograniczeń języka ojczystego bez natychmiastowego narzucania sztywnych struktur języka obcego.

W ciągu "język ojczysty / esperanto / język obcy" faza esperanto jest etapem odkrywania i twórczości. Idący dalej pozyskają narzędzie ogólnoświatowego porozumiewania się, które jest bardzo użyteczne w praktyce i posiada olbrzymią wartość ludzką i kulturalną. Swoboda formowania słów pobudzi kreatywność i rozwinie umiejętność wyczuwania niuansów. Ci, którzy są w stanie i mają chęć pójścia dalej, odkryją, że przyswojenie języków obcych stało się zauważalnie łatwiejsze z powodu przyjemnego i zabawnego treningu na etapie nauki esperanto. Nauczą się więcej o ogólnych strukturach języków używanych przez ludzi niż poprzez naukę teoretyczną gramatyki lub kontynuowanie nauki języka narodowego albo etnicznego bez fazy pośredniej.

Czynniki rządzące łatwością nauki i używania nowego języka

Im bardziej konsekwentne są jego struktury, tym łatwiejszy jest język. W przeciwieństwie do tego w co się wierzy, konsekwentne struktury są dużo ważniejsze w opanowywaniu nowego języka niż jego podobieństwo do języka ojczystego.

System czasowników esperanckich jest zupełnie inny od systemu czasowników w językach romańskich. Czy oznacza to, że osoba mówiąca językiem francuskim będzie miała większe trudności w używaniu czasowników esperanckich od osoby mówiącej hiszpańskim, wziąwszy pod uwagę, iż odmiana czasowników hiszpańskich przedstawia bogactwo form i niekonsekwencji porównywalne z językiem francuskim? W żadnym razie. Już począwszy od pierwszej lekcji uczniowie wiedzą jak używać wszystkich czasowników we wszystkich osobach w czasie teraźniejszym. Po opanowaniu stosownej końcówki mogą przejść do następnej, zatem przeciętnie dwanaście lekcji wystarcza na pełne przyswojenie sobie systemu czasowników esperanckich. Język hiszpański jest zupełnie inny. Poprawne używanie jedynie dwóch czasowników – "być" i "mieć" – wymaga więcej niż dwanaście lekcji.

Oczywiście takie samo rozumowanie ma również zastosowanie w przypadku sytuacji w Afryce. W języku hausa, jak we francuskim, rzeczowniki posiadają rodzaje "żeński" i "męski". Czy to oznacza, że francuski będzie łatwiejszym od esperanto, które nie posiada rodzajów, dla mówiącego językiem hausa? Nie. Chociaż struktura jest podobna we francuskim i w hausa, w żadnym z nich nie jest konsekwentna. Madara "mleko" jest w hausa rodzaju żeńskiego, natomiast odpowiednik francuski lait jest rodzaju męskiego. Viande "mięso" jest żeńskie we francuskim, lecz odpowiadające mu słowo nama jest męskie w Hausa. Ich tłumaczenia na esperanto są łatwiejsze do opanowania przez mówiącego językiem hausa, chociaż w tym względzie język ten różni się bardziej od francuskiego.

Rozważmy jeszcze łatwiejszy przykład: liczbę mnogą. W joruba pojęcie liczby mnogiej jest wyjątkowo niejasne, jak w języku chińskim. Chociaż jest możliwe do wyrażenia, nie jest ono lingwistyczną koniecznością i wykorzystuje się je tylko w naprawdę koniecznych sytuacjach. W esperanto należy użyć formy, która wskazuje, czy mówi się o jednej, czy o kilku rzeczach, o jednej, czy o kilku osobach. Ten fakt tworzy istotną trudność dla mówiących językiem joruba.

Lecz jaki posiadają oni wybór, jeśli chcą cieszyć się systemem porozumiewania się, który sięga dalej niż poziom lokalny? Językami, z którymi esperanto mogłoby konkurować w Afryce, są angielski, francuski, suahili, arabski i być może inny ważny język afrykański, jak hausa. Wszystkie z nich nie tylko posiadają widoczne różnice w liczbie pojedynczej i mnogiej, lecz również w żadnym z nich liczba mnoga nie jest wyrażana w całkowicie konsekwentny sposób. W arabskim i hausa praktycznie należy wyuczyć się liczby mnogiej każdego słowa. W suahili liczba mnoga zmienia się w zależności od złożonego systemu "klas", wśród których rozmieszczone są wszystkie rzeczowniki. We francuskim istnieje pewna liczba form nieregularnych; na przykład wiele słów, lecz nie wszystkie, kończących się na –al i –ail zmienia tę końcówkę w liczbie mnogiej na –aux, a istnieją również takie dziwne formy jak oeil /yeux "oko"/"oczy"; liczba mnoga czasowników również potrafi być skomplikowana. W angielskim formy nieregularne nie są liczne, niemniej wciąż istnieją: foot/feet (stopa/stopy), woman/women (kobieta/kobiety), sheep/sheep (owca/owce), child/children (dziecko/dzieci), mouse/mice (mysz/myszy), itp.

W esperanto trzeba wyuczyć się tylko jednej końcówki – -j – i używa się jej we wszystkich przypadkach. Mówiący językiem joruba, który uczy się jednego z wyżej wymienionych języków, musi opanować dwie rzeczy: (1) poprawne stosowanie kategorii "liczba mnoga"; (2) różnorodne formy, w których kategoria ta się konkretyzuje w stosownym języku. W esperanto istnieje jedynie pierwsze z tych wymagań, ponieważ  problem formy załatwia się w kilka sekund.

Doświadczenie zdobyte w Japonii i Chinach pokazuje, iż nie powinno się przesadzać z trudnością związaną z liczbą mnogą, chociaż ona występuje. Nauka języka zawsze łączy się z trudnościami. Od większości innych języków esperanto odróżnia to, że jego trudności nie są dowolne. Mówiący językiem joruba, który nauczył się esperanckiej liczby mnogiej, przyswoił również pojęcie językowe użyteczne w porozumiewaniu się, podczas gdy formalne trudności jego potencjalnych konkurentów w Afryce nie mają znaczenia przy przekazywaniu idei lub uczuć. Ludzie zrozumieliby się nawzajem równie dobrze, gdyby mówili mouses "myszy" zamiast mice, chevals "konie" zamiast chevaux. Obserwacja mowy u dzieci pokazuje, że konsekwencja jest bardziej naturalna od niekonsekwencji. Spontaniczną tendencją w wyrażeniach językowych jest używanie struktur konsekwentnych.

Podane wyżej przykłady zostały wzięte z dziedziny gramatyki, lecz słownictwo również zasługuje na rozważenie, ponieważ niekonsekwentne struktury leksykalne także stanowią źródło kłopotów. Francuzi mówią concevable "wyobrażalny", lecz perceptible "dostrzegalny", imprenable "nie do wzięcia", lecz incompréhensible "niezrozumiały". Znajomość czasowników concevoir, percevoir, prendre, comprendre na nic się zdaje, gdy potrzeba nam odpowiednich przymiotników (konsekwencja wymagałaby powiedzenia *conceptible i *impréhensible, lub *percevable i *incomprenable). W esperanto koncepti / konceptebla, percepti / perceptebla, preni / prenebla, neprenebla, kompreni / komprenebla, nekomprenebla to konsekwentny system, gdzie znalezienie potrzebnego słowa jest jedynie kwestią inteligencji lub odruchu, a nie pamięci.

Gdy jedna z trudności języka angielskiego dla wielu ludzi spoza Europy wywodzi się z licznych odcieni znaczeń wyrażanych w sprzężeniach (tj. formach takich jak he went, was going, has gone, would go, used to go, had gone, had been going, has been going, itp, które nie są łatwe dla ludzi z językiem ojczystym posiadającym tylko jeden czas przeszły), druga leży w zadziwiającej heterogeniczności słownictwa.

Takie ciągi jak country (kraj), national (krajowy), foreigner (obcokrajowiec), fellow-citizen (rodak) narzucają na pamięć cięższe brzemię od ich esperanckich odpowiedników lando, landa, eksterlandano. samlandano. Podobnie formy tooth (ząb) i teeth (zęby) nie są pomocne, gdy chcemy wyrazić takie pojęcia jak dental (zębowy) i dentist (dentysta). Porównajmy z suahili: meno "zęby", (w)a meno "zębny", daktari wa meno "dentysta". Poniższa tabela pokazuje do jakiego stopnia konsekwentne struktury esperanckie faworyzują zapamiętywanie i odzyskiwanie słów, a stąd łatwość w wyrażaniu się, w przypadkach, gdzie język angielski wymaga więcej wysiłku, ponieważ często bierze on przymiotnik z łaciny lub z francuskiego, chociaż odpowiedni czasownik ma źródło germańskie:

Angielski

Esperanto

Suahili

Polski

avoid
inevitable (un-avoid-able)

evit-i
ne-evit-ebla

ku-epuk-a
isiyo-epuk-ika

unik-ać
nie-unik-niony

destroy
indestructible

detru-i
ne-detru-ebla

ku-harib-u
isiyo-harib-ika

zniszcz-yć
nie-zniszcz-alny

win, overcome
invincible

venk-i
ne-venk-ebla

ku-shind-a
isiyo-shind-ika

zwycięż-ać
nie-zwycięż-ony

see
invisible

vid-i
ne-vid-ebla

ku-on-a
isiyo-on-ekana

widzi-eć
nie-widzi-alny

(Myślników użyto tylko do zaakcentowania niezmienności morfemów czasownikowych w suahili i esperanto; nie używa się ich w normalnym piśmie.)

Esperanto nie jest jedynym językiem, w którym zarówno gramatyka jak i słownictwo posiadają tak wysoki stopień konsekwencji. Chiński, karaibskie kreole, malajski, malgaski, itp, również złożone są z niezmiennych elementów, które łączą się swobodnie w celu wyrażenia idei mówcy. Korzenie suahili są również w większości niezmienne. Lecz języki te posiadają cechy, które sprawiają, że w dzisiejszym świecie nie są one tak przystosowane do międzykulturowego użytku jak esperanto. Przykładowo kreolski z Haiti nie posiada wielu abstrakcyjnych słów i zastępuje je albo długimi, nieporęcznymi wyrażeniami, albo słowami zapożyczonymi z języka francuskiego. Chiński posiada system fonetyczny, do którego z trudnością przystosowuje się większość obcokrajowców z powodu tzw. tonów: słówko zapisywane jako shiyan oznacza "eksperyment", "sól", "test", "powtórkę" lub "przyrzeczenie" zgodnie z tym, czy w danej sylabie głos się podnosi, opada, czy pozostaje na określonej wysokości względnej.

Tony istnieją również w wielu językach afrykańskich, lecz łatwiej jest komuś przyzwyczajonemu do języka tonowego używać języka bez tonów – tj. języka, w którym melodia zdania jest kwestią stylu, wyrażania emocji lub akcentem religijnym niż znaczeniem – niż używać języka z systemem różnych tonów.

W językach bantu system klas utrudnia spontaniczne wyrażanie się osobom mówiącym językami spoza tej grupy. Esperancki przyimek de tworzący dopełniacz wymaga mniej ćwiczeń w nauce i mniej praktyki w celu spontanicznego używania od przyimka -a w języku suahili, który posiada taką samą funkcję, lecz zmienia się zgodnie z klasą poprzedzającego go rzeczownika:

Esperanto

Suahili

Angielski

Polski

pordo de domo

mlango wa nyumba

house door

drzwi domu (jedne)

pordoj de domo

milango ya nyumba

house doors

drzwi domu (kilka)

muroj de domo

kuta za nyumba

house walls

ściany domu

libro de infano

kitabu cha mtoto

child"s book

książka dziecka

libroj de infano

vitabu vya mtoto

child"s books

książki dziecka

W esperanto istnieje także możliwość stosowania prostych połączeń słów, podobnych do ich angielskich odpowiedników z wyjątkiem tego, iż są one zapisywane jako pojedyncze słowa i że pierwszy składnik zwykle traci końcówkę samogłoskową: dompordo "drzwi domu", dommuro "ściana domu", infanlibro "książka dziecka/dziecięca", itp.

Esperanto, żywy język

Idea, dosyć rozpowszechniona na Zachodzie, szczególnie w Europie, iż nie może istnieć kulturalny, naprawdę ludzki język bez wszelkiego rodzaju wyjątków i niekonsekwencji, jest czystym etnocentrycznym uprzedzeniem. Chiński jest wysoce konsekwentnym językiem, w którym zupełnie brak samego pojęcia czasowników nieregularnych lub liczby mnogiej. Mimo to posiada on piękną i bogatą literaturę: bogactwo kulturalne jest niezależne od komplikacji gramatycznych.

A pomysł, równie szeroko rozpowszechniony, że esperanto jest językiem indoeuropejskim, pochodzi z niewystarczającej analizy faktów. Strukturalnie esperanto posiada więcej cech wspólnych z językami izolującymi i aglutynacyjnymi niż z językami fleksyjnymi rodzin indoeuropejskiej i chamitosemickiej. Rdzenie słowne zapożyczono z języków europejskich, lecz nie zmienia to głębokiego realizmu strukturalnego. Duch języka jest wyznaczany przez jego strukturę, a nie przez formę jego słów. Karaibski kreol francuski jest dowodem, że język może posiadać słownictwo etymologicznie bliższe dialektom romańskim niż esperanto, a mimo to stać wciąż strukturalnie poza rodziną indoeuropejską.

Nikt nie odważyłby się wypowiadać sądu na temat samochodu, restauracji lub posmaku poetycznego tego lub tamtego dialektu afrykańskiego bez wcześniejszej jazdy tym samochodem, bez wcześniejszego zjedzenia w tej restauracji lub bez zapoznania się z rzeczoną poezją. Uczciwość intelektualna wymaga takich samych ograniczeń w przypadku esperanto.

Ci, którzy słyszeli jak esperantyści z 20 krajów śmieją się w tej samej chwili przy słuchaniu jednego z humorystów, wiedzą, że humor może posiadać uniwersalną jakość, która może być przenoszona przez ten język międzynarodowy. Ci, którzy uczestniczyli w esperanckiej debacie, czytali esperanckie dzienniki kulturalne, odkryli esperanckie pieśni i poezję oraz słyszeli dzieci używające esperanto podczas zabaw, wiedzą, że spełnia ono wymagania na nowoczesny język, zarówno potoczny jak i literacki.

W fakcie tym nie ma nic zaskakującego. Wyrażanie się staje się tym bardziej płynne, im mniej mówiący jest hamowany przez trudności gramatyczne i leksykalne lub przez strach popełnienia błędów.

Ktokolwiek czyta poezje napisane w esperanto przez Miyamoto Masao lub słucha wykonanie w tym języku sztuki Rubaiyat Omara Khayyama, dziwi się prostocie języka Zamenhofa, w którym najpiękniejsze nieeuropejskie uczucia emocjonalne są wyrażane z łatwością i artyzmem, dla których brak konkurenta w dziedzinie międzykulturowej komunikacji.

Znajdują się ludzie potępiający esperanto – bez zapoznania się z nim – za to, że został "sztucznie stworzony" lub że jest "dziełem tylko jednego człowieka". Znów bierze się to z nieznajomości łatwych do sprawdzenia faktów. To, co Zamenhof wydał w 1887 pod nazwą "Język Międzynarodowy", było jedynie zarodkiem: 16 reguł gramatycznych, kilkaset morfemów oraz kilka przykładów tekstu. Ta szczupłość była zamierzona. Rozumiał on, że język jest zjawiskiem społecznym, kolektywnym i anonimowym. Posiadał mądrość, aby zdać sobie sprawę, że jedynie praktyka mogła tchnąć życie w ten znikomy szkielet, a udało mu się również nadać swojemu językowemu jądru strukturę przystosowaną do naturalnego rozwoju poprzez prosty kontakt z wymogami życia.

Historia potwierdziła, że miał rację. Pewna liczba osób w zupełnie różnych środowiskach kulturalnych przyjęła ten embrionalny, nowy język do swobodnego komunikowania się nawzajem ze sobą. Jak przewidział Zamenhof, językowe jądro, po prostu będąc używane, rozwinęło się w dojrzały język. Oprócz skromnej i anonimowej społeczności pierwszych użytkowników pojawili się utalentowani pisarze i poeci, których wkład we wzrost tego języka był niezmiernie ważny. Wydanie esperanckiej wersji Biblii, Bhagawadgity i Koranu, jak również kilku tekstów należących do tradycji konfucjanistów, również pomogło ludziom z różnych kultur znaleźć odpowiedzi na wiele problemów lingwistycznych.

Właściwie esperanto jest wytworem wspólnej woli pewnej liczby ludzi porozrzucanych w nieco więcej niż stu krajach, który powstał po to, aby umożliwić im porozumiewanie się ze sobą z jak najmniejszą liczbą zahamowań ponad barierami językowymi. Wiele cech języka pojawiło się nieświadomie w procesie, który lingwiści nazywają "wpływem środowiska" z tym znakiem szczególnym, że środowisko to jest najbardziej międzykulturowe z tych, które istniały kiedykolwiek w historii języka ludzkiego. Afrykańczycy przyłączający się do esperanckiej diaspory mogą jedynie wnieść w jej rozwój swój oryginalny wkład, który stanie się nowym kulturowym wzbogaceniem dla całego świata.

Wniosek

W wielu regionach Afryki esperanto nie jest znane. Jest to wynikiem wielu różnych czynników historycznych. W interesie kolonizatorów było związanie z własną kulturą ludzi kolonizowanych. Francja wciąż prowadzi w Afryce niezmiernie aktywną politykę ukierunkowaną na zachowanie jej wpływu poprzez język francuski i powiązaną z nim kulturę. Stare powiedzenie "dziel i rządź" nigdy się nie zestarzało.

Niektórzy członkowie afrykańskich elit prawdopodobnie będą sprzeciwiać się rozważeniu na poważnie propozycji zawartych w tym artykule. Mogą zauważyć w nim zagrożenie dla uprzywilejowanej pozycji, która wiąże się z prawdziwym opanowaniem trudnych języków, takich jak angielski i francuski. Lecz ci, którym na sercu naprawdę leży dobro ludów Afryki mają moralny obowiązek na poważnie zbadać możliwości oferowane przez esperanto dla efektywnego porozumiewania się ponad barierami językowymi Afryki.

Afrykańczycy muszą się ze sobą porozumiewać. Dlaczego mieliby używać do tego celu języków, które, poza ich związkami z naciskami kulturowymi silnych krajów, są pełne komplikacji w kontekście afrykańskim zupełnie nieistotnych, nie wspominając faktu, że używanie języków europejskich może jedynie utrwalić podziały pochodzące z przeszłości kolonialnej? Gdyby esperanto zostało wprowadzone do szkół podstawowych w całej Afryce, to wszyscy mogliby zachować swoje dialekty, języki oraz związaną z nimi kulturę, a jednocześnie byliby w stanie porozumiewać się z innymi Afrykańczykami oraz z wieloma ludźmi na całym świecie, z których wielu nie należy do społecznie uprzywilejowanych – bez względu na ich języki ojczyste.

Zamiast spędzania lat na skrupulatnych wysiłkach opanowania zawiłości francuskich imiesłowów przeszłych lub nieuchwytnych subtelności gramatyki angielskiej oraz użycia tego języka, czy nie większą korzyścią dla wszystkich afrykańskich dzieci byłoby opanowanie łatwego, lecz ekspresywnego języka, który nie należąc do nikogo w szczególności, należy po równo do wszystkich?

Esperanto: Nowa Postać Humanizmu

Wydaje mi się, że nic nie jest zdolne lepiej oddać idei humanizmu od sławnego powiedzenia łacińskiego poety Terencjusza: Homo sum: humani nil a me alienum puto. "Jestem człowiekiem: nic co ludzkie nie jest mi obce". Na bazie tego pojęcia powstaje poczucie solidarności jednoczące humanistę ze wszystkimi ludźmi, bez względu na ich rasę, religię czy kulturę. Bycie humanistą to w zasadzie kochanie istot ludzkich; a kochać ich w najgłębszym sensie oznacza wspieranie ich rozwoju zgodnie z ich własną naturą, oznacza pragnienie zwracania się do nich i poznawania ich, troszczenie się o nich i poszanowanie ich w całej pełni.

Wszystkie z tych elementów znajdziemy na szczycie zjawiska zwanego esperanto.  Dla kogoś może wydawać się dziwne przeznaczanie wielu godzin na przyswojenie sobie języka prawie całkowicie bezużytecznego w handlu i przemyśle, języka, który świat dyplomacji ignoruje, bez którego widocznie mogą się obejść naukowcy, i który nie jest związany z żadną wielowiekową kulturą.  Lecz osoba, która sceptycznie podchodzi do takiego dążenia lingwistycznego, nie jest świadoma, jak niesamowicie zyskowne może ono być emocjonalnie, ani jak satysfakcjonujące staje się uczucie uczestniczenia w szeroko zakrojonych działaniach zmierzających ku promocji psychologicznego dojrzewania ludzkiego społeczeństwa.

Aby w pełni osiągnąć dojrzałość, należy porzucić zarówno dziecinną egocentryczność, jak i dorosły idealizm. A ludzie w swoich relacjach z szerokim światem stają przed pokusą uporczywego trwania w tych dwóch niedojrzałych postawach. Pierwsza, dziecinna, obejmuje skłonność do zamykania się na ślepo wewnątrz własnych interesów materialnych. Po wpadnięciu w tę pułapkę dana osoba często staje się cyniczna, nieświadoma faktu, że to, co ukrywa pod tak zwanym "realizmem", jest w rzeczywistości tylko egocentrycznym wycofaniem się do ochronnego kokonu, który daje osłonę przed większą odpowiedzialnością. Druga pokusa, typowa dla wieku dojrzałego, polega na pozwoleniu na rządzenie sobą przez abstrakcyjny idealizm. Głowa staje się wypełniona pomysłami samopoświęcenia, a serce bije gorączkowo dla Trzeciego Świata i całej ludzkości; emocje narastają za każdym razem, gdy na myśl przychodzą ofiary tego czy innego dyktatora lub jakiegoś niesprawiedliwego reżimu. Lecz praktycznie taka osoba nie robi nic i żyje swoim małym życiem, chociaż nie bez ponurego poczucia winy. Esperantyzm, używanie i popieranie esperanto, wnosi zaangażowanie, które chroni przed tym podwójnym błędem, a jego efekty są dużo głębsze niż jest to widoczne na pierwszy rzut oka.

Zapobiega przed wpadnięciem w cyniczną egocentryczność, ponieważ nie zaspokaja ono czysto materialnych czy bezpośrednich interesów własnych, a przyczynia się do opuszczenia ochronnej muszli, wspomnianej powyżej. I zapobiega również wpadnięciu w mglisty idealizm, ponieważ jest ono oparte na konkretnej rzeczywistości, ucieleśnionej w różnych środkach porozumiewania się, które po właściwym opanowaniu pozwalają na zaangażowanie się w dialog ze społecznością ludzi pochodzących ze wszystkich krajów i środowisk społecznych. Nazwy takie jak Polska, Brazylia i Iran przywołują w zwykłym obywatelu obrazy z gazet lub programu telewizyjnego czy być może wspomnienia z wakacji. W esperantyście przywołują one twarz, adres, rozmowę twarzą w twarz lub korespondencję listowną, taśmową lub e-mailową. Zawsze jest to sprawą ludzi spotykających innych ludzi, ich wzajemnych kontaktów oraz możliwości bezpośredniego wyrażania swoich poglądów na życie, lub dzielenia się radościami i zmartwieniami. W przeciwieństwie do szeroko rozpowszechnionej opinii, język angielski nie umożliwia tego rodzaju dialogu z dwóch powodów.

Po pierwsze w większości krajów może być używany tylko elity społeczno-ekonomiczne i naukowo-intelektualne. Po drugie, nawet jeśli ktoś prawie doskonale opanował ten język, to nigdy nie odczuwa, że jest on jego osobistą własnością, lecz zawsze czymś obcym, co wymaga większego wysiłku umysłowego niż język ojczysty. Ze względów konstrukcyjnych oraz innych esperanto po wyuczeniu się go nigdy nie jest doświadczane jako obce.

Prawdziwy szacunek dla obcokrajowca pociąga za sobą szacunek językowy

Społeczeństwo XX-wieku musi jeszcze doświadczyć wielkiego przebudzenia w kwestii języka. Mówi ono wiele na temat porozumiewania się międzykulturowego, współpracy międzynarodowej, pomocy technicznej i tak dalej, lecz jak dotąd nie zdało ono sobie jeszcze sprawy, że wszystko to wymaga środków wzajemnego zrozumienia. Jak można komuś pomóc, przynajmniej na wystarczająco znaczącym poziomie, bez umiejętności stawania się zrozumiałym? A jak można cokolwiek wyjaśniać, jeśli nie ma się do dyspozycji wspólnego języka? Czy nie jest coś arogancko lekceważącego w postawie osoby, która od początku, twierdząc, że chce komuś drugiemu pomagać, wymusza swój własny język na tym drugim, z zawartymi w nim konstrukcjami umysłowymi i całym tłem kulturalnym? Wymuszanie na Birmańczyku, Tajlandczyku, Polinezyjczyku, członku plemienia Bantu – z których żaden nie jest obznajomiony z koniugacjami w zachodnim sensie tego słowa – języka takiego jak angielski czy francuski, w którym mówienie o zdarzeniach przeszłych wymaga subtelnych rozróżnień pomiędzy, powiedzmy, he went, he would go, he was gone, he had gone, he had been going, he used to go, i tak dalej, jest wymuszaniem od osoby, z którą się rozmawia, przystosowania się do pewnej formy umysłowej gimnastyki, której nie da się uzasadnić z punktu widzenia ani komunikacji, ani kultury. Esperanto, jak większość języków, posiada tylko jeden czas przeszły, a niuanse wyrażane w zachodnich językach przez niezmiernie skomplikowane odmiany są tłumaczone za pomocą innych środków językowych, jak w językach ludzi wymienionych powyżej.

Co więcej, wymuszanie angielskiego lub francuskiego jest wykorzystywaniem języka posiadającego wieloaspektowe tło historyczne i polityczne, które dla wielu jest symbolem upokorzenia. Języki te są powiązane wszędzie na świecie ze wspomnieniami ucisku gospodarczego i kulturalnego lub z administracją kolonialną, a wspomnienia te wywołują mieszane uczucia: pod płaszczem szacunku dla silniejszej strony oraz chęci dobrego nauczenia się jej języka, dość często ukrywa się zazdrość, zawiść i nienawiść. Wielu Amerykanów, którzy uważają się za szczerych altruistów o dobrych zamiarach, zdumiewa się poziomem nienawiści odczuwanym w stosunku do nich przez ludzi z innych krajów, pomimo ich dobroduszności. Nie są świadomi poniżającego i traumatycznego efektu powodowanego przez ciągłe wymuszanie ich języka na innych. Nasz język jest ważnym elementem naszej tożsamości; jest sposobem myślenia i odczuwania; to nasze najważniejsze ja. Gdy porzucamy go z szacunku do innego języka, ponieważ jego wyższość wymusza to na nas – a tak ciągle dzieje się dzisiaj z angielskim w kontaktach międzykulturowych – odczuwamy urazę, być może nawet chęć zemsty na tym, który zmusza nas do przystosowania się i który zachowuje się tak, jakby to było normalne i oczekiwane, będąc zupełnie nieświadomym poświęcenia, jakie dla niego robimy.

Z drugiej strony esperanto nie wywołuje stanu dominacji. Prawdę mówiąc, tradycyjnie było uważane za bezwartościowe przez bogatych i potężnych. Długo pogardzane przez intelektualistów, ignorowane przez lingwistów, poniewierane przez snobów i prześladowane przez reżimy dyktatorskie, dlatego jego rozprzestrzenianie się można zaliczyć jedynie na karb jego własnych wartości intelektualnych i moralnych. Nigdy nie wspierała go siła pieniądza ani broni, ani nawet rekomendacje potężnego rządu. W tym względzie odpowiada ono również ideałowi humanistycznemu. Jedną z podstaw humanizmu jest poczucie ludzkiej godności połączone z wolą, aby nigdy nie podejmować prób rozwiązywania problemów środkami przemocy. Humanizm zawsze przedkłada inteligencję nad siłę. Jeśli posiadamy szczere, humanistyczne pragnienie, aby porozumiewać się z innymi istotami ludzkimi w ogólności, a nie jedynie z tymi, które należą do naszej własnej klasy lub obszaru geograficznego, to pragniemy dowiedzieć się, co oni doświadczają, myślą i czują, oraz przekazać im to, co my doświadczamy, myślimy i czujemy. Jaki przyczynek do tego wnoszą nieregularne czasowniki, przemieszczające się akcenty, wyjątki w liczbie mnogiej oraz niespójny system wyprowadzania słów? (1) Wszystkie z tych przypadkowych elementów – chociaż miłe z punktu widzenia narodowego, historycznego i kulturalnego dla zainteresowanych ludzi – uniemożliwiają obcokrajowcom spontaniczne wyrażanie swoich myśli, tym bardziej im struktura ich języków ojczystych różni się od zachodniej normy. Żaden z nich nie dodaje niczego do porozumiewania się. Szacunek do człowieka wymaga, aby osoba chcąca nawiązywać kontakt z innymi ponad barierami językowymi wybierała język jak najbardziej pozbawiony tych przypadkowych elementów, które nie posiadają wartości informacyjnej. Wymaganie od Japończyka czy Turka wyuczenia się ciągu oddzielnych form takich jak tooth, teeth, dental, dentist, podczas gdy w jego własnym języku wystarczy znać jedno podstawowe słowo i samemu wyprowadzić sobie inne (dokładnie tak jak w esperanto: dento, dentoj, denta, dentisto) jest niczym innym jak wymuszaniem na nim trudu, którego nic nie uzasadnia. Co więcej, w tym przykładzie język angielski tworzy specyficzną trudność z powodu dźwięku /th/, którego trzy czwarte ludzkości nie uczy się w dzieciństwie. Ponieważ nie ma tutaj logicznego uzasadnienia, niespójność takich form jest odczuwana jako przypadkowy kaprys, jak w przypadku kaprysu władcy, który korzysta ze swej wyższości, aby wymusić na swych poddanych wykonywanie ćwiczeń gimnastycznych, które są dla nich całkowicie nienaturalne.  Jedynie przyjęcie języka wolnego od przypadkowych i bezsensownych elementów umożliwia osobom o różnych językach ojczystych porozumiewanie się pomiędzy sobą z równoczesnym poszanowaniem niepodzielności tła kulturowego każdej ze stron.

Nawet konstrukcje językowe mogą być demokratyczne

Ta odmowa nacisku, wymuszania, wypaczania, która leży w sercu języka umożliwiającego porozumiewanie się wszystkim ludziom jak równy z równym, jest wpleciona w samą strukturę esperanto. Języki takie jak francuski, niemiecki i angielski funkcjonują tak, jakby zostały stworzone edyktem scentralizowanej monarchii starożytnego reżimu. W przeciwieństwie do nich esperanto jest językiem o charakterze demokratycznym i jednoczącym. W tych poprzednich językach korzenie słów często są porozrywane i występuje mnóstwo wyjątków, co oznacza, że nie wszystkie pojęcia można w równym stopniu wyrazić.

Gdy przechodzi się w języku francuskim od voir do vu, vîmes, visuel, visible, lub w angielskim od see do saw, sight, visual, visible, podstawowe słowo zostaje zniszczone do takiego stopnia, iż we francuskim jedynie litera v opiera się tym różnym przekształceniom, natomiast w angielskim niezbędna jest żonglerka dziwną zamianą s/vis przy tym samym pojęciu. W esperanto mówi się vidi, vidita, vidis, vido, vida, videbla, a korzeń vid pozostaje nienaruszony, stały, zawsze respektowany jako coś odrębnego bez względu na jego rolę w zdaniu i rodzaj wyrażanego przezeń pojęcia.

W językach zachodnich kolejność słów jest w dużym stopniu ustalona, jakby przez jakąś centralną siłę. Jeśli mówi się po angielsku, to nie wolno powiedzieć I him see (ja go widzę), należy użyć formy I see him (ja widzę go). W języku francuskim nie jest możliwe dosłowne tłumaczenie z angielskiego: należy powiedzieć nie je vois le, lecz je le vois. Brak tutaj swobody. W esperanto zdanie mi lin vidas jest tak samo poprawne jak mi vidas lin (jak również każda z kombinacji lin mi vidas, vidas mi lin, lin vidas mi). Wyrażanie się w tym języku następuje poprzez wzajemne oddziaływanie niezależnych elementów, których fizyczna niepodzielność oraz swoboda przemieszczania się są ciągle respektowane. W praktyce wynikiem takiego systemu strukturalnego jest to, iż języka tego uczymy się bardziej poprzez inteligencję niż na pamięć. A zaproszenie do bycia inteligentnym jest nie tylko bardziej efektywne i przyjemne, jest również dowodem poważania dla obcokrajowca oraz sposobem traktowania go jako w pełni wyzwolonej osoby.

Proponowanie używania esperanto jest zakomunikowaniem osobie, z którą chcemy się porozumiewać: "nie chcę, abyś był zakłopotany swoją wymową. Nie chcę, abyś popełniał pomyłki, które narażą cię na śmiech ze strony innych ludzi. Nie chcę, abyś się jąkał lub nie potrafił wypowiedzieć tego, co masz na myśli, ponieważ słownictwo mojego języka jest zbyt skomplikowane dla ciebie i nie potrafisz je w pełni opanować. Dlatego proponuję, abyśmy używali języka, w którym twoja wymowa będzie szanowana na równi z moją tak jak jest to tylko możliwe, języka, którego gramatyka została tak opracowana, abyś nie robił więcej błędów ode mnie, języka, którego słownictwo jest zgodne z psychiczno-językowymi prawami swobodnego wyrażania się tak daleko, iż potrzebne słowo ukaże ci się w tej samej chwili, w której sformułujesz swoją myśl. W ten sposób, gdy będziemy razem rozmawiali, nie będziesz się czuł obco."

I rzeczywiście, esperanto jest tak zaprojektowane, aby można było odczuwać pewien rodzaj ogromnej swobody w formułowaniu swoich myśli. Zapomnieliśmy jak, będąc małymi dziećmi, bawiliśmy się pączkującą twórczością językową. Nie naśladowaliśmy sztywno języka dorosłych, lecz odtwarzaliśmy go od wewnątrz, rozrywając słowa i ponownie łącząc ze sobą ich kawałki zgodnie z naszą percepcją ich logiki. Dzieci mówią my foots (zamiast my feet) lub he comed (zamiast he came). To naturalny sposób wyrażania się. Dzieci również tworzą słowa w stylu unmarry zamiast divorce (rozwieść się). Latami wciąż tworzą słowa i reguły gramatyczne przy użyciu podstawowego materiału, który pobrały z języka starszych ludzi. Lecz krok po kroku ta twórczość językowa znika, gdy dorośli tłumaczą maluchowi, gdy ten utworzy nieusankcjonowane słowo, że jest ono "złe", a później szkoła przejmuje obowiązek całkowitego usunięcia tej spontanicznej twórczości.

Oczywiście zarówno rodzice jak i szkoła mają rację. Dziecko rzeczywiście musi przyswoić sobie poprawne formy językowe i nauczyć się poprawnie posługiwać językiem narodowym lub regionalnym. Jego przyszłość zależy po części od wystarczającego opanowania swojego języka ojczystego. Niemniej szkoda jest usuwać w ten sposób, bez rekompensaty, tę wartościową i twórczą zdolność dziecka. Esperanto umożliwia odkrycie tej podstawowej skłonności twórczej bez najmniejszej szkody dla nabytych umiejętności posługiwania się językiem ojczystym. Jednym z najbardziej uderzających doświadczeń dla nauczycieli esperanto jest obserwacja przyjemności, jaką okazują dorośli, gdy, stosując podstawowe zasady tworzenia słów w esperanto, tworzą nowe słowo pod wpływem chwilowego impulsu i radośnie zdają sobie sprawę, że zostali od razu zrozumiani. Reguły tworzenia słów w esperanto są zupełnie podobne do zasad, wg których przebiega spontaniczna twórczość językowa dziecka. Ta przyjemność otwiera przed uczącymi się drzwi, które zamknięto im w dzieciństwie, a jest to psychologiczne wzbogacenie, z którym należy się liczyć.

Uniwersalność praw językowych

Lecz tutaj najciekawsze dla nas będzie spostrzeżenie, iż ta dziecięca twórczość językowa rozwija się zgodnie z takimi samymi prawami na całym świecie. Oczywiście formy różnią się w zależności od dziecka, lecz sposób ich tworzenia jest wszędzie identyczny.

Gdy podejmuje się studia nad porównawczą lingwistyką, z początku zdumiewa nas różnorodność ludzkich języków. Lecz w miarę zagłębiania się w tę dziedzinę wkrótce zauważamy, że ta powierzchowna różnorodność form kryje zadziwiającą identyczność na najgłębszym poziomie. Co kulturalnie wspólnego mają ze sobą takie języki jak malajski, irański, niemiecki, japoński i izraelski? Niewiele. A mimo to w każdym z nich słowo oznaczające "szpital" jest tworzone w ten sam sposób z dwóch elementów, z których jeden znaczy "dom", a drugi "chorzy". Co historycznie mają wspólnego ze sobą Francuz, Chińczyk oraz mówiący od urodzenia językiem suahili? Prawie nic. A wciąż w ich językach słowo "niewidzialny" składa się z tych samych trzech elementów: jednego wyrażającego zaprzeczenie, jednego dla wzroku oraz jednego dla możliwości.

Czyniąc tworzenie słów jasno sprecyzowanym i przejrzystym, esperanto ujawnia coś uniwersalnego w procesie, za pomocą którego ludzki umysł analizuje rzeczywistość. Przechwytuje ono pojęcie na poziomie jego formowania, tworząc w tym samym czasie zarówno pogłębienie jak i rozszerzenie umysłowego doznania: pogłębienie, ponieważ idzie ono w dół na bardziej pierwotny poziom niż w przypadku form używanych w językach etnicznych; poszerzenie, ponieważ przynosi ze sobą odkrycie, iż nasz sposób wyrażania się, po zdrapaniu zewnętrznej powłoki, rozciąga się na wszystkich ludzi naszej planety. Również w tym względzie esperanto dowodzi, iż jest doskonale humanistyczne: ta podwójna ekspansja, pionowa i pozioma, przyczynia się do lepszego poznania i zrozumienia człowieczeństwa w całej jego rozciągłości.

Co więcej, jeśli esperanto osiągnie poziom bardziej powszechny niż inne języki, to nie będzie abstrakcyjnym, lecz bardzo konkretnym systemem. Używa ono słów, a nie bezkształtnych pojęć, a każde słowo posiada swoją własną tożsamość, muzycznie, rytmicznie, znaczeniowo i emocjonalnie.

Wkład poszczególnych kultur

Chociaż każdy język udostępnia analizę rzeczywistości dzielonej wspólnie przez całą ludzkość, to posiada on również unikalny sposób wyrażania określonej kultury, historii oraz sposobów myślenia i odczuwania typowych dla ludzi go używających. To jest powód istnienia nieprzetłumaczalnych pojęć w każdym języku.

Słownictwo esperanckie składa się głównie z zapożyczeń takich słów i pojęć. W wyniku słowa przeniosły ze sobą do tego języka międzynarodowego większość harmoniki oryginalnego języka. Gdy mówiący po esperancku wypowiada słowo krevi w potocznym znaczeniu "umierać", to atmosfera tego słowa jest czysto francuska, lecz gdy mówi hejma, przywołuje typowo niemiecką atmosferę: ten ciepły stosunek do domu i rodziny, którego żadne słowo francuskie nie jest w stanie podobnie wyrazić. A gdy mówi klopodi, aby wyrazić dążenie lub wysiłek skierowany na określony cel, to mówi w świecie kulturowym o naturze specyficznej dla słowian.

Jest oczywiste, że uniwersalność dla użytkownika esperanto jest zawsze ucieleśniona w czymś indywidualnym, konkretnym, żywym. Być może dlatego wielu esperantystów jest tak silnie związana emocjonalnie ze swoim własnym obszarem ojczystym, ze swoimi szczególnymi korzeniami. Kochają swój region, swoją cząstkę Ziemi i kochają sprawiać, aby inni ją również pokochali.

Podobne spostrzeżenie można uczynić w przypadku literatury. Mówiący językiem esperanto lubią dzielić się pięknymi osiągnięciami swojej kultury. Z tego powodu ciągle tłumaczą, z miłością, najwartościowsze teksty utworzone przez ich pisarzy oraz imponującą część ich pieśni. Kto może czytać szwedzką poezję, dramaty węgierskie, japońskie teksty historyczne oraz wielkie epopeje literatury fińskiej, estońskiej i argentyńskiej z tłumaczeń tak wiarygodnych jak te w esperanto (ponieważ zostały wykonane przez rodzimego mówcę danego języka)? Esperanto ledwo przeniknęło do Pakistanu, gdy pojawiła się w esperanckim tłumaczeniu godna uwagi antologia słowiańska. Nikt nie ma pojęcia, czy młodzi Pakistańczycy zechcą przeczytać dzieła z tego zbioru, lecz jeśli sobie tego zażyczą, to będą mogli. Esperanto otwiera przed nimi drzwi świata literackiego, którego nie udostępni im łatwo ani ich język ojczysty, ani obcy.

Kiedyś odwiedziłem bardzo biedną włoską esperantystkę, kobietę pracującą, która mieszkała w czymś w rodzaju chaty bez bieżącej wody czy prądu. Na jedynej półce mogłem zobaczyć, wśród innych rzeczy, książkę o literaturze estońskiej, zbiór bajek przetłumaczonych bezpośrednio na esperanto z bengalskiego oraz dzieło południowo-amerykańskie. Podobną różnorodność kulturową widywałem przy wielu okazjach, na przykład w chińskim domu w Singapurze, w bibliotece brazylijskiego adwokata oraz w czasie spotkań z esperantystami w Holandii.

Istota ludzka: zbiorowo wszechstronna a indywidualnie wyjątkowa

Radość, cierpienie, zwątpienie, miłość, nienawiść, strach, żałoba, nadzieja – są to uniwersalne ludzkie przeżycia. Lecz sposoby ich okazywania, wywołujące je sytuacje oraz reakcje na nie różnią się w zależności od społeczeństwa i danej osoby. Zapoznanie się z literaturą światową oznacza rozpoczęcie równoległego zapoznawania się z wszechstronnością oraz różnorodnością ludzkości.

Kultury są jak ludzie. Wszyscy z nas posiadają twarz, lecz nikt nie ma twarzy takiej samej jak jego sąsiad. Humanizm esperancki w dużym stopniu składa się z następujących elementów: odkrywanie twarzy w jej odrębności, unikalności oraz braku możliwości zamiany na inną; lecz również odkrywanie, że jest to twarz ludzka, a zatem możliwa do poznania, zrozumienia i docenienia, aby spotkanie mogło służyć za początek współpracy, wymiany zwierzeń lub uczestniczenia we wspólnej odpowiedzialności, a zatem było podstawą wartościowego wzbogacenia etnicznego.

Ta chęć przedstawiania ludzkiej jednostki w obu aspektach, wszechstronnym i wyjątkowym, wprowadziła do świata nowo narodzone zjawisko kulturowe, nie znane szeroko aż do dzisiaj: oryginalną literaturę, której środowiskiem literackim jest esperanto. Od pierwszego pojawienia się tego języka ci, którzy się go nauczyli, odczuwali potrzebę używania go w literaturze. Dzieła, początkowo niezgrabne, stały się coraz bardziej wyrafinowane, a kilku wielkich poetów i pisarzy przekształciło nieco sztywny kod wczesnego okresu w język niezwykle giętki, dynamiczny i ekspresyjny. Społeczeństwo nic o tym nie wie. Wyobraża sobie (lub przynajmniej ta część jego część, która słyszała cokolwiek na temat tego języka), że esperanto jest obecnie takie, jak Zamenhof, inicjator, zaprezentował je. To nie jest prawdą. Kilku wysoko utalentowanych pisarzy mocno wpłynęło na język, a możliwość korzystania z ich rozszerzeń stała się niemierzalnym dobrodziejstwem dla esperanto.

Celem esperanto jest służenie jako pomost pomiędzy kulturami. To może być powodem tego, iż ci, którzy pierwotnie pisali w tym języku, często zajmowali się tematami dotyczącymi pluralizmu narodów lub punktów widzenia. Na przykład, kilka powieści Węgra Baghy zajmuje się rosyjską wojną domową, którą autor przeżył na Syberii w latach 1920, a przedstawia ją zarówno z punktu widzenia Czerwonych jak i Białych. Akcja arcydzieła francuskiego pisarza Raymonda Schwartza, Kiel Akvo de l' Rivero (Jak woda rzeki), toczy się podczas dwóch wojen światowych, czasami we Francji, czasami w Niemczech, lecz sytuacje są spostrzegane z wewnątrz, zgodnie ze zmieniającymi się punktami widzenia, niemieckim i francuskim. Nie ma wątpliwości, że te i inne dzieła oryginalnej literatury esperanckiej prezentują sobą duży wkład do prawdziwego humanizmu, traktowanego jako zasadniczo uniwersalny.

Dzięki swojej wewnętrznej naturze humanizm pociąga za sobą skłonność do przezwyciężania barier narodowych i w ten sposób skłania się ku uniwersalności. Wiele form humanizmu w historii wykorzystywało jakiś język, który nie należał lub już nie należał do żadnego narodu, taki jak wenyan (starożytny, pisany język chiński) na Dalekim Wschodzie, sanskryt na subkontynencie indyjskim, łacina w Europie. W ten sposób członkowie elit w różnych częściach świata komunikowali się pomiędzy sobą bez odczuwania, że są sobie obcy.

Humanizm: spotykanie innych jako równych

Dzisiaj edukacja publiczna oraz media rozwinęły się tak bardzo, iż używanie języka międzynarodowego ograniczonego do elity i tylko do części naszego globu byłoby archaiczne. Oprócz tego klasyczny humanizm, jeśli się go w jakiś sposób nie skoryguje, powoduje ryzyko pokusy na odlot w przeszłość. Jednakże idea możliwości spotkań międzyludzkich opartych na równości bez względu na używane języki uczestników tych spotkań w żaden sposób nie straciła swej aktualności.

Aby ludzie przestali być dla siebie obcy, muszą być w stanie spotykać się jak równy  z równym w większości dziedzin działalności ludzkiej, w dziedzinie dialogu, wzajemnej komunikacji, a każdy, zachowując swój własny język i kulturę, powinien być w stanie nawiązać autentyczny kontakt z resztą świata bez przymusu ubierania się w tożsamość innego kraju.

Zainteresowanie rzeczywistymi ludźmi w niesamowicie różnorodnych sytuacjach, w których się znajdują, pociąg do wielobarwnej panoramy kulturowej, którą zrodziły ludzkie społeczności, pełne szacunku poważanie członków innych narodów i klas społecznych, traktowanych jako równi nam w swojej godności, chociaż mogą się od nas bardzo różnić – to są podstawowe poglądy humanizmu esperanckiego, które on promuje i rozwija.

Wiara, że te poglądy będą w stanie szybko rozszerzyć się na wszystkich ludzi czy nawet na tych, którzy wykuwają opinię publiczną, byłaby pułapką wpadnięcia w żałosny utopizm. W celu pokochania naszych ludzkich braci i sióstr i odczuwania w stosunku do nich poważania wymaganego przez postawę humanistyczną zawartą w esperanto, najpierw należałoby zaprzestać odczuwania przed nimi strachu, a również zaprzestać bania się odkrycia tego, czym sami jesteśmy. Ponieważ niełatwo przezwyciężyć takie lęki, następuje wycofanie się w siebie, w etnocentryzm, chęć ucieczki od ryzyka zobaczenia w innej osobie czegoś, co mogłoby zasiać w nas zwątpienie we własną niezawodność – wszystko to jest zbyt silne w społeczeństwie i mobilizuje gigantyczną moc uprzedzeń, pogardy i obojętności na postęp języka esperanto oraz sposób myślenia, który on odzwierciedla. Nowoczesne społeczeństwo pod wieloma względami przypomina dżunglę, gdzie potrzeba obrony i poszerzania tego, co zostało zdobyte jest zbyt kusząca dla ludzi, aby pozostawał im jeszcze czas na zadawanie sobie pytań, których powstanie powinien wywołać autentyczny humanizm.

Społeczność esperancka w żaden sposób nie oczekuje szybkiego postępu lub satysfakcji naocznego oglądania zwycięstwa za zwycięstwem. Mimo wszystko trzyma się razem i wciąż uparcie trwa. Wiek historii pozwolił zdać sobie sprawę, że esperancki humanizm nigdy nie zaprzestał przyciągania żywych sił. Ludzie są obojętni i egoistyczni, tak, lecz również wspaniałomyślni i tolerancyjni. To co inne i nieznane przeraża, z pewnością, lecz również przyciąga. Esperanto nigdy nie przerwało powolnego lecz stałego wzrostu. Przedostało się do Kirgizji nie więcej niż dziesięć lat temu, a już kilka lat temu odbył się pierwszy kongres esperanto w Togo. Ogłoszenia w prasie esperanckiej z Afryki są nowym i aktualnym zjawiskiem. Esperanto spokojnie, krok po kroku, podąża ku swemu docelowemu przeznaczeniu. A to wystarcza do usprawiedliwienia wysiłków przeznaczonych na nie. Homo sum, nil humani a me alienum puto ("jestem człowiekiem, nic co ludzkie nie jest mi obce."). Postawa zdefiniowana przez to oświadczenie leży u podstaw miłości do esperanto. Bez obawiania się kpin ze strony tych, którzy raczej wolą osądzać powierzchownie niż przestudiować fakty – a których potępiająca postawa jest przez to sama potępiona – esperantyści uparcie rozwijają swoją kulturę i cieszą się swoimi nieporównywalnymi z niczym relacjami.

Wśród różnych, dostępnych nam przyjemności czyż przyjemność wciągającego dialogu nie jest jedną z najbardziej specyficznie ludzkich? Komunikowanie się bez trudności w środowisku wielokulturowym, a stąd przez własne doświadczenie nabywanie wiedzy o kulturalnej różnorodności szerokiego świata jest możliwe poprzez esperanto, a dzisiaj w tak bezpośredni sposób jedynie przez esperanto. W tej funkcji niezaprzeczalnie okazuje się ono bezcennym wkładem do autentycznego, uniwersalnego humanizmu.

1. Wystarczy, że porównasz zmianę znaczenia pomiędzy (hard – ciężki, ciężko) i jego pochodnej (hardly – zaledwie, prawie nie):

I worked hard (ciężko pracowałem) kontra I hardly worked (prawie nie pracowałem).

Stawianie na esperanto

Wszystko zaczęło się w latach 1870 na obszarze Polski znajdującym się pod zaborem rosyjskim. W tamtych czasach w mieście Białystok mówiono czterema językami: polskim, jidysz, rosyjskim i niemieckim. Było to traumatycznym przeżyciem dla chłopca wyrastającego tam, w mieście podzielonym przez cztery społeczności, cztery religie, cztery języki (z czterema alfabetami) oraz cztery nienawiści. Było to miejsce, gdzie wyrażanie się oznaczało również określenie swojej przynależności. Natychmiast stawało się albo częścią pogardzanych "ich", albo częścią zmawiających się "nas". Wszelkie wydarzenia miały miejsce na tle wywyższonej świadomości etnicznej i kulturowej. Jeśli Polak pragnął załatwić jakąś urzędową sprawę, to było nie do pomyślenia, aby rosyjski urzędnik zwracał się do niego w języku polskim: Polak, z gorzkim żalem i chęcią zemsty w sercu musiał wyjąkać swoje żądanie po rosyjsku.

Rilke kiedyś powiedział, że pisarz jest kimś, kto pisze, ponieważ nie może nie pisać. W ten sposób młody Zamenhof stworzył podstawy języka esperanto: nie mógł postąpić inaczej. Różniące się kulturą społeczności Białegostoku rzucały się sobie nawzajem do gardeł. A objawiało się to najbardziej w języku i w akcencie. W tym kontekście używanie języka kogoś innego nie było jedynie oddaniem mu pewnego rodzaju wyższości, przeciwko czemu musiała się buntować własna duma narodowa, było również poddaniem się gimnastyce w gramatyce, w słownictwie oraz w wymowie. Było to jak bieg poprzez pole usiane sidłami, które ktoś jakby prawie celowo umieścił na naszej drodze, aby zamienić nas w kupę śmiechu.

Taki klimat wrogości i poniżenia był bardzo ciężki dla młodego Zamenhofa, który był chłopcem wrażliwym i utalentowanym. Sytuacja była nie do zniesienia. Musiał spróbować i coś zrobić, aby każdy mógł pozostać wierny swojej własnej kulturze, a pomimo to móc komunikować się z innymi bez zniewag dla swojej tożsamości społecznej i kulturowej, które w Białymstoku były na porządku dziennym.

Oznaczało to posiadanie języka nie należącego do żadnej z tych grup, o strukturze dostosowanej w największym możliwym stopniu do naturalnego strumienia językowego wyrażania się, języka, który nie zmuszałby do gimnastyki, oraz takiego, który mogliby opanować nawet ludzie pochodzący z najniższych warstw społecznych. Czy żaden taki język nie istniał? Bez znaczenia! On sobie taki stworzy. Z tym naiwnym, młodzieńczym entuzjazmem przystąpił do pracy. Zebrał razem bezlitosną logikę dziecka (był niewiele starszy niż dziecko) oraz systematyczne metody pracy artysty, ze wzrokiem na stałe utkwionym w estetyczny ideał, nigdy nie przestający wygładzać i doskonalić to, co już zrobił.

Czy, poważnie biorąc, posiadał on najmniejszą szansę na sukces? Rozważmy to z punktu widzenia dokonywania zakładów. Czy ty, powiedzmy w roku 1876, zaryzykowałbyś zakład, iż ten 17-18-to letni młodzieniec, skrywający się w małym, prowincjonalnym mieście w mało znaczącym kraju (względem tego, co w owym czasie było ośrodkami wpływów), mógłby osiągnąć swój ambitny cel i stać się twórcą nowego języka? Przyjrzyjmy się tej historii krok po kroku. Ojciec tego młodzieńca wysyła go na studia na daleki uniwersytet i wymusza na nim obietnicę zaprzestania zabaw z językiem. Oczywiście chłopiec musi rozumieć absurdalność swojego projektu. A mimo to kontynuuje. W wieku 27 lat decyduje się na opublikowanie owocu swojej pracy. Chodzi w kółko po wydawcach. Nie są oni głupi: żaden nie mówi tak. Zatem decyduje się na wydanie niezredagowanej profesjonalnie broszury na własny koszt (nie jest bogaty). Bez sieci dystrybucyjnej, która umieściłaby ją w księgarniach, jaką posiada szansę na zwrócenie na nią uwagi ludzi? Czy postawiłbyś pieniądze w owym czasie na tę niewiadomą?

Wszystko jedno, projekt przyciąga garstkę zwolenników, głównie z terenu imperium rosyjskiego. Powstaje periodyk pisany w tym dziecięcym języku. Zapalony entuzjazmem Tołstoj pisze dla niego artykuły. Lecz gazeta popada w niełaskę i carska cenzura zamyka jej wydawanie, a jest ona jedynym ogniwem łączącym użytkowników tego języka. Czy słysząc to, założyłbyś się o to, iż żywy język może powstać z projektu o tak niesprzyjającym początku?

Lecz życie stosuje się do innych zasad logiki. We wszystkich stronach świata znajdują się ludzie, którzy słyszą o tym języku i biorą się do jego nauki. Lingwiści szydzą: wszyscy (jak mówią) będą niewolniczo stosować się do jego (tzn. Zamenhofa) własnych nawyków wymowy, gramatyki i semantyki. Nikt nie będzie mógł zrozumieć nikogo innego. No to teraz na kogo byś postawił? Na młodego amatora? Czy na tych specjalistów, jednomyślnych w swojej odmowie?

Na pierwszym kongresie w Bolonii w roku 1905 mówiący nowym językiem rozumieją się wzajemnie. Ale czemu ktoś miałby poważnie traktować tak małą garstkę dziwaków! Gdy popatrzy się na to z salonów Paryża, które na przełomie wieku były sędziami wartości dla wszystkich, to język ten nie wygląda atrakcyjnie. Pełno w nim nie-francuskich liter takich jak k i j, oraz posiada spółgłoski ze śmiesznymi kapelusikami u góry. Wygląda obrzydliwie, barbarzyńsko. Na całym świecie intelektualiści odrzucają go. Nierealistyczna postawa autora ukazywana jest w jego przekornej decyzji przyjęcia akcentowanych liter, których nie posiada żadna drukarnia, zatem wydrukowanie czegokolwiek w tym języku oznacza potrzebę odlania nowych krojów czcionek. Rozum podpowiada ci, że stawianie na przeżycie tego języka byłoby czystym wyrzuceniem pieniędzy w błoto.

Jest rok 1914. Wybucha wojna. Zamenhof umiera. Proszę się zakładać, panowie... Kto postawi na ten osierocony język, symbol pokrewieństwa opartego na równości w świecie rządzonym przez prawo dżungli?

Są lata dwudzieste. W Lidze Narodów Iran proponuje przyjęcie esperanto w stosunkach międzynarodowych. Wszyscy są zaskoczeni. Do akcji wkraczają potęgi. "Ten projekt musi zostać pogrzebany. Zagroziłby naszej kulturowej przewadze." Te państwa członkowskie są bogate i wpływowe. Ich przedstawiciele nie wahają się zniekształcać prawdę w najbardziej podły sposób. Ponownie projekt zostaje ośmieszony i odrzucony. Szczerze, czy postawiłbyś na niego w owym czasie?

Do władzy dochodzą Stalin i Hitler. Ten drugi uważa esperanto za język spiskujących Żydów i wolnomularzy; Stalin uważa go za język burżuazyjnego kosmopolityzmu. Gdy osiągamy lata czterdzieste, ci ludzie sprawują totalitarną władzę prawie na całym terytorium Europy kontynentalnej, esperanto jest zakazane, książki w tym języku są palone, wielu jego zwolenników zostaje wysłanych do obozów koncentracyjnych. W Japonii, Chinach, Hiszpanii, Portugalii i w innych miejscach władze są mniej surowe, lecz ogólnie wyrażają taką samą postawę. Powiedz mi: czy przy tym stanie rzeczy nie byłoby mądrze postawić na szybkie zniknięcie języka esperanto?

Druga Wojna Światowa kończy się. Na scenę wkracza równoczesne tłumaczenie. Ten wynalazek mógłby sprawiać wrażenie, iż rozwiązuje problemy porozumiewania się na kongresach i konferencjach: lecz w rzeczywistości służy jedynie do maskowania rozwoju prowadzącego do bezspornej supremacji języka angielskiego. Każdy może zobaczyć, że angielski posiada skłonność do monopolizowania stosunków międzynarodowych. Jest to język agencji informacyjnych, publikacji naukowych oraz muzyki pop, przy której młodzi ludzie ubrani w stroje w stylu amerykańskim bawią się na całym świecie.

Przy tym Goliacie esperanto jest Davidem tak małym, że praktycznie niewidocznym. Patrząc na tych przeciwników, kto rozsądnie zagłosowałby na drugiego z nich? Czy jest jakikolwiek sens stawiać na język nie powstały w jakimś olbrzymim ruchu społecznym, ignorowany przez potęgi finansowe, nie wspierany przez media, a z którego intelektualiści albo szydzą, albo wierzą, że narodził się martwy? Będąc pod ciągłym atakiem politycznie i intelektualnie od czasów pierwszej publikacji, nigdy nie miał ani sprzymierzeńca, ani zewnętrznej pomocy. W erze panowania obrazu nie ma on żadnych środków zdobycia reklamy. Rozszerza się wyłącznie dzięki swoim wewnętrznym zaletom.

A jednak, osądzając na podstawie obiektywnych kryteriów – publikowanych książek, uczestnictwa w międzynarodowych spotkaniach, geograficznego rozprzestrzeniania się małych ogłoszeń w prasie esperanckiej, liczby wydarzeń esperanckich, regularnych audycji radiowych, liczby miejsc, gdzie można skontaktować się z przedstawicielami tego języka oraz tym podobnych – w obliczu tego wszystkiego, można zobaczyć, że w burzliwych nurtach zmiennych rzeczywistości politycznych i gospodarczych esperanto nigdy nie przestawało się rozwijać; a w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat jego wzrost nawet uległ zauważalnemu przyspieszeniu.

W 1976 istniało trzydzieści instytucji na poziomie uniwersyteckim uczących tego języka. Teraz jest ich 125 – więcej niż czterokrotny wzrost w ciągu dziesięciu lat (artykuł był pisany w roku 1986 – przyp. tłum.). Esperanto stanowi nośnik znaczącej działalności literackiej, która ciągle powiększa się. Więcej piosenek tłumaczy się na esperanto niż na jakikolwiek inny język na świecie. Jest ono w codziennym użyciu w publicznych audycjach radiowych w krajach tak różnych jak Chiny i Polska (niejaki Jerzy Targalski, człowiek o małych horyzontach i jeszcze mniejszej osobowości, zostawszy prezesem Polskiego Radia, zlikwidował z powodów rasowych – Zamenhof był jakoby Żydem – nadawanie audycji esperanckich, co wywołało protesty na całym świecie. Został odwołany z Zarządu Polskiego Radia, a audycje esperanckie przeniosły się do Internetu). Jest to codzienny wspólny język wielu par małżeńskich o różnym pochodzeniu narodowym oraz pierwszy język około tysiąca ich dzieci. W komunikacji międzykulturowej obiektywna analiza kosztów i zysków jasno pokazuje, że przewyższa on język angielski oraz systemy oparte na tłumaczeniach i bieżącej interpretacji.

Gdybyś trzymał w swoich rękach broszurkę Zamenhofa w roku 1887, nową i niesprawdzoną propozycję przedłożoną przez nieznanego dwudziestosiedmiolatka, czy kiedykolwiek wyobraziłbyś sobie, że w sto lat później największa międzynarodowa konferencja organizowana kiedykolwiek w Chinach będzie się odbywała w tym języku? Czy postawiłbyś na to, że do 1986 ani jeden dzień nie przeszedł bez kongresu, konferencji, spotkania czy jakiegoś innego wydarzenia kulturalnego w esperanto gdzieś na świecie? Jednak to właśnie się wydarzyło.

Niezgodność pomiędzy racjonalnym przewidywaniem a rzeczywistym rozwojem wydarzeń daje do myślenia. Patrząc głębiej na sedno sprawy, staje się jasnym, że negatywne poglądy na przyszłość esperanto są oparte na jednym i tym samym powtarzanym wciąż błędzie, mianowicie na zaniedbaniu sprawdzenia stanu faktycznego, zaniedbaniu zbadania, jak w praktyce funkcjonuje esperanto w porównaniu z innymi systemami dostępnymi dla międzykulturowej komunikacji. Co więcej, istnieje skłonność do przeceniania zewnętrznego nacisku oraz niedoceniania roli uczuć jednostek w procesie rozpowszechniania języka i nadawaniu mu świeżego życia. Dlaczego esperanto ujawnia więcej żywotności niż niektóre inne języki o oficjalnym statusie, takie jak irlandzki czy rumuński? Ponieważ istoty ludzkie lubią twórczość, sztukę, korzystanie z wolności oraz miłosne relacje.

Strukturalne zalety esperanto stymulują twórczość językową, która w większości języków jest mocno tłumiona od momentu rozpoczęcia przez dziecko uczęszczania do szkoły. Dają one temu językowi pewnego rodzaju swawolność dezorganizującą tych, którzy traktują się zbyt poważnie, lecz która odpowiada psychologicznie istotnej tęsknocie ukrytej głęboko wewnątrz nas. Dzięki dużej swobodzie w gramatyce, w słownictwie i w stylu esperanto daje swojemu użytkownikowi poczucie wolności w wyrażaniu się o takim stopniu, jaki nie jest możliwy w żadnym innym języku obcym, a wszystko to bez konieczności poświęcania lat na nudną naukę. Przede wszystkim pozwala ono nawiązywać rzeczywiste i trwałe przyjaźnie ponad granicami kulturowymi, zaspokajając w ten sposób psychologiczną potrzebę, która jest głębsza niż się większości ludzi wydaje.

Oto fakty: w ciągu stu lat swojego istnienia esperanto oplotło wokoło całą powierzchnię globu mnóstwem sieci przyjaźni, łącząc mężczyzn i kobiety ze wszystkich warstw społecznych o każdym podłożu kulturowym. W tej dziedzinie nie posiada ono konkurentów. Miałoby zupełne prawo spojrzeć z góry na tych wszystkich, którzy obstawiali przeciw niemi i ciągle przegrywali. Lecz to nie jest w jego stylu. Nie pcha się do przodu. Wystarcza mu, że jest i że żyje. Dostępne dla wszystkich, którzy zechcą się przyłączyć. Dyskretne, nawet niewidoczne, dla tych, którzy wolą porozumiewać się wykorzystując systemy dużo bardziej kosztowne, bardziej niesprawiedliwe i bardziej skomplikowane. Rozczarowujące jest to, iż jego cele i osiągnięcia są tak często źle rozumiane, a ludzie nie dostrzegają cennego wkładu, jaki może ono wnieść nie tylko do przyjacielskich i łatwych relacji pomiędzy narodami świata, lecz również do uczciwości i poszanowania językowej godności każdego z nas.

Realizm czy płaszczenie się

Mieszkańcy Quebec nazywają to płaszczeniem się (ang. crawling), czyli tendencją poddawania się zawsze językowi angielskiemu. Czy decyzja kilku niemieckojęzycznych rządów kantonów o nauczaniu angielskiego jako pierwszego języka obcego jest tym rodzajem rezygnacji z godności?

Najpierw zauważmy, że fascynacja wywoływana przez język angielski zawęża pole widzenia. Zahipnotyzowani przez odległe światło nie widzimy już tego, co znajduje się dookoła nas. I tak prezes firmy Nissan, podążając za umową z Renault, powiedział, że personel obu kompani będzie musiał uczyć się języka angielskiego, aby robotnicy obu firm posiadali wspólny język. Wyjaśnił, że Francuzi mówią po angielsku równie źle jak Japończycy. Jednakże, angielski jest jak oprogramowanie komputerowe.

Fascynacja językiem angielskim zaślepiła go. Co jest warte oprogramowanie komputerowe, jeśli poznanie go zajmuje co najmniej sześć długich lat? Wszyscy przyjmują za rzecz oczywistą, że język angielski wygrał. To tak, jakby to, że coś jest faktem, oznaczało również, że to jest dobre. Gdyby takie podejście kierowało historią, to wciąż mielibyśmy niewolnictwo, a w Zgromadzeniu Federalnym (tj. rządzie Szwajcarii) nie byłoby ani jednej kobiety.

Bardziej demokratyczne byłoby rozważenie pytania: Co zaspokaja wszystkie potrzeby w dziedzinie komunikacji językowej? Porównując różne dostępne środki do przezwyciężania barier językowych, można odkryć bardziej efektywne oprogramowanie niż język angielski: esperanto, i jest to do pokazania na podstawie dowolnych kryteriów: równości, biegłości, precyzji, łatwości fonetycznej, krótkiego czasu nauki, itp. W rzeczy samej osiągnąłem wyższą biegłość w esperanto po sześciu miesiącach nauki niż w angielskim po sześciu latach, podczas których przyszło mi wkuwać na pamięć różne nonsensy, od czterech dźwięków ough w tough, though, through i cough, do fałszywych pochodnych takich jak hard (trudny, ciężki) – hardly (zaledwie, prawie nie) (właśnie poprawiłem tekst pewnej młodej osoby, która chciała powiedzieć I worked hard (ciężko pracowałem), lecz napisała I hardly worked (prawie nie pracowałem)).

Moi korespondenci na całym świecie potwierdzają, że esperanto jest lepiej dostosowane do międzynarodowej komunikacji od języka angielskiego. Tak, oczywiście, jest wielu, którzy kpiąco go odrzucają, lecz oni nigdy nie obserwowali zebrania w esperanto, nie widzieli dzieci używających je w zabawie, nie przerzucili stron magazynu w tym języku, ani nie przeprowadzili wywiadu z osobami, które używały w praktyce i język Szekspira i język Zamenhofa. Sądzę, że ci ludzie ubliżają restauracjom, w których nigdy nie byli oraz samochodom, których nigdy nie prowadzili. Esperanto jest źle rozumiane przez wielu ludzi. Ilu z nich wie, że po angielskim esperanto jest najczęściej używanym językiem w Internecie? Że jest to język dużej części literatury? Że Radio Pekin i Radio Warszawa (obecnie audycje są dostępne w sieci) nadają w nim kilka razy w tygodniu? Że jest to jeden z języków Międzynarodowej Akademii Nauk? Że siedmiu laureatów nagrody Nobla mówiło językiem esperanto? Że każdego dnia gdzieś na świecie esperanto jest językiem spotkania, zebrania kulturalnego lub kongresu? Że mówiący po esperancku znajdują się w wielu miastach wielu krajów, nawet w Soweto, nawet w Lomé, nawet w Ułan Bator? Że pobudza ono zainteresowanie innymi kulturami? Że wielu młodych ludzi korzysta z sieci bezpłatnych kwater organizowanych przez stowarzyszenia esperanckie?

Wyraźnie widać istnienie obszernych dziedzin życia społecznego, które są całkowicie ignorowane przez media. Czy ma sens dla ludzi mówiących językami niemieckim i francuskim, aby porozumiewali się ze sobą w łamanej angielszczyźnie po studiowaniu jej przez sześć lat, starając się wymówić dźwięki, które nie istnieją ani we francuskim, ani w niemieckim (th, itp.), gdy mogliby z łatwością prowadzić płynną rozmowę w esperanto po kilku miesiącach? Gdyby wszędzie stało się znane, że ze wszystkich środków pozbycia się wieży Babel esperanto jest tym, który daje najlepsze wyniki przy najmniejszej inwestycji w czas, kadrę naukową i koszty? Różnorodność językowa stałaby się tym, czym naprawdę jest: atutem, a nie przeszkodą. Człowiek jest masochistyczny. Być może w celu odzyskania zdrowia potrzebujemy prawnika, który uruchomi proces sądowy w stylu amerykańskim w imieniu wszystkich tych ludzi, którzy zmagali się z językiem angielskim, przeciwko tym rządom, które ich do tego zmuszały, podczas gdy były dostępne środki bardziej demokratyczne, bardziej efektywne pod względem kosztów, bardziej zadowalające psychologicznie i kulturowo, o których zaniedbały poinformowania swoich obywateli. W czasach, gdy tak wiele miejsc pracy zostaje poświecone dla tak zwanej racjonalizacji, gdy miliardy dolarów, euro, jenów itp. przeznacza się na nauczanie języka angielskiego, a tysiące godzin, które miliony młodych ludzi na całym świecie spędza na tej nauce z żałosnym skutkiem, to jest to dokładnym przeciwieństwem racjonalnego działania. Aby jeszcze nie powiedzieć nic o katastroficznym wpływie kulturowym, który odbywa się wszędzie wraz z rozprzestrzenianiem się łamanej angielszczyzny.

Artykuł w "Cafebabel"

Szanowna Pani Donovan,

Odnoszę się do Pani artykułu w Cafebabel.

Wybór esperanto, jak Pani pisze, "nieuchronnie doprowadziłby do tego, iż politycy posługiwaliby się innym językiem w stosunku do swojego elektoratu, co praktycznie oznaczałoby usunięcie członu demos (po grecku – lud) ze słowa demokracja (z greckiego – rządy ludu)."

Obawiam się, że pomieszała Pani ze sobą dwie różne sytuacje. Relacja politycy-politycy jest czymś zupełnie innym od relacji politycy-elektorat. Najważniejszą rzeczą w relacji politycy-politycy, jeśli cenimy demokrację, jest to, że znajdują się oni na równym poziomie. Nie ma żadnej równości, jeśli osoby nieanglojęzyczne mają używać języka angielskiego w spotkaniach lub we współdziałaniu ze swoimi kolegami, którzy są rodzimymi użytkownikami angielskiego. Jest to przeciwieństwem ducha demokracji, ponieważ daje niesprawiedliwą przewagę danej grupie ludzi bez żadnych zasług z ich strony.

O ile nie należymy do wąskiej grupy osób, które zostały wyjątkowo uprzywilejowane w dziedzinie języków, gdy wyrażamy się w jakimś języku obcym, to jesteśmy jak osoba praworęczna zmuszona do używania lewej ręki. Jesteśmy niezgrabni, torturujemy swój mózg w poszukiwaniu właściwego słowa, posiadamy akcent, który brzmiąc dziwacznie, śmiesznie lub po prostu egzotycznie, przedstawia nasz obraz będący w sprzeczności z naszym prawdziwym ja, które jest odbierane przez naszych rodaków, gdy używamy naszego własnego języka, nasze słownictwo jest ograniczone, zatem nie mówimy dokładnie tego, co chcemy, umyka nam wiele niuansów: nasza swoboda wyrażania się zostaje ograniczona, nawet jeśli nie jesteśmy tego świadomi.

Parlament Europejski podkreślił następujące stanowisko w raporcie dotyczącym używania języków:

"Ktokolwiek usiłował nauczyć się języka obcego, ten wie, że prawdziwa umiejętność posługiwania się nim występuje rzadko. Z reguły język ojczysty jest jedynym, który można opanować ze wszystkimi jego subtelnościami. Nie ma wątpliwości, że dana osoba czuje się politycznie najpotężniejsza, gdy wyraża się w swoim własnym języku. Używanie języka ojczystego jest jak cieszenie się przewagą nad tymi, którzy – ochoczo lub nie – są obarczeni językiem nie będącym ich własnym." (Parlament Europejski, Rapport sur le droit à l'utilisation de sa propre langue, 22 marca 1994, str. 10.)

Z powodów odnoszących się do neuropsychologii (zobacz na Claude Piron, "Le défi des langues", Paryż : L’Harmattan, wydanie drugie, 2001, rozdziały 6 i 7, również na streszczenie tej książki), esperanto jest jedynym językiem obcym, w którym można się czuć tak samo swobodnie jak w języku ojczystym. Przy takim samym wieku ucznia oraz równej liczbie godzin tygodniowo, sześć miesięcy nauki esperanto daje zdolności komunikacyjne, których osiągnięcie w przypadku języka angielskiego wymaga sześciu lat. Wystarczy praktycznie porównać kilka międzynarodowych sesji, połowę po angielsku, połowę po esperancku, aby zobaczyć jak dalece ten drugi przewyższa swojego rywala bez względu na wybrane kryterium: spontaniczność, równość pomiędzy uczestnikami, precyzja, bogactwo wyrażania się, humor, itp. (zobacz do mojego artykułu “Komunikacja językowa – studium porównawcze w terenie”). To rozwiązanie jest niezaprzeczalnie najbardziej demokratyczne: nikomu nie darowuje się wysiłku nauki tego języka z powodu jego miejsca urodzenia, lecz wymagany wysiłek jest całkiem rozsądny w porównaniu z innymi językami: dla wszystkich uczestników jest to kwestia kilkunastu miesięcy nauki.

Co więcej, jeśli esperanto zostałoby zaadoptowane na poziomie politycy-politycy, oznaczałoby to uznanie jego wartości przez rządy. Takie oficjalne uznanie zachęciłoby prostych obywateli do nauki tego języka, co nie jest wcale czymś wielkim. W ten sposób luka pomiędzy politykami a elektoratem znikłaby. Demos wróciłoby do demokracji po prostu przez uczciwą i faktyczną informację na temat sytuacji językowej oraz wyników obiektywnego porównania różnych rozwiązań stosowanych przez ludzkość do przezwyciężania barier językowych.

Mądrze byłoby przedstawić powyższe rozważania w świetle danych zebranych przez profesora ekonomii Françoisa Grina na temat różnych opcji w polityce językowej, a szczególnie wziąć pod uwagę dwa fakty, które podkreślił on w ostatnim raporcie (L’enseignement des langues vivantes étrangères comme politique publique, Geneva : Service de la recherche en éducation, 2005) :

1. Korzyści, które ciągnie Wielka Brytania z obecnego dominującego statusu języka angielskiego można oszacować na 17 miliardów euro rocznie (nie licząc oczywiście przewagi, którą cieszą się jej obywatele w jakiejkolwiek dyskusji czy negocjacjach);

2. Kwota netto, którą mogłaby zaoszczędzić Europa po przyjęciu esperanto może być oszacowana na 25 miliardów euro rocznie.

Biorąc pod rozwagę wszystkie te fakty, czy można jeszcze mieć jakiekolwiek wątpliwości co do tego, które z rozwiązań jest najbardziej demokratyczne?

Z poważaniem,

Claude Piron

Komentowany artykuł w oryginale

(brak zgody na tłumaczenie)

Cacophony in the EU

With 21 official languages to be translated and interpreted, the EU leaves other international organisations such as the UN (which works in a mere six languages) trailing far behind in the diversity stakes. But this multiplicity does not come cheap. According to the Eurydice information network, the EU system now requires around 2000 translators and 80 interpreters per day, costing €1 billion per year.

Intra-national confusion

The increase in the number of officially recognised languages has put extra strain on the translation departments of the Union, increasing bureaucracy and slowing the decision-making process down. And yet, just at a time when more resources are needed, it looks likely that in the next budget the Commission’s administrative allowance will be cut – and with it the money available for translation and interpreting services. This has provoked grave concerns about the future of translation, as one interpreter interviewed put it, “if the number of languages increases but the budget doesn’t, the quality of the translation and interpretation systems will have to decrease – which is already happening.”

The practical challenges of finding someone who is able to translate from Maltese to Estonian or Finnish to Slovak are difficult enough to overcome, with many translation positions being left unfilled due to a lack of qualified candidates. The temporary answer has been the establishment of a “relay translation” system whereby languages are translated from one to another via an intermediary language. The potential for misunderstanding in this game of diplomatic Chinese whispers poses severe problems for some of the eastern member countries who are finding themselves on an unequal footing with their European colleagues.

The need for a common language

If enlargement has brought increased linguistic diversity to the Parliament and the Council, the effect has been quite the reverse in the European Commission. The system of “working languages” in the Commission, which reserves a privileged place for the use of English, French and German in its day-to-day work, has taken quite a knock with the integration of the eastern countries. With Russian and English as the most widely spoken foreign languages in Estonia, Latvia, Lithuania, Poland and Slovakia, Commission departments such as that dealing with Regional Policy (where business has been traditionally conducted in French) are struggling to maintain their individual “nationalities”. Indeed, the complex linguistic situation resulting from enlargement has brought the subject of a lingua franca back onto the table for debate.

Contemporary sociologists and linguists have joined the debate on “Eurobabble”, calling for a more democratic linguistic system. As Phillippe van Parijs, a professor at Belgium’s Université Catholique de Louvain, explains, “we need a way of communicating across the nation state borders drawn by the differences of our mother tongues, without the extremely expensive and constraining mediation of competent interpreters. We need it in particular if we do not want Europeanisation to be the exclusive preserve of the wealthy and the powerful who can afford quality interpretation.”

Yet this call for a lingua franca ignores issues of national pride and political nuance which are inextricably linked to this debate. The prospect of English, the natural choice since it is the second language of nearly half the population of the EU, becoming the common Community language is difficult to imagine given French prickliness on the subject. And whist proposals for a “planned language” such as esperanto, which would provide a neutral linguistic territory for debate, have also gained force, this option seems equally unlikely since it would inevitably result in politicians speaking a different language to their electorate; effectively taking the demos out of democracy.

The minority issue

And the issue isn’t set to get any easier. At the other end of the spectrum, enlargement has seen the re-emergence of the debate over the status of minority languages. Whilst this subject has traditionally been brushed under the carpet by western countries, the new members of the EU, many of whom have seen their own languages repressed under the Soviet regime, are eager to promote the linguistic diversity which exists within their borders. With a growing number of regional representations opening offices in Brussels, not to mention the increasing role played by the Committee of the Regions in European legislation, the argument in favour of including minority languages in institutional life is gaining force. With the decision last Monday, June 13, to make Irish the 21st official language of the European Union, the precedent has been set for other minority languages such as Basque, Catalan and Luxembourgish who have long supported the elevation of their regional languages to the status of official languages in the EU.

by Victoria Donovan

Język władzy

Gdy podróżujemy po świecie, szybko zdajemy sobie sprawę, że angielski jest językiem władzy. Poza granicami krajów anglojęzycznych ofiary tego systemu nie mówią językiem angielskim lub co najmniej nie opanowują go na poziomie, który zrównałby ich z osobami mówiącymi tym językiem od urodzenia. Ci, którzy znają go rzeczywiście doskonale, należą do klas rządzących, biznesu, kręgów akademickich lub klasy kupieckiej, a w wielu krajach również do mediów. Typowym przykładem są Indie, gdzie angielski pełni rolę oficjalnego języka pomostowego pomiędzy różnymi grupami etnicznymi, lecz mówi nim jedynie 3% populacji (niektóre źródła mówią o 1%).

Jak w wielu innych dziedzinach, tym potężnym udało się uwarunkować ludzi tak, iż wierzą oni, że jest to czymś normalnym, że jest to sprawiedliwe i nie ma innej alternatywy. Angielski jako język globalny jest z góry przyjmowany praktycznie przez wszystkich, łącznie z ofiarami. Bardzo dziwna ślepota zasłania jego wady w porównaniu z innymi rozwiązaniami. Jego głównym niedociągnięciem jest to, iż dla większości mieszkańców naszej planety jest tak trudny – lecz z różnym stopniem trudności – że tworzy hierarchię wśród narodów: narody anglojęzyczne, następnie narody używające języków germańskich, dalej narody z językami romańskimi, po nich kolejno narody słowiańskie i narody o językach spoza grupy indoeuropejskiej. Wewnątrz danego narodu praktycznie jedynie osoby wystarczająco zamożne, które mogą sobie pozwolić na kilka lat nauki w anglojęzycznym kraju, są w stanie się nim swobodnie posługiwać. Może być i tak, że nawet wewnątrz anglojęzycznego kraju, jak USA, Afroamerykanie lub mówiący językiem hiszpańskim (jak również ludzie o spuściźnie koreańskiej, etiopskiej czy innej nieeuropejskiej) stają się również ofiarami tej dyskryminującej hierarchii. W żadnym sporcie nie byłoby akceptowane stosowanie nierównych wymagań do współzawodniczących drużyn, lecz nikt nie zdaje sobie sprawy, że negocjacje, w których jeden z partnerów jest zobowiązany używać obcego języka, są jak mecz w ping-ponga, gdzie jeden z graczy, chociaż jest praworęczny, zostaje zmuszony do gry lewą ręką.

Na całym świecie 95% młodych ludzi, mających szczęście uczęszczać do szkoły średniej, uczy się języka angielskiego. Poza krajami mówiącymi  językami germańskimi wynik tej nauki, która przedstawia sobą olbrzymią inwestycję ze strony rządów oraz dużej liczby prywatnych instytucji, jak również wymaga sporego zaangażowania czasu i wysiłku przez tych młodych ludzi, jest praktycznie zerowy: w Europie nie-germańskiej tylko 1% młodych jest w stanie porozumiewać się mniej więcej poprawnie po angielsku pod koniec szkoły średniej; w Azji ten procent wynosi tylko 0,1%. Gdy na taki słaby wynik zwracana jest uwaga przedstawicieli rządu, to obwiniają oni nauczycieli lub system szkolnictwa albo uczniów, natomiast nigdy samego języka. Nikt na całym świecie nie ma ochoty potwierdzić jako fakt, że język angielski jest o wiele za trudny, aby można się go nauczyć przez jedynie cztery do pięciu godzin tygodniowo w ciągu sześciu lub siedmiu lat (w Polsce młodzież uczy się tego języka 12 lat – 6 lat szkoły podstawowej, 3 lata gimnazjum i 3 lata liceum, a efekty nie są wcale takie dobre – nawet proponuje się z tego powodu rozpoczęcie nauki już w przedszkolu). Zgodnie z moimi badaniami (zobacz do mojej książki Le défi des langues, Paryż: L'Harmattan, drugie wydanie, 1998, str. 73-78), co najmniej 10.000 godzin nauki i praktyki jest wymagane do opanowania tego języka. Przeciętny człowiek nie może poświęcić 10.000 na naukę języka. W ten sposób zostaje odcięty od międzynarodowego życia. Chociaż jego dobrobyt zależy od tego.

Drugim perwersyjnym skutkiem angielskiego w roli języka globalnego jest to, iż praktycznie na całym świecie informacja jest zniekształcana według punktów widzenia społeczeństw anglojęzycznych, ponieważ jej większość pochodzi od United Press International, Associated Press i Reuters, nie wspomniawszy wpływu w świecie czasopism takich jak Newsweek i Time (które nie poświęciły ani jednego wiersza tekstu, przynajmniej w swoim wydaniu europejskim, na Porto Alegre Forum lub na zamieszki w Quebec wywołane przez spotkanie przedstawicieli rządowych z obu Ameryk dotyczące dużej strefy wolnego handlu w tym rejonie świata). Fakt, że w większości krajów 80% filmów wyświetlanych w telewizji to produkcje z Hollywood, rzadko wiąże się z językiem, chociaż ponieważ angielski jest jedynym obcym językiem rozumianym w wielu krajach, można dla takich filmów zorganizować tłumaczenia, podczas gdy jest to utrudnione, jeśli film pochodzi z innej kultury.

Subtelny przekaz o tym, że angielski jest w porządku i właściwie nie ma innej alternatywy, jest tak powszechny, iż nie byłbym świadomy jego znaczenia, gdyby nie trzy okoliczności:

1. Miałem możliwość podróżowania po całym świecie (szczególnie pracując dla Światowej Organizacji Zdrowia – WHO).

2. W tym samym czasie żyłem w różnorodnych międzynarodowych środowiskach, które stosują różne systemy komunikacji językowej.

3. Tak się składa, iż mówię językiem esperanto od dzieciństwa.

Fakt, iż esperanto jest tak mało znane (szczególnie w USA), a tam, gdzie jest znana ta nazwa, to nieznana jest rzeczywista natura tego języka, jest częścią tego powszechnego przekazu. Ignorowanie rzeczywistości, która jest potencjalnie wywrotowa dla ustalonego porządku, jest całkiem efektywnym sposobem zapobiegania zastąpienia tego porządku przez coś bardziej demokratycznego i uczciwego. W przypadku esperanto zawsze przyjmowane jest z góry przez większość ludzi, którzy o nim słyszeli, że jest to poroniony pomysł lub jakaś porażka, rodzaj utopii skazanej od początku na zagładę, ponieważ przeczy ludzkiej naturze. Również powszechne jest złe wyobrażenie, iż celem esperanto jest rozwiązanie problemu językowego przez zastąpienie wszystkich innych języków, co jest pewnym środkiem wywołania silnych negatywnych reakcji przeciwko niemu, ponieważ język stanowi część naszej tożsamości i nikt (za wyjątkiem emigrantów pragnących się całkowicie zasymilować) nie lubi tracić tak ważnego czynnika poczucia własnego ja.  Jako osoba rozmawiająca w języku esperanto ze zwykłymi ludźmi w krajach tak różnych jak Uzbekistan i Nowa Zelandia, Brazylia i Węgry, Japonia i Kongo oraz wiele, wiele innych, i jako osoba wymieniająca wiadomości e-mail w esperanto z ludźmi z wielu krajów, których nie odwiedziłem, takich jak Togo, Ukraina i Mongolia, mogę poświadczyć, że esperanto jest językiem niezwykle żywym, praktycznym, kulturowo nieofensywnym (w przeciwieństwie do angielskiego) i nigdy nie miało na celu zastępowania innych języków. Po prostu sprawdź pod adresem http://www.esperanto.net.

Jak można przeczytać w moim artykule Komunikacja językowa – studium porównawcze w terenie, esperanto jest możliwe do opanowania w czasie pomiędzy 180 a 220 godzin, zależnie od języka ojczystego ucznia, lub w 0,02% czasu wymaganego na opanowanie języka angielskiego. Inne badania dają wynik, że przy tym samym poziomie intensywności (ta sama liczba godzin w tygodniu) po sześciu miesiącach nauki esperanto uczeń nabywa umiejętności posługiwania się tym językiem na takim poziomie, jaki osiąga w przypadku języka angielskiego po sześciu latach.

Z tego powodu esperanto zostało wybrane przez projekt Indigenaj Dialogoj, który pomaga ludziom z dyskryminowanych grup etnicznych porozumiewać się i koordynować swoje działania poprzez uczenie ich zarówno obsługi komputerów jaki i języka międzynarodowego, który jest znacznie efektywniejszy pod wzglądem kosztów oraz wolny od jakichkolwiek powiązań z gospodarkami czy potęgami światowymi.

Język w społeczeństwie pełni tę samą funkcję co impulsy nerwowe w organizmie.  Pewien rodzaj monopolu w międzynarodowej komunikacji językowej, który zdobył sobie angielski, tworzy lukę pomiędzy tymi, którzy go opanowali oraz przeważającą częścią populacji w krajach nie-anglojęzycznych. Jest to bardzo dobry przykład zastosowania starej maksymy divide et impera (dziel i rządź). Zjednoczone działania oraz ścisła obustronna informacja stają się koniecznością, jeśli chcemy ukierunkować świat ku bardziej sprawiedliwemu społeczeństwu, zarówno wewnątrz państw jak i pomiędzy nimi. Bez łatwego i bogatego języka, dostępnego dla wszystkich, jakim okazuje się być esperanto, celu tego nie da się osiągnąć.

Tłumaczenia w organizacjach międzynarodowych

WPROWADZENIE

W sierpniu 1977 Łączna Jednostka Kontroli w Organizacji Narodów Zjednoczonych opublikowała dokument zatytułowany Konsekwencje Dodatkowego Języka w Systemie ONZ. Dokument ten zebrał w jednym miejscu bardzo dużo danych na temat usług językowych w systemie ONZ – więcej, niż kiedykolwiek poprzednio zebrano razem. Dokument oferował szczegółowe informacje na temat strategii językowych Narodów Zjednoczonych oraz wyspecjalizowanych struktur, podawał dane porównawcze na temat kosztów i obsady stanowisk, opisywał ograniczenia obecnych usług językowych i udostępniał przewidywania kosztów nowych usług.

Jednak wieloma sprawami Łączna Jednostka Kontroli nie mogła się zająć, albo z powodu niedostępności specyficznej informacji, albo z powodu skupienia swojej głównej uwagi na kosztach dodatkowych usług. Autorzy bieżącej pracy – jeden z nich jest zawodowym tłumaczem, a drugi studentem problemów językowych – oferują dokładniejszy wgląd w obecną organizację usług tłumaczeniowych w organach międzynarodowych. Zgłaszają oni wiele zastrzeżeń co do trudności zarówno w gromadzeniu jak i interpretowaniu danych w tym obszarze i proponują pewne radykalne rozwiązanie, które idzie dużo dalej od rekomendacji Łącznej Jednostki Kontroli dotyczących utrzymywania usług językowych na minimalnym poziomie zgodności z działaniami omawianej organizacji.

Autorzy oferują swoje badania jako wkład do toczącej się debaty, a nie jako ostatnie słowo w tej sprawie. Korzystali intensywnie ze swojej wiedzy na temat procedur ONZ oraz z dużej liczby dostępnych dokumentów, lecz nie twierdzą, że posiadają wszechstronną wiedzę o zasadach wykonywania tłumaczeń we wszystkich organizacjach międzynarodowych, ani również o wszelkiej dokumentacji w tej dziedzinie.

W rzeczywistości oczekują z otwartymi ramionami na dodatkowe komentarze ze strony czytelników i użytkowników tych badań, szczególnie dotyczących wykonalności proponowanych przez nich rozwiązań.

Claude Piron, Humprey Tonkin.

1. TŁUMACZENIE JAKO PRACA

"Nie staraj się zrozumieć, po prostu tłumacz." Taką radę często słyszą tłumacze w międzynarodowych organizacjach. Jej częstotliwość pokazuje, że pomimo akademickich osiągnięć wielu ludzi na odpowiedzialnych stanowiskach w takich instytucjach nie zrozumiało jeszcze, czym jest język i wciąż żywi dziecięce wyobrażenie, iż tłumaczenie jest głównie sprawą zamiany każdego słowa na jego odpowiednik w innym języku.

W rzeczywistości nie da się tłumaczyć bez zrozumienia, co z kolei uniemożliwia tłumaczenie bez posiadania doświadczenia w stosownej dziedzinie. Układ słów w ILO – International Labour Organization i w ICAO – International Civil Aviation Organization jest dokładnie taki sam: international/coś tam/organization, lecz w pierwszym przykładzie słowo international odnosi się do słowa organization, a w drugim do aviation , co powoduje, iż polskie tłumaczenie pierwszego terminu brzmi Międzynarodowa Organizacja Pracy, natomiast drugi termin musi być przetłumaczony jako Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (a nie Międzynarodowa Organizacja Lotnictwa Cywilnego). To wcale nie jest nieznaczący szczegół: ma swoje konsekwencje prawne i polityczne, ponieważ rozumienie obszaru działania ICAO zależy od właściwego powiązania ze sobą przymiotnika i rzeczownika w nazwie.

Oto inny przykład. Malaria treatment i malaria therapy są tak podobnie skonstruowane, że większość tłumaczy bez dogłębnej wiedzy medycznej tłumaczy drugie wyrażenie tak, jakby było synonimem pierwszego. W rzeczywistości pierwsze oznacza leczenie malarii, natomiast drugie oznacza leczenie za pomocą malarii, czyli leczenie innej choroby, zwykle paraliżu, poprzez wszczepienie pacjentowi zarazków malarii. Jeśli kontekst jest wystarczający a tłumacz dobry, to może on sobie zdać sprawę, że oznacza to coś innego niż "leczenie malarii" – i spędzi nieco czasu na znalezienie odpowiedniej nazwy tej formy leczenia w swoim języku – lecz takie wyrażenia mogą się pojawiać bez żadnej podpowiedzi kontekstowej, na przykład na jakiejś liście, w jakimś przykładzie lub w takim oto zdaniu "(...) a reaction he discovered when studying malaria therapy many years ago".

Tego rodzaju problemy są chlebem powszednim pracy tłumacza. Czy more accurate information oznacza "większą ilość bardziej dokładnych danych" czy "dane o większym stopniu dokładności"? Czy WHO helped control programmes in 12 countries oznacza, że WHO pomagała przy kontrolowaniu tych programów, czy udzieliła pomocy w przeprowadzeniu rzeczonych programów kontrolnych?

Informacja, że oryginalny tekst mógł być napisany przez Japończyka, Greka, Irańczyka czy obywatela jakiegoś innego kraju, wcale nie pomaga tłumaczowi, który nigdy nie wie, czy odejście od poprawnego użycia jakiegoś terminu jest spowodowane chęcią wprowadzenia pewnego niuansu lub po prostu wynika z braków w znajomości gramatyki.

2. KWALIFIKACJE TŁUMACZA I PROBLEMY PSYCHOLOGICZNE

Wiele konsekwencji wynika z faktu, iż tłumaczenie wymaga rozumienia. Jedną z nich jest to, iż posiadanie w organizacji dobrych tłumaczy jest zarówno trudne jak i kosztowne. Tłumacz nie może jedynie mniej więcej rozumieć tłumaczony tekst: zrozumienie przez tłumacza musi być precyzyjne i szczegółowe. Z drugiej strony nie można rozumieć całkowicie tekstu technicznego nie będąc specjalistą. Jednakże skoro teksty wykazują olbrzymią różnorodność i zatrudnianie tłumacza dla każdej z możliwych dziedzin byłoby nieekonomiczne, to tłumacz musi być specjalistą w wielu specjalnościach, co stanowi wewnętrzną sprzeczność: głębia i ogólność wzajemnie się wykluczają w każdym rodzaju szkolenia.

Skoro występuje taka konieczność, należy osiągnąć rozwiązanie optymalne: znaleźć kogoś, kto posiada specjalistyczną wiedzę w danej dziedzinie, bardzo dobrą znajomość co najmniej dwóch języków obcych używanych przez daną organizację, potrafi się jasno wyrażać i jest chętny zarówno do poszerzania swojej wiedzy w pokrewnych lub innych dziedzinach jak i do poświęcenia swojej energii pracy urzędniczej, uciążliwej i nie nagradzającej intelektualnie.

Tutaj spotykamy się z następną sprzecznością pomiędzy wymaganiami wysokich kwalifikacji, a podrzędną, nudną naturą tej pracy. W machinie organizacji międzynarodowej oddział tłumaczy jest czymś w rodzaju biura maszynistek: nie ma wysokiego statusu i właściwie nikt nie ma pojęcia, że tworzą go ludzie o wysokich stopniach akademickich w dziedzinach prawa, fizyki. medycyny, inżynierii, ekonomii czy innych.

Jednym z częstych wyników tego stanu rzeczy jest odczucie ze strony administracji, iż tłumaczenia kosztują zbyt dużo w porównaniu z ich użytecznością, a ze strony tłumaczy świadomość, że ich trud nigdy nie będzie w pełni zrozumiany.

Tłumaczenie wywołuje przenikające uczucie frustracji z wielu powodów. Frustrujące jest czytanie zdania, które rozumiemy doskonale, lecz zdajemy sobie sprawę, iż po prostu nie możemy znaleźć sposobu wyrażenia go w swoim własnym języku, ponieważ albo nie posiada on odpowiednich środków językowych, albo poprawne zestawienie słów wymyka się wszelkim naszym wysiłkom.

- Trudność ta podąża nieco w kierunku wyjaśniania rozbieżności, które pojawiają się nawet w ważnych tekstach. Na przykład, angielska wersja Artykułu 33 Statutu Organizacji Narodów Zjednoczonych zawiera zdanie "... is likely to endanger the maintenance of international peace and security" (... prawdopodobnie zagraża utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa). Lecz w tekstach francuskim i hiszpańskim słowa "is likely to endanger" (prawdopodobnie zagraża) są przedstawione jako "jest podejrzany o zagrażanie" – a to już zupełnie inna sprawa. W rosyjskim mamy jeszcze jeden wariant: "mógłby zagrażać" – formuła dużo bardziej ogólna, a mniej stanowcza niż w wersjach francuskiej i hiszpańskiej czy angielskiej. Jeśli chodzi o wersję chińską, to w tekście występuje "wystarcza, aby zagrozić". Tam, gdzie tekst angielski zajmuje się pewnym stopniem prawdopodobieństwa, inne języki w różnym stopniu rozważają jedynie prawdopodobieństwo, co w żadnym razie nie oznacza tego samego.

Bardzo frustrujący jest brak wpływu na edycję dokumentu, gdy, posiadając bardziej szczegółowy wgląd w jego treść od samych autorów, ma się świadomość, że można go w oczywisty sposób poprawić. Frustrującym jest blokowanie wyrażania swoich myśli na temat poruszany w tłumaczonym tekście, nawet jeśli dotyczy on naszej własnej specjalizacji, ponieważ w pewnym sensie tłumacz nie jest samodzielną osobą, a jego praca polega na wyrażaniu poglądów innych ludzi, nawet jeśli wydają się mu one bardziej zagmatwane lub mniej słuszne od jego własnych.

Frustrujące jest wysilanie umysłu w celu rozwiązania problemów tłumaczeniowych, wiedząc jednocześnie, że dany tekst co najwyżej zostanie pobieżnie przeczytany przez jednego lub dwóch ekspertów, o ile w ogóle ktoś będzie go czytał. Frustrująca jest świadomość, że duża część sformułowań zostanie w mniejszym lub większym stopniu dowolnie zmieniona przez korektora.

- W większości oddziałów tłumaczy znajdują się starsi tłumacze, którzy dokonują korekty prac wytworzonych przez ten zespół. Jest to usprawiedliwione, ponieważ ważnym jest usunięcie błędów oraz poprawa stylu, lecz większość tłumaczy identyfikuje się ze swoimi tekstami i czuje się urażona działaniami korektorów, natomiast wielu korektorów czuje się zobowiązana do usprawiedliwienia swojego istnienia przez wprowadzanie większej ilości zmian, niż jest to rzeczywiście konieczne.

Frustrujące jest ciągłe napotykanie, nawet po dziesięciu lub dwudziestu latach tłumaczeń, ustępów, których się nie rozumie bez znalezienia odpowiedniej osoby lub książki udzielającej nam wskazówek na temat umykającego nam znaczenia. Frustrujące jest po wielu latach nauki na uniwersytecie wykonywanie uciążliwej, monotonnej pracy, w której jest się samemu ze swoimi tekstami i książkami pomocniczymi, bez żadnego zewnętrznego bodźca, na który można by zareagować, mając przed oczami dokumenty rzadko spokrewnione z naszymi zainteresowaniami.

- Tłumacze bezpośredni nie doświadczają tego braku bodźca. Sama sytuacja wymusza na nich natychmiastowe działanie, muszą coś powiedzieć, nawet jeśli brzmi to zupełnie inaczej, niż powiedział mówca. Tłumacz może spędzić godziny, patrząc się na kartkę z uczuciem odrazy i bez zachęty do kontynuacji; nic innego się nie stanie od zwiększenia się poczucia winy, które zwykle bardziej hamuje niż stymuluje.

Posiadanie szerokiej wiedzy z danych dziedzin oraz znajomość kilku języków jest zaledwie wymaganiem wstępnym do pracy tłumacza. Sam proces tłumaczenia jest pewnego rodzaju akrobacją w ciągłym przełączaniu się z jednego zbioru odruchów na inny, z jednego kulturalnego wszechświata na inny. Wymaga on zarówno siły (solidnych podstaw w obrabianych dziedzinach i w językach – powierzchowna wiedza daje mało pożytku) jak i giętkości umysłu (należy przebudować swoje myśli zgodnie z nowym ciągiem ograniczeń, zupełnie innym od tego, który rządził wyrażaniem oryginalnej idei). Każdy, kto uczestniczy w sprawdzaniu kandydatów na stanowisko tłumacza, zdaje sobie sprawę, że wielu ludzi o wysokich kwalifikacjach technicznych czy naukowych oraz o wszechstronnej znajomości kilku języków mogą być bardzo złymi tłumaczami. Posiadają siłę, lecz nie giętkość umysłu. Brak im akrobatycznych zdolności, które są niezbędnikiem do codziennego wykonywania pracy tłumacza.

3. WYTWÓR

Akrobatyka wyczerpuje. To plus wspomniane wyżej frustracje wyjaśnia, dlaczego żaden tłumacz nie może pracować ośmiu godzin dziennie, za wyjątkiem bardzo krótkich okresów. Można wytężać swój umysł tylko do pewnego stopnia i ani kroku dalej.

Ponieważ dyrekcja nie zdaje sobie z tego sprawy, stosuje do tłumaczy reguły, które odnoszą się do innego rodzaju członków personelu. W konsekwencji tłumacze są zmuszeni udawać, że są pracownikami pełnoetatowymi, gdy większość pracy wykonywana jest jedynie przez połowę tego czasu, a druga połowa jest spędzana na czytaniu, pisaniu, odpoczywaniu i rozmowach z kolegami.

W wyniku tek komedii wytwór zespołu tłumaczy, w kategorii stron, jest dosyć niski w porównaniu z kosztem zaangażowanym na zatrudnienie tak wysoko wykwalifikowanego personelu. (1)

Wytwór jednostek tłumaczy w międzynarodowych organizacjach jest jedną z najlepiej strzeżonych tajemnic na świecie. Każdy kierownik jednostek tłumaczy chciałby znać dane na temat swoich odpowiedników w innych organizacjach, lecz ma on świadomość, że rzeczywista prawda nigdy nie zostanie ujawniona.

W dokumencie ONZ o sygnaturze A/7606 (str. 255 wydania francuskiego) jest zapisane, że średni szacowany wytwór tłumacza wynosi pięć stron dziennie. Można to potwierdzić za pomocą poniższych danych.

Zwykłą praktyką jednostek tłumaczy jest przeznaczenie dla każdego z nich przegródki z pochylnią, gdzie składowana jest jego praca, a liczba stron zostaje zamieniona na liczbę "stron standardowych". Pozwala to sekretariatowi śledzić wyniki pracy indywidualnych tłumaczy. Liczby są tajne i nie wymienialibyśmy ich tutaj, gdybyśmy nie natrafili na szkic raportu przygotowany przez członka zespołu tłumaczy w jednej z organizacji systemu ONZ w odpowiedzi na okólnik od kierownika tego zespołu, w którym domaga się on zwiększenia liczby tłumaczeń. Raport nigdy nie został wysłany, ponieważ konflikt personalny w tej jednostce w jakiś sposób się rozładował, lecz w owym czasie tłumacze zgodzili się poprosić sekretariat o dane z dziennych tłumaczeń w ciągu dwóch odnośnych lat i rozesłać je miedzy sobą, aby uzyskać pojęcie o faktycznych podstawach, na których mogliby oprzeć swoją odpowiedź. Dane te były następujące (liczba standardowych stron na dzień):

Tłumacz

Rok 1

Rok 2

A

4.4

–

B

7.4

5.2

C

3.9

4.2

D

4.8

4.2

E

4.4

4.4

F

5.0

5.6

G

5.4

4.0

H

4.7

4.8

I

7.0

–

J

4.2

7.0

K

5.8

–

L

–

4.4

M

–

5.3

Średnio

5.18

4.91(2)

Średnie dla obu lat są są bardzo podobne do wartości podanych w dokumencie ONZ. Jednakże dane te są mylące, ponieważ nie biorą pod uwagę etapu korekcji. Przypominamy, że w większości organizacji tłumaczenia są wykonywane w dwóch etapach: strony z wykonanym tłumaczeniem są przekazywane do korektora, który sprawdza ich znaczenie, usuwa pomyłki i stara się poprawić styl.

W rozważanej tu jednostce tłumaczy w owym czasie zatrudnionych było siedmiu korektorów. Gdyby ich wzięto pod uwagę, to średni wytwór na osobę całego zespołu spadłby do 3,17 stron dzienne w roku 1 i 2,89 w roku 2. Liczby te nie są całkowicie dokładne, ponieważ korektorzy mogą czasami dokonywać tłumaczeń, czego nie mogliśmy tu uwzględnić z powodu braku odpowiednich danych, lecz ponieważ w rozpatrywanej organizacji korektorzy nie tłumaczyli zbyt wiele w owym czasie, to dla wszystkich celów praktycznych różnicę można pominąć.

Taka niska efektywność jest frapująca, jeśli rozważy się koszty. Członkowie zespołu tłumaczy posiadają stopnie P-3, P-4 (większość korektorów oraz kilku starszych tłumaczy) i P-5 (kilku starszych korektorów), jednakże koszty muszą również uwzględniać kierownika zespołu oraz jego sekretarki plus w kilku organizacjach – na przykład w ONZ – personel pomocniczy. Ponadto większość czasu personelu przepisującego na maszynie jest przypisana dla zespołu tłumaczy. Koszty wyposażenia i materiałów (dyktafony, taśmy, maszyny do pisania, komputery, papier, elektryczność, naprawy sprzętu) również powinny zostać dodane (zobacz na raport Łącznej Jednostki Kontroli dotyczący konsekwencji wprowadzenie dodatkowych języków do systemu ONZ, dokument A/32/237, par.24).

Czytelnik powinien mieć świadomość, że koszty mnożą się przez liczbę języków. Dla przykładu sprawdźmy, ile ludzi jest opłacanych przy tłumaczeniu informacji zawartej w 40-stronnicowym dokumencie. Chociaż dane wyjściowe różnią się dla niektórych języków, dla prostoty założymy takie same wartości dla wszystkich. Jest to usprawiedliwione tym, iż widocznie większy wynik tłumaczy rosyjskich jest rekompensowany przez wynik mniejszy tłumaczy języka chińskiego.

Tłumacz francuski

40 : 5 = 8 osobo-dniówek

Tłumacz hiszpański

40 : 5 = 8 osobo-dniówek

Tłumacz arabski

40 : 5 = 8 osobo-dniówek

Tłumacz rosyjski

40 : 5 = 8 osobo-dniówek

Tłumacz chiński

40 : 5 = 8 osobo-dniówek

suma częściowa tłumaczy (P-3):

40 osobo-dniówek

Korektor francuski

40 : 15 = 2.7 osobo-dniówki (3)

Korektor hiszpański

40 : 15 = 2.7 osobo-dniówki

Korektor arabski

40 : 15 = 2.7 osobo-dniówki

Korektor rosyjski

40 : 15 = 2.7 osobo-dniówki

Korektor chiński

40 : 15 = 2.7 osobo-dniówki

suma częściowa korektorów (P-4):

13.5 osobo-dniówki

Maszynistka francuska

80 : 40 = 2 osobo-dniówki (4)

Maszynistka hiszpańska

80 : 40 = 2 osobo-dniówki

Maszynistka arabska

80 : 40 = 2 osobo-dniówki

Maszynistka rosyjska

80 : 40 = 2 osobo-dniówki

Chiński kaligraf oraz maszynistka

80 : 40 = 2 osobo-dniówki

suma częściowa maszynistek (G3-4-5):

10 osobo-dniówek

RAZEM:

63.5 osobo-dniówki

4.  SYTUACJA WZORCOWA UJAWNIAJĄCA ZARÓWNO MARNOTRAWSTWO JAK I DYSKRYMINACJĘ

Zasadą w badaniach naukowych jest to, iż właściwego oszacowania sytuacji można dokonać jedynie przez porównanie jej z sytuacją wzorcową, w której testuje się inną hipotezę. Aby oszacować zakres wielojęzyczności wykorzystywanej w systemie ONZ, wygodnie będzie rozważyć go względem organizacji wykorzystującej tylko jeden język. Światowy Związek Esperantystów (UEA – Universala Esperanto Asocio), który posiadając zasięg ogólnoświatowy i należąc z praktycznego punktu widzenia do rodziny ONZ, jest organizacją pozarządową, której jedynym językiem roboczym jest Międzynarodowy Język esperanto. Informacje zawarte w 40-to stronnicowym dokumencie przygotowanym przez UEA są bezpośrednio dostępne dla członków tego związku we wszystkich krajach, zatem nie ma potrzeby opłacać 63 osobo-dniówek dla pojedynczego dokumentu tylko po to, aby przezwyciężyć barierę językową. Całkowity koszt czasu i energii nie przekracza kosztu wymaganego na utworzenie oryginalnego dokumentu tylko w języku angielskim.

Oczywiście zaraz pojawią się zastrzeżenia, że członkowie Światowego Związku Esperantystów muszą najpierw nauczyć się swojego języka, zanim będą go używali. Lecz nawet na tym polu UEA zyskuje więcej niż metoda obecnie stosowana w systemie ONZ, zarówno co do zagadnień początkowych inwestycji jak i zagadnień związanych z równością językową.

System stosowany w ONZ wymaga dużych wstępnych nakładów wyrażających się poprzez czas, środki pieniężne oraz wysiłek umysłowy, które muszą zaangażować zarówno każdy uczący się języka jak i jego kraj. Delegaci lub użytkownicy dokumentów, którzy nie zostali przeszkoleni w jednym z jezyków roboczych, muszą spędzać wiele godzin przez wiele lat (co najmniej sześć, a dla niektórych członków, nie mówiących językami spokrewnionymi, np. Japończyków, czas ten nawet wydłuża się do lat dziesięciu), aby wystarczająco zapoznać się z tym językiem, w którym są dostępne pożądane dokumenty. Inwestycja w przypadku esperanto jest o wiele niższa, wynosząc od kilku miesięcy do maksymalnie dwóch lat. Metoda przezwyciężania bariery językowej w organizacjach takich jak UEA jest o wiele bardziej racjonalna, ponieważ doskonałe wzajemne zrozumienie jest osiągane przy minimalnym lub żadnym wysiłku ponoszonym przez różne systemy edukacyjne.

Pomimo tak dużego zaangażowania czasu i energii, metoda ONZ również wprowadza więcej dyskryminacji. A – co ironiczne – dyskryminacja ta jest w większości finansowana przez jej ofiary. Przez dodanie nowych języków rosną ogólne koszty. Ponieważ sytuacja językowa nie jest brana pod uwagę przy wyliczaniu wkładów, te Kraje Członkowskie, których własny język nie jest używany w ONZ, muszą opłacać swój udział w tych dodatkowych kosztach tak, jakby na nich skorzystały, chociaż w rzeczywistości ich sytuacja się pogorszyła. Delegaci koreańscy, indonezyjscy, fińscy i wielu innych nic nie uzyskali, gdy do brzemienia tłumaczeń dołączono języki chiński, arabski, hiszpański i rosyjski – czyli języki dla nich bez wartości komunikacyjnej. Przeciwnie: teraz jest potencjalnie więcej rywalizujących Krajów Członkowskich, które znajdują się na lepszej pozycji we wprowadzaniu swoich pomysłów i w bronieniu własnych tez.

Istnieje zatem dyskryminacja, gdy weźmie się pod uwagę łatwość porozumiewania się, na korzyść Jemeńczyka przeciw Irańczykowi, Chińczyka przeciw Japończykowi. Ekspert, który mówi od urodzenia po arabsku lub rosyjsku może zostać zaproszony do jakiejś komisji lub zarządu nawet, jeśli nie jest mocny w językach. Grek lub Etiopczyk takiej szansy nie ma. W rzeczywistości taka osoba w ogóle nie może wejść do życia międzynarodowego. Taka dyskryminacja jest oczywiście sprzeczna z duchem Deklaracji Praw Człowieka. W przypadku esperanto nikt nie jest zwolniony z konieczności poświęcenia pewnej ilości czasu i energii na opanowanie środków porozumiewania się, co stawia każdego na tym samym gruncie, lecz poniesione nakłady są względnie małe, a to oznacza ich dostępność dla każdego. W systemie ONZ cały ciężar nauki języka spada na tych, których języki ojczyste nie posiadają oficjalnego statusu, natomiast inni są zwolnieni ze skrupulatnego obowiązku przyswojenia sobie innego języka, co daje im więcej czasu na zdobycie wiedzy specjalistycznej w ich dziedzinie.

Oczywiście dobrze zdajemy sobie sprawę, że obecna sytuacja językowa w ONZ w dużej mierze jest wynikiem działania sił politycznych oraz konsekwencją pragnienia osiągnięcia równości w porozumiewaniu się. Lecz w takim samym stopniu jesteśmy pewni, że nie istnieje sposób przełamania politycznej sytuacji patowej poprzez jakąkolwiek korektę używania języków narodowych. ONZ rozpoczynało z dwoma językami roboczymi, a wielu życzy sobie powrotu do tego stanu początkowego. Lecz zegara nie da się cofnąć. Władza językowa, jak władza polityczna, jest zbyt rozproszona i ogólna, aby pozwolić na pozbawienie praw języków, które obecnie cieszą się statusem języków roboczych. Jedynym wyjściem z tego impasu (a nawet to jest politycznie trudnym rozwiązaniem) jest używanie języka neutralnego – języka, który nie jest niczyją własnością – w zastępstwie języków narodowych w pewnych okolicznościach.

Ludzie zaznajomieni z pracą zarówno UEA jak i międzynarodowych organizacji rządowych twierdzą, że esperanto jest zdolne do pełnienia wszystkich funkcji administracyjnych i organizacyjnych, dla których obecnie używa się języków narodowych. Stąd jego użycie w organizacjach rządowych w dużej mierze jest sprawą polityczną i organizacyjną, a nie językową. W dalszej części dokumentu wrócimy jeszcze do tej kwestii.

5. DANE BUDŻETOWE

Budżety i raporty finansowe nie oddają dokładnego obrazu rzeczywistej sytuacji związanej z tłumaczeniami. Usługi tłumaczeniowe powodują wzrost kosztów ogólnych – przeznaczanych na personel, ubezpieczenia, finanse, przestrzeń biurową, itp. Oczywiście ten wzrost nie figuruje w budżetach pod hasłem "Tłumaczenia". Lecz nie na to chcemy tutaj zwrócić uwagę. Raczej chcielibyśmy podkreślić to, iż organizacje wstydzą się swoich słabych wyników przy przezwyciężaniu bariery językowej i usiłują zatrzeć ten obraz tak, jak to możliwe.

Jednym ze sposobów wykorzystywanych do osiągnięcia tego efektu jest rozdzielanie tłumaczeń konferencyjnych od innych tłumaczeń, aby te ostatnie pokrywały jedynie koszty rutynowe, nie związane z zebraniami. Jeśli wiersz budżetu przeznaczony jest na Publikacje, to to również może ukrywać część kosztów tłumaczeń.

Podobnie pewna ilość tłumaczeń wykonywana jest w Biurach Informacji Publicznych, które nie pojawiają się w budżetach oraz w dokumentach finansowych. Możemy również dodać, że tłumaczenia w biurach regionalnych są ukazywane oddzielnie, co powierzchownemu czytelnikowi budżetu może dać wrażenie, że dana organizacja zatrudnia mniej tłumaczy niż faktycznie to robi.

Dużo również zależy od sposobu wyliczania ilości wykonanej pracy. Jeśli podstawą są strony zliczane przez sekretariaty jednostek tłumaczy, może dochodzić do pewnego rodzaju oszukiwania (zwykle nieświadomego), co jest prawie nieuniknione, ponieważ leży w interesie wszystkich zainteresowanych. Często sekretarka jest bardzo szczodra w liczeniu stron: nowa wersja z kilkoma zmianami już przetłumaczonego tekstu zostanie zakwalifikowana w całości jako nowy dokument, zatem 50-cio stronnicowy dokument zostaje "przetłumaczony" w ciągu pół godziny: strony jedynie z wykresami lub rysunkami albo posiadające kilka wierszy tekstu zostaną policzone jako pełne strony, itd. Ten tryb obliczania działa w interesie poszczególnych tłumaczy, korektorów i zespołu jako całości – i stawia ich kierowników, a w rzeczywistości nawet całą organizację w korzystnym świetle.

Ponadto statystyka wyznaczona na podstawie indywidualnych stron może zaniedbywać różnice pomiędzy liczbami dla tłumaczeń i korekt. Jeśli jest jeden korektor na trzech tłumaczy o indywidualnym wyniku w danym miesiącu odpowiednio 300 i 100 stron, to ten zespół tłumaczeniowy wytworzył w sumie 300 stron pod koniec miesiąca. Jednakże sekretarka tworząca statystykę może zapisać

Pan A

100 stron

Pani B

100 stron

Pan C

100 stron

Pani D

300 stron

600 stron

Innym elementem zniekształcającym obraz tłumaczeń w dokumentach finansowych jest praktyka finansowania ich poprzez fundusze przeznaczone na jakiś projekt, program lub określony wydział. Zdarza się to przykładowo wtedy, gdy jakieś biuro chce mieć przetłumaczony tekst w czasie, gdy zespół tłumaczy jest zbyt zajęty, aby przyjąć dodatkowe obciążenie. Jeśli zespół ten zasugeruje, aby biuro skorzystało z zewnętrznej pomocy (tj. z samodzielnego tłumacza pracującego w domu), lecz sam nie posiada na to dostępnych funduszy, to dane biuro może często odpowiedzieć, iż może je ściągnąć ze swoich własnych środków w celu sfinansowania tłumaczenia.

Innymi sumami związanymi bezpośrednio z tłumaczeniami, a nie pojawiającymi się jako takie w budżetach lub raportach finansowych są – oprócz wszystkich wspomagających serwisów, wyposażenia i zaopatrzenia – sumy wydawane na podróże, zakwaterowanie, wizy, itp., dla tłumaczy wysyłanych na konferencje odbywające się poza centralą. Zilustrujmy ten punkt za pomocą niedawnego przykładu.

Konferencja w Ałma Ata na temat Podstawowej Opieki Medycznej (6-12 września 1978) wspólnie sponsorowana przez WHO i UNICEF zatrudniała około trzydziestu tłumaczy. Nie pracowali dużo. Na przykład, zespół francuski składał się z dwóch zmian – z 'dziennej'. która pracowała od 8^30 rano do 16^30 oraz z 'nocnej', która miała pracować od 16^00 do północy, lecz zawsze kończyła o 22^00, z wyjątkiem ostatniej nocy, gdy tłumaczenie raportu z konferencji wymagało od personelu pozostania w pracy do 2^00 nad ranem. Szef dziennej zmiany miał nieco (niewiele) pracy do wykonania, którą musiał się zająć sam, ponieważ okazało się, że teksty do tłumaczenia były po hiszpańsku i rosyjsku, a tylko on jeden posiadał niezbędną wiedzę na temat tej kombinacji języków. Lecz wszyscy pozostali w obu zespołach byli praktycznie bez zajęcia przez pierwsze pięć dni tej siedmiodniowej konferencji.

Nie powinno to zostać odebrane jako krytyka osoby organizującej zadania dla tłumaczy na tym spotkaniu. Jak zwykle dla każdej zewnętrznej konferencji nie miała ona żadnych możliwości przewidzenia ilości tłumaczeń, które będą wymagane. Gdyby Konferencja zdecydowała o utworzeniu podsumowujących zapisów we wszystkich językach dla każdego z zebrań, to zespół tłumaczeniowy miałby na okrągło pełne ręce roboty. Chcemy jedynie zaakcentować, że system wielojęzykowy używany w ONZ pociąga za sobą takie absurdalnie ekonomicznie sytuacje jak trzydzieści osób wykonujących niewielką lub prawie żadną pracę w odległym miejscu, gdy ich rutynowe zadania w centrali są wykonywane przez kosztowny, tymczasowy personel.

Jednakże kwota stracona w taki sposób jest większa niż się zdaje na pierwszy rzut oka. Ile godzin przeznaczyły na ten zespół Biura Podróży, Konferencji i Udzielania Wiz? Ile kosztowało rozesłanie maszyn do pisania z klawiaturami arabskimi, hiszpańskimi, francuskimi i angielskimi, dyktafonów, literatury pomocniczej, itp. biorąc pod uwagę zarówno same koszty transportu jak i czas przeznaczony na przygotowanie tego transportu?

Aby powiększyć absurdalność, pewna liczba dokumentów dla tej samej konferencji został przetłumaczona wcześniej na chiński, ponieważ do ostatniej chwili nie było wiadome, czy Chiny do niej nie przystąpią. Ponieważ chiński jest językiem roboczym, to znacząco zwiększa koszty, o których tutaj wspominamy. Gdybyśmy odnieśli to wszystko do naszej sytuacji kontrolnej – podobnych konferencji organizowanych przez Światowy Związek Esperantystów – zdalibyśmy sobie sprawę, że żaden z tych dodatkowych kosztów nie byłby bezwzględnie konieczny dla gładkiej komunikacji międzykulturowej pod tymi warunkami.

6. RZECZYWISTA EFEKTYWNOŚĆ WYSIŁKU SKIEROWANEGO NA TŁUMACZENIA

Nawet jeśli dokumenty wyprodukowane w kilku językach byłyby najwyższej ważności, wciąż można by się zastanawiać, czy takie tłumaczenia są warte włożonego w nie wysiłku. Lecz zupełnie nie o to tu chodzi. Najwięcej czasu i wysiłku umysłowego przeznacza się na tłumaczenia związane z tekstami, które przeczyta co najwyżej jedna lub dwie osoby, a w wielu przypadkach nikt.

To może się wydawać niewiarygodne dla kogoś, kto nie posiada wiedzy na temat wewnętrznego funkcjonowania takich organizacji. Lecz spójrzmy ponownie na ten konkretny przykład Konferencji w Ałma Ata.

Przemówienia dostarczone w językach innych od francuskiego na zebraniach plenarnych tej Konferencji zawierały w zaokrągleniu po 35.000 słów, tj. jakieś 102 standardowe strony do przetłumaczenia na francuski lub 31 dniówek jednego tłumacza (nie wliczając w to przepisywania na maszynie) zgodnie ze średnimi przytoczonymi powyżej. Pełen zestaw przemówień musiał się pojawić w pięciu językach używanych na Konferencji, a ilość stron do przetłumaczenia na inne języki była w przybliżeniu następująca: angielski – 66; hiszpański – 110; rosyjski – 125; arabski – 118. (5)

Trudno zamienić te dane na dniówki tłumacza z powodu braku informacji na temat średniej produktywności wg języków. Zwykle zespoły tłumaczy angielskiego tworzą dużo więcej od innych z trzech głównych powodów: (a) jest dużo łatwiej tłumaczyć na angielski niż z angielskiego, ponieważ większość języków – z wyjątkiem chińskiego – jest dużo bardziej precyzyjna; (b) zespoły tłumaczy angielskiego są najbardziej tolerancyjne na błędy i mniej wymagające, jeśli chodzi o styl i przejrzystość; (c) kilka zespołów angielskich nie korzysta z usług korektorów.

Sensownym oszacowaniem mogłoby być założenie, że średni dzienny wytwór na osobę w zespole angielskim wynosi 10 stron, a w rosyjskim 5 stron, natomiast tłumacze/korektorzy arabskiego i hiszpańskiego posiadają wytwór podobny do swoich francuskich kolegów. W takim przypadku liczba dniówek wymaganych do przetłumaczenia przemówień w Ałma Ata na wszystkie języki wyniosłaby 134 (bez uwzględniania maszynistek, edytorów, drukarzy, korektorów i personelu administracyjnego)

Teraz możemy powrócić do naszego pierwotnego pytania: kto będzie czytał te przetłumaczone teksty? Przemówienia – proszę wybaczyć naszą szczerość – są przeznaczone dla ogromnej większości potencjalnych czytelników, którzy wcale nie są nimi zainteresowani. Istnieją dwa główne powody tego stanu rzeczy.

Po pierwsze, pewna część większości przemówień składa się z pozdrowień, gratulacji dla WHO i UNICEF za zorganizowanie tej Konferencji oraz dla Przewodniczących, Wiceprzewodniczących i Sprawozdawców za ich wybór, jak również podziękowania dla Rządu Radzieckiego i Rządu Kazachskiej Republiki Ludowej i władz oraz ludzi z Ałma Ata za ich wspaniałą gościnność.

Po drugie, o ile rozważania na temat Podstawowej Opieki Zdrowotnej mogą być uważane za interesujące w kilku przypadkach, to większość przemówień po prostu powtarza idee wcześniej sformułowane i opublikowane odkąd koncepcja ta pojawiła się w dziedzinie zdrowia publicznego. Administrator zdrowia publicznego będzie uważał przeczytanie ich za stratę cennego czasu; jeśli będzie zainteresowany, to z pewnością będzie wolał zajrzeć się do głównej dokumentacji i sprawozdania z tej Konferencji. Kilka przemówień zawiera pewne interesujące informacje na temat sytuacji lub doświadczeń kraju prelegenta, lecz większość z tych danych przedstawionych przez większość przemawiających można znaleźć w publikacji informacyjnej WHO – Report on the World Health Situation (Raport o Sytuacji Zdrowotnej na Świecie), gdzie są łatwiejsze do odszukania. Poza tym takie ustne oświadczenia są w wielu przypadkach bezwartościowe, ponieważ czytelnik nie jest w stanie odróżnić stwierdzeń propagandowych od uczciwych oszacowań sytuacji w kraju prelegenta.

Jeśli tak jest, to kto będzie czytał te dokumenty? W całości nikt z wyjątkiem korektorów. Najprawdopodobniej każdy uczestnik otrzyma kopię i zajrzy do swojego własnego przemówienia w swoim własnym języku ojczystym: zawsze przyjemnie jest oglądać swoją prozę w druku. Kilku może sprawdzić tłumaczenie w tym czy innym języku. Być może dziesięciu lub dwunastu spojrzy na przemówienie kolegi. I to wszystko.

Prawdopodobne jest, iż większość uczestników postara się wyszukać humorystyczną anegdotę, którą opowiedział jeden z uczestników na sesji zamykającej,  uzyskując nieco aplauzu oraz sprawiając mnóstwo wstydu, lecz będą zawiedzeni: ten atrakcyjny (ale nieistotny) rozdział został usunięty przez edytora.

Innymi słowy, jest więcej niż prawdopodobne, że 134 dniówek tłumacza (60% roku roboczego członka personelu) poświeconych na wytworzenie tych przemówień w pięciu językach z praktycznego punktu widzenia zostało prawie całkowicie zmarnowane. Po sześciu miesiącach i tak żadnej różnicy nie zrobiłby fakt, gdyby ci tłumacze pozostali w domach lub wyjechali na narty, zamiast zajmować się wykonywaniem swojej pracy.

A czy ten przykład jest wyjątkiem? Niestety, zupełnie nie. Ilu jest czytelników przemówień wszystkich zebrań wszystkich organizacji we wszystkich językach? Albo dla swobodnego przykładu, ilu ludzi przeczytało i kiedykolwiek przeczyta – lub, powiedzmy, skonsultuje się – nawet kilka z 400 wydrukowanych stron (470.000 słów, 1382 standardowych stron) podsumowujących raportów z Trzeciego Komitetu Dziewiątej Sesji Ogólnego Zgromadzenia ONZ w językach rosyjskim lub chińskim? A co z większością innych Komitetów Zgromadzenia Ogólnego lub takich organów jak Rady Powierniczej ONZ?

W rzeczywistości droga tych raportów wygląda tak, iż ludzie uczestniczący w zebraniu czytają jeden raz tekst prowizoryczny – zwykle tylko częściowo te miejsca, w których znajdują się ich interwencje oraz możliwe odpowiedzi na nie – tak szybko jak stanie się on dostępny. W ogromnej większości przypadków zapisy te nie są już nigdy potem czytane. Większość interwencji w większości języków w wersjach oficjalnych nie jest wcale nigdy czytana.

Czy oznacza to, że te zapisy są bezużyteczne i nie powinny wcale istnieć? Ani trochę. W dzisiejszych czasach nie da się przewidzieć, czy dany zapis nie stanie się niezmiernie ważny za dziesięć lub dwadzieścia lat. My pytamy raczej: w jakim celu tworzy się te zapisy w tak dużej liczbie języków? Lub, przedstawiając to inaczej, czy liczba czytelników usprawiedliwia koszt tłumaczeń?

To samo uzasadnienie odnosi się do publikacji informacyjnych, takich jak wspomniany wcześniej Report on the World Health Situation (około 400 stron druku). Czy istnieje równowaga pomiędzy ilością wymaganej pracy tłumacza a liczbą czytelników w różnych językach?

Zupełnie nie. W rzeczywistości całe serie dokumentów nigdy nie są czytane w dużej liczbie języków z powodu nieodpowiedniego poziomu przeniesienia (często związanego z niską jakością tekstu oryginalnego). Niedawno zapytaliśmy pewną liczbę delegatów uczestniczących w zebraniu technicznym, z których wszyscy pochodzili z danego obszaru językowego, o to, czy czytają w swoim własnym języku dokumenty techniczne opublikowane przez Wyspecjalizowaną Agencję. Większość odpowiedziała negatywnie. Typowe odpowiedzi były następujące: "czytam je po angielsku, aby je zrozumieć" i "w moim języku ojczystym  teksty te są nieco niejasne, więc trudno mi je zrozumieć, lecz ponieważ mój angielski nie jest wystarczająco dobry, po prostu czytam dokumenty dotyczące tej dziedziny i wydane w moim kraju."

Dlaczego te dokumenty są "nieco niejasne?" Ponieważ nie jest dostępny żaden zespół tłumaczy wystarczająco biegły w danej dziedzinie, aby wyprodukować niezbędne wersje w różnych językach.. Gdy czytelnik francuski natrafia na wyrażenie un écart-type de deux w raporcie technicznym pewnej Organizacji, po prostu nie jest w stanie go zrozumieć, ponieważ ono nic nie znaczy. Tłumacz i korektor nie posiadają wystarczającej wiedzy ze statystyki, aby zrozumieć, że tekst ten odnosi się do odległości od średniej dwóch standardowych odchyleń, tj. dwukrotnej wartości standardowego odchylenia. Wybierają oni wyrażenie, które "brzmi naukowo", lecz niestety stanowi zagadkę dla specjalisty.

Może się również zdarzyć, że oddział tłumaczy wymyśli nowe słowo, ponieważ dany termin nie daje się wyrazić pojedynczym słowem w ich języku, lecz specjaliści nie przyswoili sobie tego nowego terminu. Nie mamy środków na przeprowadzenie właściwych badań tego problemu, lecz zastanawia nas, ilu ludzi w administracji zdrowia krajów francuskojęzycznych zdaje sobie sprawę ze znaczenia système d'orientation/recours, terminu występującego od niedawna w dokumentach WHO. Jest to wyrażenie stworzone przez zespół tłumaczy WHO w celu znalezienia odpowiednika angielskiego terminu referral system (system odniesienia), lecz ponieważ nie jest ono używane poza WHO, wątpliwym jest, aby, przykładowo, wielu Afrykańczyków francuskojęzycznych było w stanie poprawnie zdefiniować jego znaczenie. Połączenie żargonu i pomyłek tłumaczeniowych tworzy tą "niejasność" stylu, która odstrasza potencjalnych czytelników w danym języku.

Czytelnik tego dokumentu może się dziwić, że takie pomyłki zdarzają się, biorąc pod uwagę to, co wcześniej powiedzieliśmy na temat wysokich kwalifikacji technicznych wymaganych do zatrudnienia na oddziale tłumaczeń. Lecz te wysokie kwalifikacje stwarzają problemy rekrutacyjne. Specjaliści zwykle nie posiadają wysokiego poziomu kompetencji językowych lub posiadają inne, bardziej interesujące propozycje pracy. W praktyce wynikiem jest to, że tłumacz ze stopniem naukowym z prawa musi robić co tylko umie z tekstem statystycznym, a ekonomista zmaga się z raportem dotyczącym rolnictwa – lub, aby zacytować rzeczywisty przykład (zdarzyło się to w WHO w 1964), tekst o jajnikach komarów dla Oddziału Malarii może być tłumaczony... przez ginekologa, ponieważ w grupie brak biologa lub entomologa. A urlop lub choroba mogą pozbawić oddział tłumaczy jedynego specjalistę z danej dziedziny, gdy właśnie on jest potrzebny.

Niedostatek specjalistów/tłumaczy jest jednym z powodów zatrudniania korektorów, który opiera się na rozumowaniu, że dwie wykształcone osoby mają większą szansę zrozumienia i poprawnego wyrażenia terminów spoza ich szczególnej dziedziny.

Używanie stanowczych zwrotów językowych jest ryzykowne, jeśli ktoś nie czuje się dobrze w danej dziedzinie. W konsekwencji, aby uniknąć pomówienia o złe zrozumienie danego tekstu, tłumacze i korektorzy mają tendencję stosowania niejasnych wyrażeń technicznych, jednocześnie subtelnie wykorzystując wszystkie możliwości językowe w celu ukrycia braku precyzji pod płaszczykiem stylu.

Skoro "klienci" zespołów tłumaczy nie zdają sobie sprawy z ich trudności, to często przysyłają swoje teksty w ostatniej minucie, co uniemożliwia sumiennym tłumaczom wykonanie pełnego zestawu poszukiwań terminów technicznych, które powinny być wykonane w celu stworzenia przyzwoitego tłumaczenia w dziedzinie leżącej poza ich własną specjalnością.

Jeśli przetłumaczone teksty techniczne zawierają pełno błędów lub są "nieco niejasne", to winni temu są nie tłumacze, lecz cała ta koncepcja międzykulturowej komunikacji w formie stosowanej w organizacjach międzynarodowych. Przeciwko dobremu tłumaczeniu sprzysięga się bardzo dużo przeciwności.

7. PSYCHOLOGICZNE I POLITYCZNE ZNACZENIE JĘZYKA

Dr Mahler zdał sobie sprawę z faktu, iż wiele przetłumaczonych dokumentów nie jest czytane i w ten sposób stwarza jedynie absurd ekonomiczny, dlatego zwrócił się on do Naczelnego Dyrektora WHO z propozycją, zaaprobowaną przez Zarząd, aby WHO ograniczało się do tłumaczenia zapisów ze swoich zebrań tylko do jednego języka (rezolucja EB60.R7). Jeśli waga takich tekstów leży jedynie w ich wartości archiwalnej lub badawczej, argumentował, to po co publikować je przy olbrzymich kosztach w pięciu lub sześciu językach?

Lecz dr Mahler nie zdawał sobie sprawy z powiązań psychologicznych związanych z hierarchią językową i popełnił błąd, sugerując angielski jako jedyny język, w którym tworzony by pełne zapisy. Język jest symbolem tożsamości. Gdy się kogoś zmusza do używania obcego języka, czuje on (być może nieświadomie) jakby oddał część swojej władzy i swojej tożsamości, co go obraża. Kraje ze względnie małą władzą przez długi czas poddawały się temu ignorowaniu ich językowej tożsamości oraz presji wywieranej przez większe potęgi językowe. Ich uraza była tłumiona przez wszechogarniające uczucie, że muszą być rozsądne.

Takie jest poczucie na poziomie narodowym. Na poziomie indywidualnym delegaci i członkowie personelu z takich krajów faworyzowali tę sytuację językowej nierówności, ponieważ zawdzięczali wiele ze swojej uprzywilejowanej sytuacji temu, iż posiadali lepsze umiejętności językowe od swoich rodaków. Gorszy ekspert z lepszą znajomością angielskiego lub francuskiego z większym prawdopodobieństwem trafi do delegacji, zespołu ekspertów lub personelu organizacji międzynarodowej niż dużo lepszy ekspert nie władający dobrze językami obcymi.

Nie przypadkowo zdarzyło się, że, za wyjątkiem hiszpańskiego, oficjalnymi językami ONZ od początku były języki Krajów Członkowskich, posiadających stałe mandaty w Radzie Bezpieczeństwa. Również nie jest przypadkiem, że język chiński, który przestał być słyszany przez cały okres używania mandatu Chin przez Tajwan, stał się nagle znów używany wraz z uznaniem Republiki Ludowej jako pełnoprawnego reprezentanta Chin, albo język arabski dodano do języków roboczych dokładnie w czasie, gdy kryzys ropy naftowej ujawnił potęgę krajów, które jej używają. Wszystkie te fakty odzwierciedlają sytuację władzy.

Stosowanie języków w organizacjach międzynarodowych osiągnęło impas, ponieważ siły psychologiczno-polityczne naciskają w kierunku niezgodnym ze zdrowym zarządzaniem ekonomicznym oraz z normalną wydajnością. Oczywiste jest, iż jeśli nic nie będzie robione w celu sprawdzenia bieżącego trendu, to liczba języków będzie wciąż rosła. Język niemiecki jest często używany w praktyce jako mowa międzynarodowa wśród narodów Europy Centralnej. Jest częściowo używany na poziomie regionalnym przez kilka organizacji w rodzinie ONZ. Co przeszkodzi mu w otrzymania statusu języka oficjalnego za kilka lat?

Pewnego dnia z pewnością zostanie dołączony do języków oficjalnych język suahili. Podczas dyskusji dotyczącej propozycji nadania statusu języka roboczego hiszpańskiemu i rosyjskiemu w jednej z organizacji, pewien delegat afrykański został powitany aplauzem, gdy oznajmił, że zagłosuje na korzyść tego projektu rezolucji przy zastrzeżeniu, że kraje korzystające z tych dobrodziejstw również odwzajemnią się głosowaniem na korzyść języka arabskiego, a później suahili, gdy zaproponowany będzie dla nich podobny status.

Wystarczy przeczytać zapisy dyskusji Komitetu na temat dodania języków roboczych, aby zdać sobie sprawę, że siły psychologiczno-polityczne są o wiele silniejsze od ekonomiczno-wydajnościowych. Chociaż w rzeczywistości dodanie nowych języków nigdy nie poprawiło wydajności sekretariatów, lecz narzuciło im nowe brzemię oraz olbrzymi wzrost kosztów, to jednak o tym fakcie mówi się bardzo niewiele. Zamiast powiedzieć prawdę – "Sekretariaty pracowały lepiej, gdy językami roboczymi były tylko angielski i francuski" – wszyscy delegaci gratulują sobie nowego języka i udają radość z powodu tzw. "zwiększonej efektywności", natomiast ignorują aspekty ekonomiczne i organizacyjne swojej decyzji.

Gdy kilku delegatów sugeruje dołączenie suahili do języków roboczych, jaki kraj ośmieli się sprzeciwić? Czarna Afryka jest jedynym kontynentem nie reprezentowanym w spektrum językowym systemu ONZ. Negatywny stosunek do takiej propozycji będzie odczuwany przez Afrykańczyków jako odrzucenie kultury afrykańskiej, jej wartości i tożsamości. Żaden rząd nie może sobie pozwolić na przyjęcie takiej postawy w dzisiejszym układzie politycznym.

Skoro tak jest, to oczywistym staje się to, że pomysł dr Mahlera tworzenia pełnych zapisów tylko w języku angielskim, chociaż zupełnie sensowny w swoich zasadach, był błędem w proponowanym wniosku. Przyjmując psychologiczne zabarwienia związane z sytuacją językową jako symbol schematu władzy na świecie, wniosek ten mógł jedynie zostać odrzucony przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia. I tak się rzeczywiście stało (rezolucja WHA 31.13).

8. ŁĄCZĄC ZE SOBĄ ASPEKTY EKONOMICZNE I POLITYCZNO-PSYCHOLOGICZNE

Chociaż propozycja dr Mahlera przeoczyła istotny czynnik i z tego powodu jej nie przyjęto, to nie oznacza to, iż cały pomysł był zupełnie zły. Oczywiście byłoby sensowne zarzucić publikowanie w wielu językach tekstów, których w tych językach nikt nie czyta za wyjątkiem kilku osób, a ograniczyć się do jednego wydania oficjalnego w tylko jednym języku. Jednakże, biorąc pod uwagę zaangażowane w to czynniki psychologiczno-polityczne, język ten nie powinien posiadać powiązań z żadną władzą.

Jedynym językiem spełniającym niezbędne kryteria przejrzystości, elastyczności, długiej tradycji międzykulturowej, względnej łatwości uczenia się i neutralności względem systemu władzy jest esperanto. Niewielu ludzi jest świadomych tych cech języka esperanto. Lecz fakt ignorowania ich w praktyce nie powinien przeszkodzić w poważnym rozważeniu ich w tej konkretnej sytuacji. Rzeczywistość esperanto bardzo różni się od wielu popularnych nieporozumień na jego temat. Z powodów zarówno naukowych jak i prawnych ważnym staje się podkreślenie, iż fakty powinny znaleźć się nad odczuciami, a obiektywna ocena nad subiektywnymi tabu.

Jeśli pewien dokument posiada jedynie wartość archiwalną lub badawczą, to znaczy, że najprawdopodobniej nikt go nigdy wcale nie przeczyta, chociaż musi być dostępny, gdy dany rozwój zdarzeń nagle staje się bardzo ważny lub po prostu dla dobra badań historycznych. Dokumenty odniesienia będą czytane jedynie wyrywkowo i przez bardzo niewiele osób. Jedynie kilku administratorów zdrowia oraz garstka studentów wykonujących prace badawcze – jeśli w ogóle tacy będą – przeczytają strony poświęcone Wyspom Podwietrznym, Surinamowi, Brunei, Nigerii, Mauretanii lub podobnym krajom w hiszpańskim wydaniu Trzeciego Raportu o Sytuacji Zdrowia na Świecie.

Skoro wszyscy ludzie zainteresowani w takich dokumentach już posiadają umiejętności czytania po angielsku, francusku lub hiszpańsku, bardzo łatwo jest (kwestia tygodni) dla kogoś z takim wykształceniem językowym nauczyć się czytać w języku esperanto, przechodząc z kilku kosztownych języków na jeden neutralny, który byłby całkowicie uzasadniony.

W zasadzie można by nawet podjąć decyzję o tworzeniu istotnych dokumentów tylko w esperanto, lecz dany fragment – nie przekraczający określonej liczby stron – mógłby być tłumaczony na dowolny z języków roboczych lub oficjalnych wg zapotrzebowania rządów. Tak jak w bibliotekach mikrofilmy przedstawiają niesamowitą oszczędność miejsca, gdzie dostęp do wszelkich dokumentów umieszczonych na mikrofilmach jest bardzo wygodnym systemem, tak samo tworzenie sprawozdań tylko w języku esperanto nie wykluczałoby dostępności pożądanych fragmentów po rosyjsku, arabsku lub w innych językach, jeśli taka wystąpiłaby potrzeba.

Światowy Związek Esperanto, który cieszy się statusem konsultanta (B) w UNESCO i jest na liście Rady Gospodarczej i Społecznej ONZ, jest do dyspozycji organizacji należących do rodziny ONZ pomagając przy zatrudnianiu i szkoleniu personelu niezbędnego do realizowania powyższej propozycji, którą oczywiście można by wprowadzać stopniowo.

W wielu dziedzinach ekonomicznych, społecznych i innych projekt pilotażowy jest podejmowany najpierw, a jego zastosowania zostają uogólnione, jeśli wyniki są zadowalające. Doświadczenia zdobyte na całym świecie przez Światowy Związek Esperanto (jak również przez wiele stowarzyszeń esperanckich) przy rozwiązywaniu problemów językowych w środowiskach międzykulturowych można uważać za taką działalność pilotażową.

Należy spojrzeć na twarde fakty, chociaż byłyby one nieprzyjemne. Jeśli system ONZ ma zamiar uniknąć trudności krajów Unii Europejskiej, gdzie działalność językowa pochłania od jednej czwartej do jednej trzeciej budżetów, nie ma wyjścia: musi rozważyć przyjęcie jakiegoś języka, który rozwiąże zarówno problemy psychologiczno-polityczne jak też ekonomiczno-organizacyjne, tj. języka neutralnego etnicznie, ekonomicznie i politycznie. Najbardziej sensownym sposobem wprowadzenia tej zmiany – która przypadkowo miałaby ogromnie pozytywne następstwa dla działalności międzynarodowej – byłoby podwójne podejście:

1. ONZ ogłosiłoby, że w okresie dwudziestu lat jedynym językiem roboczym byłby pewien neutralny język międzynarodowy. W tym względzie mocne argumenty przemawiają na korzyść esperanto. Z powodu jego bezkompromisowej zgodności z prawami psycholingwistyki jest ono jedynym językiem międzynarodowym, w którym płynność posługiwania się może być łatwo osiągnięta również przez ludzi spoza indoeuropejskiego obszaru językowego. Jest to jedyny nie-narodowy język, którego używa rozległa diaspora obejmująca wiele nie-europejskich krajów. Jest również jedynym posiadającym odpowiednio długą tradycję gwarantującą jego skuteczność. Taka oficjalna deklaracja pobudziłaby naukę esperanto wśród personelu wszystkich ekip rządowych oraz ludności wszystkich krajów. Po dwudziestu latach nie istniałyby trudności doboru członków delegacji, którzy rzeczywiście opanowali ten język.

2. W czasie gdy rządy i organizacje przygotowywałyby się do terminu ostatecznego, esperanto byłoby stopniowo wprowadzane do dokumentów, począwszy od takich jak wspomniane powyżej, które posiadają co najmniej w kilku językach bardzo ograniczoną liczbę czytelników.

Alternatywnie ONZ mogłoby działać w kierunku zmniejszenia użycia języków wiodących, takich jak francuski i angielski, a rozszerzenia udogodnień dla delegatów w postaci możliwości używania przez nich ich własnych języków w debatach. Ma się rozumieć, można by udostępnić interpretacje w esperanto, być może kosztem Krajów Członkowskich uczestniczących w debacie w danym czasie, być może kosztem bardziej zróżnicowanych, chociaż niekoniecznie powiększonych usług tłumaczy. Stąd powstałby podwójny ruch w kierunku równości, dotyczący zmniejszenia liczby języków używanych w tłumaczeniach oraz zwiększenia ich liczby przy interpretacji.

Gdyby przyjęto taką politykę, co stałoby się z obecnym personelem w zespołach tłumaczy?

Po pierwsze ważnym jest, aby zrozumieć, że zawsze w ONZ będzie występowało zapotrzebowanie na tłumaczy – nie tak bardzo dla prac rutynowych, jak dla zadań specjalnych. Chociaż nie przeprowadziliśmy żadnych szczegółowych badań w tej kwestii, to sądzimy, że bardzo prawdopodobne jest, iż w tym wspomnianym powyżej dwudziestoletnim okresie tarcie byłoby więcej niż wystarczające, aby sprowadzić usługi tłumaczeniowe do poziomu, który żądaliśmy w naszej propozycji. Co więcej, przynajmniej w początkowych latach występowałaby potrzeba tłumaczeń i korekt stylistycznych tekstów w esperanto, w miarę jak ich twórcy nabieraliby doświadczeń. Tłumaczenia na żądanie wciąż wymagałyby usług wykwalifikowanych tłumaczy. Istnieje również duża szansa, że skoro reguły rządzące językiem stałyby się w mniejszym stopniu napędzane polityką, pojawiłoby się miejsce dla publikacji streszczeń tekstów, a nie dosłownych transkrypcji niektórych przemówień lub krótkotrwałych dokumentów.

- W tym względzie może zainteresować czytelnika to, że w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku kierownik małego zespołu tłumaczy w regionalnym biurze jednej z organizacji w systemie ONZ, zdając sobie sprawę, iż wiele z pracy tłumaczy jest stratą czasu, podjął inicjatywę skontaktowania się z delegacjami mówiącymi po francusku (w tym Biurze używano w owym czasie jedynie angielskiego i francuskiego, a większość tłumaczeń wykonywana była z angielskiego na francuski), aby ich spytać, czy sprzeciwialiby się otrzymywaniu krótkich podsumowań zamiast pełnych tłumaczeń. Zgodzili się. Przez kilka miesięcy personel tłumaczy w tym zespole spędzał większość czasu pracy biurowej na pływaniu oraz lub angażowaniu się w inne działania i każdy był zadowolony. Jednakże, gdy pogłoski dotarły do Kwatery Głównej, a śledztwo potwierdziło fakty, kierownik zespołu został surowo ukarany, a system ten zarzucony.

- Chociaż to prawda, że jest nieuczciwe zmuszanie podatników lub rządy do przeznaczania części ich dochodów na finansowanie rozrywek sportowych lub czasu bezczynności personelu, jednakże równie dobrze można by zapytać, czy pieniądze podatników i rządów zostały lepiej ulokowane tylko dlatego, że streszczenia zastąpiono kompletnymi dokumentami pełnymi powtórzeń i nadmiarowości.

Tłumaczenie jest niemożliwą i frustrującą pracą. Nie istnieje proporcja pomiędzy wejściowymi kosztami, czasem i wysiłkiem umysłowym, a wyjściową poprawą w płynności działania organizacji. Co więcej traduttore, traditore (włoskie – tłumaczyć, oszukiwać). Jeśli oficjalne zapisy i dokumenty informacyjne organizacji międzynarodowych byłyby tworzone w tylko jednym neutralnym języku, to ryzyko nieporozumień i zniekształceń spadłoby stromo w dół, a to samo dotyczy kosztów. A nie są to czcze żądania. Esperanto jest żywym i funkcjonującym językiem, który łatwo można badać i obserwować – nie w abstrakcyjnej teorii, lecz w konkretnej rzeczywistości. Takie badanie nie byłoby trudne do wykonania i nie powinno być powstrzymywane przez sceptyków. Jeśli esperanto nie działa, to przy pomocy jakich tajemniczych środków porozumiewają się ludzie nim mówiący?

Nieuczciwym byłoby założyć, że systematyczne badanie potencjału języka esperanto odbyłoby się bez jego przeciwników. Poglądy na esperanto są dziwne. Być może dlatego, że język jest w tak bardzo częścią osobowości, to trudno uwierzyć, że język będący twórczym wynalazkiem pojedynczego człowieka może naprawdę spełniać wszystkie funkcje żywego języka etnicznego. A ponieważ ludzie nim mówiący spędzają względnie mało czasu na informowaniu o nim reszty świata (w językach etnicznych...), to zbyt łatwo można potraktować esperanto jako raczej jakąś Utopijną ideę niż funkcjonującą społeczność powiązaną jedną mową.

Ci sceptycy nie zdają sobie sprawy, że większa część słownictwa esperanto oraz większość jego zastosowań nie wyskoczyła z głowy Ludwika Zamenhofa, jego twórcy, lecz z codziennego używania esperanto przez miliony ludzi mówiących tym językiem na całym świecie. Nie wiedzą również, że wiele międzynarodowych zebrań jest corocznie organizowanych w esperanto, łącznie z kongresami, które zbierają razem od czterech do pięciu tysięcy mówców z całego świata, a gdzie wyłączne używanie esperanto jako językowych środków porozumiewania się jest zupełnie zadowalające dla wszystkich uczestników. W końcu nie wiedzą oni, że liczne organizacje, takie jak Światowy Związek Esperanto, używają go we wszelkich szczególikach organizacji biurowej jak również do wszelkich działań kulturalnych.

Lecz stanowi to dokładnie sens świętości języka ojczystego – czynnik zmuszający niektórych do odwrócenia się od esperanto – nakazujący bezwzględne używanie go. Równość językowa, podobnie jak rasowa czy płciowa, nie jest utopią lecz rozsądkiem i zwykłą sprawiedliwością.

9. WNIOSKI

1. Biorąc pod uwagę języki robocze – a więc i tłumaczenia – historia używania języków w systemie ONZ pokazuje rozwój, który zupełnie nie jest dostrzegany przez delegatów, Kraje Członkowskie i Sekretariaty. Angielski i francuski były, a w dużej mierze wciąż są, lingue franche dla ludzi nie mających wspólnego języka: mogą być używane jako narzędzie porozumiewania się pomiędzy Indonezyjczykiem a Norwegiem, pomiędzy Turkiem a Argentyńczykiem. Hiszpański, arabski i chiński nigdy nie są używane tak często: ich wykorzystanie ogranicza się do ludzi, dla których są to języki ojczyste. Nawet mahometanie, gdy nie należą do świata mówiącego po arabsku, używają innego języka (głównie angielskiego) w sferach międzynarodowych. Nigdy nie słyszy się arabskiego używanego jako środek porozumiewania się pomiędzy, powiedzmy, muzułmaninem z Nigerii i Malezji, ani nie widzi się delegacji z takich krajów jak Iran, Afganistan i Indonezja, aby czytały dokumentację po arabsku. Podobnie hiszpański i chiński są praktycznie nie używane przez ludzi nie mówiącymi nimi w swojej ojczyźnie. Rosyjski zajmuje środkową pozycję. Jest to język międzykulturowy ZSRR (tekst był tworzony w czasie, gdy jeszcze istniał Związek Radziecki – przyp. tłum.), lecz prawie wcale nie spotykany w organizacjach międzynarodowych, gdzie jego użycie ogranicza się do przedstawicieli rosyjskich, mongolskich i bułgarskich ze sporadycznym, lecz niezmiernie rzadkim pojawianiem się u niektórych delegacji ze Wschodniej Europy.

2. Skłonność dodawania nowych języków jest połączona z takimi czynnikami psychologicznymi jak poszukiwanie prestiżu oraz uznawalnej tożsamości, jak również z takimi zagadnieniami politycznymi jak okazanie potęgi kulturalnej, gospodarczej lub czysto politycznej. W takim przypadku nic nie może zmienić tej skłonności o ile nie wyłoni się wola stawienia czoła faktom językowym i podjęcia poważnych badań alternatywnych rozwiązań.

3. Wspomniany wyżej rozwój dał w wyniku olbrzymi wzrost dniówek przeznaczonych na tłumaczenia.

4. Ograniczenia tkwiące w zadaniu wykonywania tłumaczeń narzucają pewne połączenie wysokich kosztów utrzymania personelu (z powody niezbędnych kwalifikacji) oraz niskiej produktywności (z powodu ograniczeń ludzkiego umysłu oraz energii nerwowej, ponieważ wiele tekstów wymaga pewnego rodzaju badań, a także dlatego, iż ten rodzaj umysłowej gimnastyki wymaganej przez proces tłumaczenia jest wyczerpujący; konieczność zrozumienia wyklucza intensywne wykorzystywanie komputerów).

5. Wysoki koszt każdej tłumaczonej strony nie jest spostrzegany przez sekretariaty, delegacje i Kraje Członkowskie, ponieważ ta kwestia zostaje rozmyta przez dużą liczbę czynników. W szczególności budżety i raport finansowe nie odzwierciedlają rzeczywistego wpływu tłumaczeń na koszty całkowite.

6. W przeciwieństwie do tego co zwykle mówią delegaci przy dodawaniu nowego języka, przejście z "komunikacji międzykulturowej" (jako języki robocze tylko angielski i francuski) na "ułatwienie dla uprzywilejowanych grup narodów" (hiszpański, rosyjski, chiński, arabski) nigdzie nie przyczyniło się do gładszego funkcjonowania sekretariatów. Narzuciło im jedynie kosztowne brzemię. Przedstawiciele sekretariatów w dyskusjach dotyczących języków nie przedstawiają takich dodatków jako ułatwiających zadań ich organizacji. Jedyną zaletą jest liczba Krajów Członkowskich, która rośnie do poziomu dyskryminującego pozostałych.

7. Znaczna część przetłumaczonych stron, które zostały wyprodukowane w systemie ONZ, nie ma żadnych lub ma bardzo nielicznych czytelników.

8. Alternatywne rozwiązanie jest stosowane przez pewną liczbę pozarządowych organizacji warunkach, które można by nazwać jako projekt pilotażowy, chociaż to określenie jest być może zbyt restrykcyjne, jeśli rozważy się, że zebrane doświadczenia obejmują okres czterech pokoleń oraz wszystkie zakątki świata. Rozwiązanie to zawsze satysfakcjonowało wszystkich jego użytkowników. To alternatywne rozwiązanie dotyczy używania Międzynarodowego Języka Esperanto.

9. Uczestnicząc w Światowym Kongresie Esperanto w 1977 Dyrektor Generalny UNESCO powiedział, że po raz pierwszy w swoim życiu widzi międzynarodowe spotkanie, w którym język jest pomocą, a nie barierą dla zrozumienia.

10. Odpowiadając na sytuację rynkową i specyficzne żądania osób mówiących po esperancku na całym świecie, Biuro Informacji Publicznej ONZ oraz równoległe biura w UNESCO stworzyły kilka dokumentów po esperancku, takich jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka oraz Deklaracja o Przyznaniu Niepodległości Krajom i Narodom Kolonialnym. Esperancka wersja Karty Narodów Zjednoczonych – wydane oczywiście przez ONZ – jest już w druku. Na Konferencji Ogólnej w Montewideo w 1954 UNESCO przyjęło rezolucję (rezolucja I V.I.4.422), w której umieściła notę o "wynikach osiągniętych przez esperanto na polu międzynarodowych stosunków intelektualnych" oraz poinstruowała swojego Dyrektora Naczelnego, aby "współpracował z Światowym Związkiem Esperanto w sprawach dotyczących obu organizacji". Światowy Związek Esperanto otrzymał status konsultanta (kategorii B) i znajduje się na liście Rady Gospodarczej i Społecznej ONZ. Cieszy się on również współpracą (rozpoczętą w styczniu 1979) z Organizacją Państw Amerykańskich.

11. Chociaż opanowanie esperanto wymaga jedynie ósmej do dziesiątej części czasu niezbędnego do osiągnięcia względnie dobrej znajomości języka etnicznego, umiejętność czytania może osiągnąć po kilku tygodniach osoba potrafiąca zrozumieć dokumenty ONZ pisane po angielsku, francusku czy hiszpańsku.

12. Decyzja dotycząca tłumaczenia mało czytanych dokumentów posiadających jedynie wartość badawczą lub archiwalną na esperanto przedstawiałaby jedynie bardziej racjonalne wykorzystanie wkładów rządów niż obecny system.

13. Nie rozwiązałoby to długoterminowego problemu ani nie skontrolowałoby trendów dodawania nowych języków. Aby to osiągnąć, propozycja przyjęcia deklaracji prawa na korzyść esperanto, przy zastrzeżeniu, że byłby to jedyny język używany po okresie przejściowym – na przykład dwudziestu lat – mogłaby być jedynym efektywnym sposobem zmuszenia Krajów Członkowskich i Sekretariatów, aby stawiły czoła temu długoterminowemu problemowi i wzięły na siebie swoje obowiązki.

14. Istnieje jednakże szeroko rozpowszechniony psychologiczny opór co do poważnego rozważenia przyjęcia takiego języka jak esperanto, nawet w długoterminowej perspektywie. Korzenie tego oporu znajdują się zarówno w czynnikach społeczno-politycznych jak i w psychologii wielu osób. Ludzie posiadają skłonność odsuwania od siebie problemu języka międzynarodowego bez poświęcenia czasu na zastanowienie się nad nim, tak jakby każdy mógł w kilka minut wydać opinię na temat złożonej sprawy bez rozważenia różnych jej aspektów. W rzeczywistości problem używania języka w stosunkach międzynarodowych, na poziomie publicznym, prywatnym czy bezpośrednim jest dużo bardziej skomplikowany niż to się zwykle wydaje na pierwszy rzut oka. Należy wziąć pod uwagę bardzo szeroki zakres czynników politycznych, społecznych, kulturowych, ekonomicznych, psychologicznych, językowych, fonetycznych i pedagogicznych.

15. Jakkolwiek by nie był zrozumiały ten opór, to pobłażanie mu jest w sprzeczności ze wszystkimi zasadami powszechnie przyjętymi w prawie i w nauce. Powszechnie uznaje się, że podstawą oceny alternatywnych rozwiązań problemu jest to, iż dowody stają się ważniejsze od subiektywnych wrażeń, a myślenie logiczne jest bardziej odpowiednie od niechęci przeanalizowania dostępnych danych. Każdy uważałby za absurd dyskutowanie o komunikacji międzymiastowej bez uwzględniania istnienia telefonów, albo o ignorowaniu dostępności szczepionki przy dyskutowaniu na temat sposobów poradzenia sobie z epidemią ospy. Podobnie absurdem jest badanie komunikacji międzykulturowej tak, jakby nikt nigdy nie używał neutralnego języka nie-etnicznego, gdy tymczasem jest on już od ponad stu lat codziennym doświadczeniem setek tysięcy ludzi rozrzuconych po całym świecie oraz licznych międzynarodowych stowarzyszeń o wyrafinowanym i złożonym stopniu organizacji.

16. Być może najsmutniejszą częścią raportu Łącznej Jednostki Kontroli, który niemniej jednak jest bardzo imponujący, jest jego raczej gorzkie przyznanie się, iż nie widzi on żadnego praktycznego sposobu przełamania obecnego wzorca usług językowych ani istotnej zmiany obecnej polityki językowej w ONZ. Z tego powodu, jeśli nie z innego, powinniśmy bardzo poważnie zastanowić się nad alternatywami i ich opiniami, szczególnie gdy te opinie są udokumentowane i łatwe do przetestowania.

UWAGI

1. Prostym sposobem zwiększenia produktywności jednostki tłumaczy byłoby zatrudnianie ich na pół etatu, lecz kierownictwo nie wydaje się sprzyjać takiemu rozwiązaniu i spowodowałoby to powstanie różnych problemów, których tutaj nie możemy rozpatrzyć.

2. Bez tłumaczy B i I w roku 1 oraz J w roku 2 średnia wyniosłaby odpowiednio 4.73 i 4.68. Niemożliwe jest oszacowanie stabilności osiągów tłumacza I, który był nieobecny w roku 2, lecz jeśli chodzi o B i J, to ich wyniki dla kolejnego roku pokazują, że ich osiągnięcia były wyjątkowe po osiągnięciu poziomu 7 stron. Wydaje się niewiarygodne, aby osoba wytwarzająca 4,2 strony dziennie przez cały rok (średnia zupełnie odpowiadająca średnim uzyskanym przez jego kolegów, zatem prawdopodobnie "normalna") mogła nagle zwiększyć swoje wyniki o jakieś 3 strony dziennie tylko własnym wysiłkiem. Żaden pracownik nie zwiększa swojego dziennego przerobu o 67% bez oddziaływania jakiegoś zewnętrznego czynnika. Wyjaśnienie może leżeć w jednej z metod oszukiwania, wspomnianej na stronie 11.

3. Na podstawie jednego korektora na trzech tłumaczy.

4. Przy założeniu średniego wyniku wypisywania 40 stron dziennie. Tekst jest przepisywany dwukrotnie – raz przed i raz po korekcie. Rzeczywista wartość może być niższa z powodów wysokich standardów jakości wymaganych dla ostatecznego tekstu; na pewno jest niższa dla chińskich kaligrafów i pisarzy.

5. Te wartości zostały oszacowane na podstawie liczby użytkowników każdego języka. Nie udało się nam zdobyć rzeczywistych statystyk, lecz widocznie Łączna Jednostka Kontroli nie miała z tym problemów.

Dokumenty Esperanckie, nowa seria, numer 20 A (1979)

Esperanto: język europejski czy azjatycki?

PRZEDMOWA

Języki narodowe i miejscowe świata są mocno powiązane z określonymi ludźmi i określonymi miejscami. Lecz Międzynarodowy Język esperanto nie jest wiązany z żadnym określonym narodem czy obszarem geograficznym.

Mimo to naukowcy, szczególnie ci nie mówiący językiem esperanto, zwykle wyrażają wątpliwości na temat tej zasady, a datuje się to od samych czasów Zamenhofa, który jako pierwszy stworzył ten język, "jeśli Zamenhof rzeczywiście znał jedynie języki europejskie," pytają się oni, "to jak mógł uniknąć stworzenia europejskich reguł gramatycznych i semantycznych w swoim języku?" Nawet jeśli jakiś naukowiec czuje się zobowiązany przestrzec, że nie istnieją języki czysto europejskie lub czysto azjatyckie, a związki znaczeniowe pomiędzy słowami są głównie wynikiem sposobu używania języka przez ludzi nim mówiących, a nie jakiejś definicji a priori, to to zupełnie poważne pytanie wciąż zasługuje na przemyślaną odpowiedź.

Jeśli w rzeczywistości udałoby się pokazać, że język stworzony przez Zamenhofa jest związany wyłącznie z Europą, to twierdzenia o jego językowej neutralności zostałyby w oczywisty sposób podważone. Wtedy można by zgodnie z prawdą twierdzić, że chociaż jest on łatwiejszy od innych języków używanych obecnie w stosunkach międzynarodowych i z tego powodu zasługuje na poważne potraktowanie jako język międzynarodowy, to niemniej jednak nie jest on neutralnym środkiem porozumiewania się pomiędzy kulturami.

Lecz naukowy test tej kwestii nie leży w historycznych ograniczeniach wiedzy Zamenhofa lub w powierzchownych cechach tego języka, lecz w rzeczywistych doświadczeniach w nauczaniu go w różnych częściach świata oraz w fundamentalnej budowie samego esperanto. Odnośnie pierwszego problemu istnieje ogólna wiedza na temat rzeczywistej zdolności uczenia się esperanto, nie tylko w porównaniu z innymi językami, lecz również w zależności od pochodzenia geograficznego studenta i przynależności do różnych rodzin językowych. Jednak istnieje bardzo niewiele prawdziwie naukowych i obiektywnych badań. Takie badania są wręcz niezbędne.

Druga kwestia dotycząca tego, czy esperanto to w jakimkolwiek stopniu język europejski, jest sprawą interesującą naukowców od dłuższego czasu, lecz dopiero niedawno przyciągnęła uwagę ludzi posiadających pełną znajomość zarówno esperanto jak i lingwistyki porównawczej. Przedstawiona tutaj praca badawcza, wykonana przez jednego z naszych najwybitniejszych lingwistów, Claude'a Pirona (który czuje się jak u siebie w domu nie tylko w rodzimym języku francuskim, lecz również przykładowo w chińskim), jest pionierską analizą polową dziedziny, która wciąż jest ledwo zbadana. Nie jest ona, ani nie ma być wypucowanym badaniem naukowym. Jest nieformalnym przemówieniem wygłoszonym w Genewie 15 maja 1976 na spotkaniu pod koniec tygodnia z użytkownikami języka esperanto. Na szczęście możemy dołączyć to badanie do naszej serii artykułów jako pierwszy krok w kierunku rozpoznania pełnej międzynarodowości esperanto. Mamy nadzieję, że pomoże ono pobudzić innych kompetentnych badaczy do zajęcia się tą ważną dziedziną.

Humphrey Tonkin

Uniwersytet Pensylwanii

Filadelfia, luty 1981

I. RODZAJE JĘZYKÓW

Czy wyrażenia "język europejski" i "język azjatycki" znaczą cokolwiek? W rzeczy samej nic a nic. W Azji mówi się wieloma językami (łącznie z perskim, bengalskim i syngaleskim), które historycznie oraz pod względem budowy należą do tej samej rodziny co większość języków europejskich, czyli tzw. rodziny "indoeuropejskiej". A w Europie miliony ludzi posługują się językami (takimi jak turecki, fiński, węgierski i maltański), które należą do kategorii szerzej reprezentowanej poza Europą. Z powodów ogólnych i tradycyjnych języki dzieli się na trzy kategorie:

1. Języki fleksyjne, takie jak języki indoeuropejskie i semickie.

2. Języki aglutynacyjne, takie jak węgierski i turecki.

3. Języki izolujące, takie jak chiński i wietnamski.

Tradycyjnie stosuje się dwa kryteria do klasyfikacji przynależności jakiegoś języka do jednej z tych kategorii: pierwsze to sposób wyrażania przez dany język związków gramatycznych, a drugie to proces zmiany lub grupowania elementów słownych w celu osiągnięcia nowego znaczenia lub nowej roli w zdaniu. Idąc bardziej w kierunku definicji strukturalistów, można powiedzieć, że kryterium to jest stosunkiem ilościowym morfemów, które mogą się zmieniać. (1)

Morfem jest zdefiniowany jako najmniejsza jednostka o znaczeniu językowym. Na przykład, francuskie słowo reverrai, 'zobaczę ponownie', zawiera trzy morfemy: re sygnalizujący powtórkę, ver pojęcie widzenia i rai jako amalgamat wyrażający jednocześnie sens 'osoby mówiącej', 'liczby pojedynczą' oraz 'czasu przyszłego'.

Różniące się morfemy języka posiadają oczywiście różne częstotliwości występowania. Z tych trzech zacytowanych powyżej re jest we francuskim bardziej powszechne od ver (i innych form ver takich jak vis, voi, voy, vu, itd.), ponieważ spotykamy go we wszelkiego rodzaju słowach o znaczeniu 'powtarzania', 'rozpoczynania od nowa', 'powrotu' i tym podobnych. A rai jest jeszcze bardziej powszechne od re: w rzeczywistości może on wystąpić z dowolnym czasownikiem francuskim we wspomnianym wcześniej układzie.

Najczęstsze morfemy sygnalizują funkcje gramatyczne. Ich zawartość znaczeniowa jest bardzo zubożona. (Gdybym miał powiedzieć e ma -ał mi -e! to praktycznie nie przekazałbym żadnej sensownej informacji). Nazywamy je morfemami gramatycznymi. To, co nazywa się semantemami (lub leksemami), to mniej powszechne morfemy, których zawartość znaczeniowa jest o wiele bogatsza. (Wiersz "brać łopata pracować ogród" nawet nie będąc całkowicie jasnym, mimo to przekazuje sporą ilość informacji. Nigdy nie powiedzielibyśmy takiego zdania, lecz bardzo podobne struktury są używane codzienne w reklamach drukowanych w magazynach i gazetach.) To właśnie wśród tych semantemów zwykle klasyfikuje się "afiksy", które, zgodnie z definicją zwykle stosowaną w lingwistyce (lecz niekoniecznie dobrą dla morfemów, które użytkownicy esperanto nazywają afiksoj), są użyteczne przy wyprowadzaniu nowych słów i nie mogą być używane samodzielnie. Re we francuskim słowie reverrai jest afiksem: można go dołączać do wielu pierwiastków słownych w celu tworzenia form pochodnych, lecz zawsze pojawia się jako połączony z innym semantemem i nigdy nie występuje sam. Możemy teraz zdefiniować te trzy tradycyjne kategorie języka w ten sposób:

1. Jeśli istnieje zmiana w postaci wszelkich rodzajów morfemów, łącznie z semantemami innymi od afiksów, język jest fleksyjny. Na przykład,

voir/vu/vision

widzieć/widziany/widzenie

eu/ayant/avoir

miał/mienie/mieć

2. Jeśli tylko morfemy gramatyczne zmieniają postać, a wśród semantemów tylko afiksy, to język jest aglutynacyjnym. Na przykład węgierski:

ak/ek/ok

(oznacza liczbę mnogą)

ház, házak

dom, domy

ember, emberek

osoba, osoby

asztal, asztalok

stół, stoły

-ben/-ban

("w")

ház, házban

dom, w domu

kéz, kézben

ręka, w ręce

-ság/-ség

(oznacza abstrakcję)

szabad, szabadság

wolny, wolność

üde, üdeség

czysty, czystość

3. Jeśli żaden z morfemów nie zmienia postaci, to język jest izolujący. Na przykład chiński:

nü

(kobieta)

sījī, nüsījī

kierowca, kierowca kobieta

péngyŏu, nüpéngyŏu

przyjaciel, przyjaciółka

hùa

(u...enie)

gōngyè, gōngyèhùa

przemysł, uprzemysłowienie

jiăndān, jiăndānhùa

prosty, uproszczenie

zhèngzhì, zhèngzhìhùa

polityka, upolitycznienie

xìng

(cecha abstrakcyjna)

kĕnéng, kĕnéngxìng

możliwy, możliwość

fŭzá, fŭzáxìng

skomplikowany, komplikacja

shíjì, shíjìxìng

rzeczywisty, rzeczywistość

Porównanie par zwięzły/zwięzłość i niesprawiedliwy/niesprawiedliwość jest dobrym sposobem na uwypuklenie tych trzech rodzajów zmian:

zwięzły/zwięzłość

francuski (fleksyjny)

bref/brièveté

węgierski (aglutynacyjny)

rövid/rövidség

chiński (izolujący)

jiănluè/jiănluèxìng

niesprawiedliwy/niesprawiedliwość

francuski (fleksyjny)

injuste/injustice

węgierski (aglutynacyjny)

igazságtalan/igazságtalanság

chiński (izolujący)

fēizhèngyì/fēizhèngyìxìng

We francuskim, będącym językiem fleksyjnym, zmiana występuje zarówno na poziomie pierwiastków słownych – bref zmienia się na brièv – jak również na poziomie sufiksu. Stąd raz znajdujemy przykładowo sufiks -té w przypadku (brièveté), a w innym -ice (injustice). We węgierskim, będącym językiem aglutynacyjnym, jedynie afiksy się zmieniają: pierwiastki rövid i igazságtalan nie ulegają zmianie; sufiks jest taki sam, lecz pojawia się w dwóch postaciach: -ség i -ság. W chińskim, będącym językiem izolującym, nie występują żadne zmiany: nie zmieniają się pierwiastki jiănluè i fēizhèngyì, a sufiks-xìng jest stosowany w obu przypadkach bez zmiany.

* * *

Dokonajmy teraz kilku obserwacji tego, co odkryliśmy. Dla wygody zachowamy tradycyjne terminy "fleksyjny", "aglutynacyjny" i "izolujący", chociaż są kiepsko wybrane i pochodzą z niewystarczającej analizy faktów. Na przykład, chiński jest zwykle przedstawiany jako typowy przypadek języka izolującego, lecz w rzeczywistości zawiera on wiele morfemów, których nie można używać w izolacji. Jest to prawdziwe nie tylko dla wielu afiksów, takich jak wspomniane powyżej nü i hùa, lecz również dla wielu innych semantemów. Na przykład, morfem fù, znaczący 'ojciec', w zwykłym języku nigdy nie jest używany samodzielnie (tj. z wyjątkiem przysłów, maksym i wyrażeń poetyckich); mówi się fùqīn 'ojciec', fùmù, 'rodzice', fùxìzhìdù, 'system patriarchalny', itd. Z drugiej strony język chiński ciągle wykorzystuje pewien system, który tradycyjnie uważany jest za typowo aglutynacyjny: dodaje on do siebie morfemy, aby czasami tworzyć bardzo długie słowa:

tā

on

tāmen

oni

tāmende

ich

xīn

serce, duch, umysł

xīnlĭ

psychika

xīnlĭxué

psychologia

xīnlĭxuéjiā

psycholog

zhèngyì

sprawiedliwy

fēizhèngyì

niesprawiedliwy

fēizhèngyìxìng

niesprawiedliwość

(Chińskie morfemy są używane samodzielnie w starym języku pisanym, w tzw. wényán. Lecz wényán nigdy nie stał się językiem mówionym i błędem byłoby mylenie go z językiem zwyczajowo zwanym 'chińskim'.)

Aby zaklasyfikować jakiś język do jednej z tych trzech kategorii, dane kryterium nie musi obowiązywać w stu procentach. Należy przewidywać mały błąd, nawet ze względu na regularne zmiany wywołane przez system dźwiękowy. Na przykład, w chińskim sufiks -ĕr dodawany do morfemu kończącego się spółgłoską maskuje tę spółgłoskę i czasami zmienia poprzedzającą samogłoskę. A gdy dzieje się to z powtórzonym ponownie pierwiastkiem, to drugie pojawienie się pierwiastka przesuwa go do pierwszego tonu (-), o ile już nie jest w tym tonie:

màn/mànmār

wolny, powoli

kuài/kuàikuār

szybki, szybko

lĭng/lĭr

szyja, obroża

Zmiana dźwiękowa w semantemie jest względnie częsta w języku japońskim:

kuni/kuniguni

kraj/wszystkie kraje

Można zaliczyć pewien język do danej kategorii, jeśli kryterium stosuje się do co najmniej dziewięćdziesięciu procent morfemów występujących w, powiedzmy, dziesięciominutowej zwykłej rozmowie. Teraz możemy bardziej szczegółowo przeegzaminować te trzy kategorie językowe.

II. JĘZYKI FLEKSYJNE

W każdym z tych języków pierwiastki zmieniają się zarówno w wyrazach pochodnych jak i w trakcie zmiany ich funkcji gramatycznych. Porównanie ich z esperanto, w którym pierwiastek nigdy nie ulega zmianie, uwidacznia tę własność języków fleksyjnych. Aby podkreślić niezmienność morfemów esperanckich, oddzielamy je łącznikiem na poniższej liście i porównujemy z językami niemieckim, angielskim i rosyjskim (w ostatniej kolumnie znajduje się tłumaczenie polskie):

Niemiecki:

denken

pens-i

myśleć

(ich) dachte

(mi) pens-is

(ja) myślałem

Gedanke

pens-o

myśl

Angielski:

sell

vend-i

sprzedawać

sold

vend-it-a,vend-is

sprzedany/sprzedawałem

sale

vend-o

sprzedaż

rosyjski:

xodit'

ir-i

iść

(ja) xožu

(mi) ir-as

(ja) idę

xažival

ir-ad-is

chodziłem

Języki semickie są również uważane za fleksyjne. Lecz ich fleksja jest nieco inna: zmienia się postać słów potomnych, lecz podstawowy układ spółgłosek pozostaje stały. Na przykład w języku arabskim układ samogłosek KTB oznacza "pisać, komponować":

KaTaBa

on pisał

KuTiBa

był napisany

yaKTuBu

on napisze

yuKTaBu

będzie napisany

meKTuB

napisany

aKTaBa

on coś napisał

KiTāB

pismo, książka

KuTuB

pisma, książki

KāTiB

pisarz

KaTB

pisanie

III. JĘZYKI AGLUTYNACYJNE

Języki aglutynacyjne charakteryzują się posiadaniem niezmiennych pni, do których dołącza się afiksy nie mogące być używanymi samodzielnie i których samogłoski mogą się zmieniać w zależności od rodzaju samogłosek występujących w pierwiastkach słownych, do których zostają one dołączone. Weźmy za przykład tureckie wyrażenie kīrīlmadīlarmī? Jest ono zbudowane w ten sposób:

kīr

łamać

īl

imiesłów przeszły

ma

nie

dī

czas przeszły

lar

oni

mī

pytanie

Stąd słowo to oznacza "czy oni nie zostali złamani?"

Oto kilka innych przykładów, które podkreślają prawo harmonii samogłosek w języku tureckim. W zależności od tego, czy samogłoska w pierwiastku to e lub a, liczba mnoga jest wyrażana przez -ler lub -lar, 'mój' przez -im lub -īm, a 'do' przez -e lub -a.

ev

dom

at

koń

eve

do domu

ata

do konia

evim

mój dom

atīm

mój koń

evime

do mojego domu

atīma

do mojego konia

evler

domy

atlar

konie

evlere

do domów

atlara

do koni

evlerim

moje domy

atlarī

moje konie

evlerime

do moich domów

atlarīma

do moich koni

Dwa fakty pokazują, że te sufiksy nie są słowami i dlatego mają zupełnie inną postać niż w esperanto (podane w nawiasach w poniższych przykładach). Pierwszy: turecka zmiana samogłosek:

sevmek

(ami)

kochać

sevmemek

(neami)

nie kochać

kīrmak

(rompi)

łamać

kīirmamak

(nerompi)

nie łamać

Drugi: nie są one używane niezależnie. Na przykład 'mój' to -im, -īm, -urn lub -m:

dost

(amiko)

przyjaciel

dostum

(mia amiko)

mój przyjaciel

sofra

(tablo)

stół

sofram

(mia tablo)

mój stół

Lecz te sufiksy (-um,-im, itd.) nie mogą być używane oddzielnie w znaczeniu 'mój'. Jeśli potrzebne jest osobne słowo, należy powiedzieć benim (dosłownie 'ja-mój', zaimek osobowy [ben "ja", sen 'ty'] i sufiks są tłumaczeniem naszego zaimka dzierżawczego [-im 'mój', -in 'twój']).

IV. JĘZYKI IZOLUJĄCE

Większość języków izolujących używana jest w Azji, lecz niektóre istnieją również w Afryce. W obu Amerykach tzw. języki kreolskie też należą do tej kategorii. Nazywane są izolującymi, ponieważ panuje wyobrażenie, że słowa w tych językach składają się z elementów będących samowystarczalnie (izolująco) zdatnymi do użytku. W rzeczywistości tak nie jest. Wiele morfemów chińskich, jak widzieliśmy powyżej, występuje tylko w połączeniu z innymi. Tym co rzeczywiście odróżnia języki izolujące jest fakt, że morfemy są niezmienne i każdy z nich posiada postać, która pozostaje taka sama we wszystkich jego wystąpieniach, czy to będą połączenia z innymi, nowe słowa lub odmiany gramatyczne. W takim języku osoba potrafiąca powiedzieć "ja" i znająca zasady tego języka od razu potrafi powiedzieć "mi", "mój", "to co moje" itp. Wszystkie niuanse, uszczegółowienia, pojęcia pochodne, które w innych typach języków są wyrażane poprzez zmiany morfemów lub zmiany w samych morfemach, tutaj są tłumaczone przez kolejność wyrazów lub przez absolutnie regularne używanie morfemów i ich kombinacji, które nie mogą się zmieniać. Istnieją również różne zjawiska fonetyczne, takie jak podwajanie – porównaj z malajskim puteh 'biały', puteh puteh 'białawy' – których nie musimy tutaj w pełni rozpatrywać. Ważnym jest to, iż bez względu na zmianę w znaczeniu lub funkcji gramatycznej sam morfem pozostaje nietknięty. Funkcja gramatyczna jest sygnalizowana albo kolejnością wyrazów, albo niezmiennymi morfemami gramatycznymi.

Zarówno w języku malajskim jak i w pochodzącym od francuskiego kreolskim z Karaibów słowo modyfikujące stoi po słowie modyfikowanym: dom mojej matki jest tłumaczone jako rumah emak saya (malajski) lub jako caïe manman moin (kreolski):

rumah emak saya

caïe manman moin

dom matka ja

dom matka ja

W języku chińskim kolejność wyrazów jest odwrotna:

wŏ mŭqīn de fángz

ja matki dom

(Wŏ mŭqīn fāngz i wŏde mŭqīnde fāngz jest poprawne gramatycznie, ponieważ słowo de, które wskazuje modyfikację, może zostać pominięte, jeśli sens jest jasny bez niego. Wyrażenie wŏ mŭqīnde fāngz jest preferowane tylko z powodów stylistycznych i rytmicznych.)

W języku izolującym wzajemność w rzeczach, o których się mówi, jest koniecznie odzwierciedlana przez równoległą wzajemność w elementach, które te rzeczy oznaczają.

Kreolski:

li ka-aller caïe manman            ka-aller caïe manman li

Chiński:

tā dào nī mŭqīnde fángz qù            nī dào tā mŭqīnde fángz qù

Kontrast pojawia się, jeśli przykładowo porównamy to samo zdanie z jakimś językiem indoeuropejskim, takim jak francuski czy angielski:

Francuski:

il va chez votre mère         vous allez chez sa mère

Angielski:

he goes to your mother's house         you go to his mother's house

Polski:

on idzie do domu twojej matki         ty idziesz do domu jego matki

Istnieje podobieństwo, lecz nie identyczność, pomiędzy he a his, lecz zupełnie brak podobieństwa pomiędzy il a sa, w przeciwieństwie do kreolskiego li/li, chińskiego tā, tā(de). W ten sam sposób czasowniki we francuskim i angielskim – he goes lecz you go, il va lecz vous allez – różnią się formą, natomiast w językach izolujących nie (ka-aller, qù).

W kreolskim, jak i w chińskim, pokazanie zamiany osób wymaga prostej wymiany odpowiednich zaimków; pozostałe elementy pozostają niezmienne. We francuskim i angielskim, jak też we wszystkich językach fleksyjnych, zupełnie brak tej pięknej równoległości. Również w językach aglutynacyjnych, z uwagi na system sufiksów, równoległość ta nie istnieje. (Porównaj tureckie: 'on idzie' gidiyor, 'ty idziesz' gidiyorsunuz, 'twoja matka' ananīz, 'jego matka' anasī.)

Podobnie jak języki aglutynacyjne, języki izolujące używają bardzo szeroko kombinacji elementów. Spostrzeżenie to szczególnie odnosi się do tzw. języków monosylabicznych, w których większość morfemów posiada tylko jedną sylabę, jak w chińskim i wietnamskim. Języki te całkiem sporo wykorzystują możliwości udostępniane przez użycie metaforyczne, jak pokazano w poniższych przykładach pochodzących z języka chińskiego:

diàn elektryczność

+ huà

mowa

=

diànhuà

telefon

+ bào

wiadomość

=

diànbào

telegram

+ lì

siła

=

diànlì

moc elektryczna

Przez dodanie xiàn "linia" tworzy się:

diànhuàxiàn

linia telefoniczna

diànbàoxiàn

linia telegraficzna

diànlìxiàn

linia energetyczna

System ten zawsze radzi sobie przy rozwiązywaniu problemów terminologicznych. Gdy pojawiły się windy, ich funkcja polegała na zastąpieniu schodów, a chińczycy zgodnie z nią utworzyli następujące słowo złożone:

diàn

elektryczność

tī

schody

diàntī

winda

A co należało zrobić przy pojawieniu się ruchomych schodów? Bardzo proste:

zì

samo

dòng

ruch

zìdòng

automatyczny, 'samo-poruszający się'

tī

schody

zìdòngtī

'samo-poruszające się schody'

(Interesujące jest, że wyrażenie moving stairs [ruchome schody] również istnieje w angielskim obok słowa escalator.)

V. PROBLEM KLASYFIKACJI ESPERANTO

To, że tradycyjne kategorie są zbyt sztywne w porównaniu z niezbyt klasyfikowalną rzeczywistością, jest oczywiste ze względu na fakt, iż dana cecha "definiująca" może często być odnaleziona w różnych rodzinach językowych. Na przykład, rzeczowniki złożone są często bardzo podobne w kilku językach należących do trzech wspomnianych wyżej kategorii, co możemy zaobserwować w wyrażeniu komisarz ludowy:

Niemiecki (fleksyjny): Volkskommissar

(Volk = lud; Kommissar = komisarz)

Węgierski (aglutynacyjny): népbiztos

(nép = lud; biztos = komisarz)

Chiński (izolujący): rénmín-wĕiyuán

(rénmín = lud; wĕiyuán = komisarz)

Niemiecka konstrukcja w tym przypadku jest bardziej spokrewniona z językami w innych kategoriach, takimi jak węgierski czy chiński, niż z językami w tej samej grupie indoeuropejskiej, takimi jak francuski:

commissaire du peuple (dosłownie, 'komisarz ludu')

lub rosyjski:

narodnyj komissar (dosłownie, 'ludowy komisarz').

Inny przykład przedstawiają zaimki dzierżawcze. Są one niezależnymi słowami zastępującymi odnośny rzeczownik w większości języków fleksyjnych. Stąd 'mój ojciec' po francusku brzmi mon père, po rosyjsku moj otec, a po chińsku też podobnie wŏde fùqīn, chociaż to język izolujący. Lecz inny system, stosujący sufiksy w sposób, który na pierwszy rzut oka wydaje się być typowo charakterystycznym dla języków aglutynacyjnych (tureckie baba 'ojciec', lecz babam 'mój ojciec') pojawia się również w niektórych językach fleksyjnych:

Perski (indoeuropejski)

pidar = ojciec

pidaram = mój ojciec,

Arabski (semicki)

ab = ojciec

abi = mój ojciec.

Jako trzeci przykład weźmy przeczenie. Konstrukcja podmiot + słowo przeczące + czasownik istnieje w każdej z trzech kategorii:

Rosyjski (fleksyjny): ja ne ponimaju (ja nie rozumiem)

Węgierski (aglutynacyjny): én nem értem

Chiński (izolujący): wŏ bù dŏng.

Z drugiej strony występuje również sytuacja odwrotna, a języki z tej samej kategorii, czy nawet z tej samej rodziny mogą posiadać odmienne konstrukcje przeczeń. Do tej samej grupy "fleksyjnej" i tej samej rodziny "indoeuropejskiej" również należą:

Niemiecki:

ich verstehe nicht

dosłownie: ja rozumiem nie

Francuski:

je ne comprends pas

dosłownie: ja nie rozumiem nie

Angielski:

I do not understand

dosłownie: ja robię nie rozumieć

Widzimy, że nie mielibyśmy racji opierając nasze argumenty na oddzielnych cechach, jak te dopiero co wymienione, przy wyznaczaniu pozycji esperanto wśród innych języków. Kryterium zdefiniowane na początku, mianowicie stosunek morfemów dopuszczających zmiany, jest bardziej precyzyjne i wydaje się bardziej właściwe. Niemniej jednak, skoro adepci tradycyjnej klasyfikacji być może by go nie zaakceptowali, rozważymy również inne cechy, które prawdopodobnie są mniej znaczące, lecz wciąż pomocne przy lepszym umiejscowieniu esperanto w szerokim spektrum języków Europy i Azji.

Przypuśćmy, że wieki po katastrofie, która zniszczyła całą naszą cywilizację, archeolodzy z nowej kultury stopniowo odkrywają dokumenty napisane w językach z obecnego okresu, które do ich czasu przepadły. Jeden z nich odkrywa teksty w esperanto i pyta sam siebie o miejsce tego języka względem innych.

W jednym z dokumentów napotyka na zdanie Li legis multajn seriozajn librojn, 'On czytał wiele poważnych książek'. Na pierwszy rzut oka dochodzi on do wniosku, że jest to typowy język fleksyjny z powodu gramatycznej zgodności pomiędzy przymiotnikami i odpowiadającymi im rzeczownikami (jak w kilku językach indoeuropejskich i semickich). Patrząc na zasób słów, proponuje on hipotezę, że esperanto jest językiem indoeuropejskim. Badając głębiej tę sprawę, znajduje potwierdzenia tej tezy, na przykład w pozornych rodzinach słów, jak poniższe, które zauważa w odzyskanych fragmentach słownika:

direkcio (kierownictwo)

direkti (kierować)

direktoro (kierownik)

redakcio (redakcja)

redakti (redagować)

redaktoro (redaktor)

lub takich jak:

fragmento (fragment)

fragila (kruchy)

frakcio (ułamek)

frakturo (ułamanie)

frakasi (rozbijać)

które na pierwszy rzut oka wydają się być połączone ze sobą pojęciem łamania. Stąd dochodzi on do wniosku, że w esperanto istnieją formalne rodziny słów podobnych do tych w językach romańskich. Między innymi zauważa on zmianę dwóch pierwiastków (direkc/direkt i frag/frak) o takiej samej wartości znaczeniowej. Stąd według tego archeologa esperanto jest fleksyjnym, indoeuropejskim językiem romańskim.

Lecz załóżmy, że nie ograniczy on swojego śledztwa tylko do tego. Kontynuując badania, zacznie zdawać sobie sprawę, że los dostarczył mu nienormalną próbkę słownika i że w esperanto istnieją również inne typy rodzin słów, w rzeczywistości o wiele częstsze, gdzie każde nowe słowo jest tworzone przez niezmienny pierwiastek oraz ustalone afiksy:

simpl-a

prosty

simpl-ig-i

upraszczać

simpl-ig-ebl-a

upraszczalny

simpl-ig-ebl-ec-o

upraszczalność

Ten system, w którym regularnie tworzy się nowe słowa przez dodawanie afiksów do niezmiennych rdzeni, jest tradycyjnie uważany za typowy dla języków aglutynacyjnych. Nasz archeolog stwierdza, że system ten jest o wiele bardziej produktywny (tj. obejmuje większą część typowego tekstu) od systemu zmiennych rdzeni, jak frak/frag. W rzeczy samej system zmiennych rdzeni okazuje się być wyjątkiem. Dochodzi on do wniosku, że esperanto należy do grupy aglutynacyjnej, co znakomicie potwierdzają takie formy czasownikowe jak li resanigeblis 'on był możliwy do wyleczenia' czy la raporto tradukendos 'ten raport jest konieczny do przetłumaczenia', co bezbłędnie przywołuje na myśl system czasownikowy języka tureckiego.

Lecz zanurzając się jeszcze głębiej w swoich badaniach, zauważa on również fakt, iż "afiksy" zachowują się dokładnie tak samo jak wszystkie inne semantemy i mogą występować samodzielnie, czego nie spotyka się w językach aglutynacyjnych. Rzeczywiście afiksy odnajduje się jako całkowicie samodzielne (oczywiście z końcową samogłoską): aro, ebla, iĝi, eco itd. i w połączeniu ze sobą nawzajem: ebliĝi, arigi, ebleco, aĉularo itp.

A teraz, czy ta skłonność morfemów do występowania samodzielnie nie jest podstawową charakterystyką tradycyjnie przypisywaną językom izolującym? W tym względzie esperanto ukazuje się jako język bardziej izolujący od chińskiego! Afiksy tureckie, węgierskie oraz innych języków aglutynacyjnych, z uwagi na swoją rolę, są prawdziwymi afiksami zawsze połączonymi z innymi semantemami, a nie niezależnymi słowami, jak to się zdarza niepoprawnie nazywanym "afiksom" esperanto.

Z pobudzoną ciekawością nasz archeolog decyduje się poszukać innych czynników, które mogłyby dowieść strukturalnego podobieństwa pomiędzy esperanto a językami izolującymi. I znajduje ich całe mnóstwo. Formy takie jak:

ĝis nun (do teraz)      ĝisnuna (dotychczasowy – przymiotnik)

mi (ja)      mia (mój)      mia lando (mój kraj)      mialanda (odnoszący się do mojego kraju – przymiotnik)

To wszystko przywodzi mu na myśl tworzenie słów w języku chińskim. Mając na uwadze fakt, iż w tym samym artykule – możemy udawać, że znalazł on 69-ty tom dziennika Esperanto z roku 1976, lub przynajmniej jego stronę nr 61 – odnajduje on zarówno estrarkunsido jak i estrara kunsido oczywiście o tym samym znaczeniu i z tendencją typową dla chińskiego używania lub opuszczania wedle woli znaku modyfikacji de:

estrar-kunsido

zhíxíngchù-hùiyì

estrara kunsido

zhíxíngchùde hùiyì

(posiedzenie kierownictwa)

Zatem czy esperanto jest językiem izolującym?

VI. RÓŻNE WARSTWY JĘZYKOWE

W rzeczywistości nie można sklasyfikować esperanto bez rozróżniania co najmniej trzech warstw: wewnętrznej, pośredniej i zewnętrznej. Aby określić, do której warstwy należy ta lub inna cecha języka, powinniśmy użyć następującego kryterium: dana cecha będzie należała do warstwy zewnętrznej, jeśli można w niej wprowadzić zmianę bez dawania użytkownikom odczucia, iż język zmienił się w swoim duchu lub tożsamości; cecha będzie należała do warstwy wewnętrznej, jeśli zmiana w niej tworzy odczucie zmian w podstawie języka.

Z tego punktu widzenia właściwości dźwięków stanowią cechę zewnętrzną. Nikt nie odczuwa języka jako zupełnie innego w zależności od tego, czy jego użytkownik ma akcent włoski lub duński w esperanto. W obu przypadkach esperanto pozostaje tym samym językiem. W ten sam sposób angielski pozostaje angielskim, czy mówi się nim akcentem brytyjskim, indyjskim lub amerykańskim. Również zastąpienie jednego słowa innym nie tworzy istotnej zmiany w języku. Nie odczuwa się mówienia innym językiem, jeśli zdanie

My father did not want her friend to use his novel automobile

Mój ojciec nie chciał, aby jej przyjaciel używał jego nowego automobilu.

zastąpimy zdaniem

My dad did not wish her pal to use his brand new car.

Mój tato nie życzył sobie, aby jej kumpel używał jego całkiem nowego auta.

Stąd określony układ dźwięków wyrażający pewną treść możemy potraktować jako cechę zewnętrzną.

Gdy osiągniemy poziom kolejności wyrazów, wrażenie zmiany języka staje się bardziej ostre. Jeśli powiem My father wanted not that her friend use the car brand new (dosłownie: mój ojciec chciał nie, aby jej przyjaciel używał tego auta całkiem nowego) stworzę pewne poczucie dziwności. Niemniej jednak ta zmiana nie tworzy zupełnie obcego języka. Wciąż jest to angielski, chociaż być może poetyczny lub archaiczny. Osiągnęliśmy bardziej wewnętrzną warstwę od tej, która dotyczyła dźwięków lub pierwiastków słownych, lecz nie dotarliśmy jeszcze do jądra. Składnia jest nieco bliższa środkowi. Zdanie My father he wanted not that her friend she used of the brand new car (dosłownie: mój ojciec on chciał nie, aby jej przyjaciel ona używał marki nowej samochód) brzmi bardziej obco od tego dopiero co przedstawionego.

A nie mamy jeszcze tego samego wrażenia, że język został zaatakowany w samej swojej tożsamości, jak wtedy, gdy napotkamy takie zdania jak I's fatherman ha-unwill she's friendman go-use he's new-new carthing (ja-mój ojciec-człowiek ha-nie-chcieć ona-jej przyjaciel-człowiek iść-używać on-jego nowy-nowy auto-rzecz) lub Fatherem no willis friendha usu newan caron (Ojciecem nie chciecis przyjacielha używaciu nowyan autoan). Te zdania już nie są w języku angielskim, pomimo tego że prawie wszystkie pierwiastki zostały zachowane, a system fonetyczny nie musiał być zmieniany w celu wymówienia ich. Dlaczego? Ponieważ teraz zaatakowaliśmy warstwę wewnętrzną, tą zawierającą podstawową koncepcję gramatyczną. System czasownikowy, zaimki dzierżawcze oraz inne cechy są zupełnie inne nawet od języka angielskiego archaicznego, poetyckiego, regionalnego czy umiarkowanie obcego.

Dowód na to, że ta warstwa jest bardziej podstawowa od warstwy postaci słów, możemy pobrać z następującego punktu widzenia: przeciętny użytkownik języka angielskiego czuje, że zdanie My moffy did not sut her shramp to gose the insable flar, chociaż niezrozumiałe – nic nie znaczy – mogłoby mimo to być jakimś rodzajem języka angielskiego lub slangu (innymi słowy nie atakuje ono tożsamości języka), natomiast zdanie przedstawione powyżej {fatherem no willis friendha...} uderza nawet tych, którzy potrafią je rozszyfrować jako należące do innego uniwersum językowego.

Zgodnie z tym możemy rozróżniać następujące warstwy języka:

1. Warstwę jądra lub wewnętrzną (fundamentalną, istotną): podstawowy rodzaj gramatyki oraz wyprowadzania pojęć pochodnych, tj. sposób oznaczania powiązań pomiędzy słowami (np. co określa co), szczegóły na temat tego lub tamtego niuansu (czy dana rzecz jest w liczbie pojedynczej lub mnogiej, czy jest zakończona lub wciąż się ciągnie w czasie, itp.), oraz relacje pomiędzy pojęciami (na przykład pomiędzy 'brat' a 'bratersko', 'unikać' a 'nieunikniony' );

2. warstwa pośrednia: składnia oraz zwyczajowa kolejność słów;

3. warstwa zewnętrzna: bieżące postacie słów oraz system dźwięków języka.

VII. GDZIE PASUJE ESPERANTO?

Warstwa wewnętrzna

Jeśli będziemy rozważać jądro, to esperanto będzie językiem izolującym. Całkowicie spełnia ono kryterium strukturalne zdefiniowane powyżej: niezmienność morfemów. Zmiany takie jak direkc/direkt lub frag/frak stanowią jedynie bardzo mały ułamek tego, co się w esperanto mówi i pisze (pomiędzy 0,1% i 0,3% przebadanej przez nas próbki). Idąc dalej, nie są to przypadki pojedynczego morfemu, który istnieje w różnych postaciach, jak francuskie directeur/diriger. Pokazuje ten fakt to, iż każdy pierwiastek słowny esperanto może dać początek całej serii nowych słów pochodnych. Stąd z pierwiastka direktor otrzymujemy direktori, 'działać jako dyrektor', direktorigi 'wyznaczyć na dyrektora', direktorado 'wykonywanie funkcji dyrektora', co zupełnie nie jest synonimami pierwiastka direkt: direkti 'kierować', direktigi 'sprawić, że ktoś czymś kieruje', direktado 'działanie kierowania" itp. Stąd są to przypadki pierwiastków, które w pojęciu etymologicznym wiążą się ze sobą, lecz pod względem strukturalnym stanowią różne morfemy.

Twierdzenie, iż esperanto jest językiem izolującym, można poprzeć za pomocą wielu podstawowych cech, które dzieli on wspólnie z językiem chińskim. (Ponieważ ten artykuł jest przeznaczony dla laików, fakty lingwistyczne są wyrażane terminologią, którą znają ludzie z Zachodu. Jednakże powinno się mieć na uwadze, że określenia te, historycznie zakotwiczone w takiej a nie innej postaci w indoeuropejskim spostrzeganiu języka, nie są w pełni adekwatne do opisu struktur języków innego typu. Na przykład, użycie określeń takich jak "przyimek" lub "przysłówek" nie należy przyjmować w znaczeniu, że esperanto i chiński posiadają przyimki i przysłówki w sensie języków Zachodu.)

1) "Afiksy" esperanckie są w rzeczywistości pełnoprawnymi słowami. W tym względzie esperanto jest językiem nieco bardziej izolującym niż chiński. Wiele chińskich afiksów zmienia swoje znaczenie, gdy występują samodzielnie. Na przykład, chiński przyrostek -jia oznacza w połączeniach 'specjalistę':

shēngwùxué

biologia

shēngwùxuéjiā

biolog

kèxué

nauka

kèxuéjiā

naukowiec

zhèngzhì

polityka

zhèngzhìjiā

polityk

Lecz samodzielne jiā oznacza 'rodzinę, dom'. Wiele chińskich afiksów wcale nie można używać samodzielnie. Na przykład sylaba nü określa człowieka kobietę, lecz wymaga uzupełnienia, aby stać się słowem. 'Kobieta' to nüren (od rén 'istota ludzka') lub nür albo nüz (tworzone za pomocą modyfikatorów rzeczownikowych -r lub -z). Przyrostek -huà, podobnie jak polskie -cja  odwołuje się do pewnego procesu. Występuje w lādīnghuà, 'romanizacja' (od lādīng 'łacina'), lecz podobnie jak -cja nie może on występować samodzielnie.

2) Związek w esperanto pomiędzy zaimkami osobowymi i dzierżawczymi posiada dokładny odpowiednik w języku chińskim:

wŏ

(mi)

ja

wŏde

(mia)

mój

tā

(li/ŝi)

on/ona

tāde

(lia/ŝia)

jego/jej

Nie jest to jakiś powierzchowny, przypadkowy szczegół, lecz, przeciwnie, pochodzi bezpośrednio z izolującej natury obu języków. Ani języki aglutynacyjne, ani fleksyjne nie ujawniają tej cechy, która nie zgadzałaby się z ich duchem.

3) W esperanto i w chińskim czasowniki nie odmieniają się. Esperanckie końcówki czasownikowe grają rolę analogiczną do partykuł, które zabarwiają lub rozgraniczają cechy czasu i aspektu czasowników chińskich

4) W obu językach podobnie funkcjonują przeczenia:

wŏshì

mi estas

ja jestem

wŏbúshì

mi ne estas

ja nie jestem

kĕjiàn

videbla

widoczny

bùkĕjiàn

nevidebla

niewidoczny

5) Dopełnienia w esperanto wprowadzają zwykle przyimki, a nie przyrostki (jak w językach aglutynacyjnych). Język chiński ogólnie przypomina esperanto w tym względzie i istnieją chińskie odpowiedniki takich przyimków esperanckich jak al, kun, per, por, anstataŭ itp. (Jednakże dla określenia czasu i miejsca język chiński stosuje postpozycję. Zatem zhuōz-shàng, dosłownie 'stół-ponad', oznacza 'na stole'. Zwykle jest to dodatkowo ogłaszane za pomocą pewnego przyimka: zài zhuōz-sháng, dosłownie 'do stół-ponad'.)

6) Jak podano wcześniej, tworzenie słów złożonych w esperanto również przypomina język chiński, chociaż ten używa tego mechanizmu bardziej rozlegle. Oto kilka dalszych przykładów łączenia morfemów, które pokazują dokładną równoległość pomiędzy tymi dwoma językami.

Neantaŭ...ebla

Bùkĕyù...de

Wcześniej nie...lny

vid-

jiàn

widzieć

sci-

zhī

wiedzieć

sent-

găn

czuć

kalkul-

suàn

liczyć

neantaŭvidebla

bùkĕyùjiànde

wcześniej niewidzialny

neantaŭsciebla

bùkĕyùzhīde

wcześniej niewiadomy

neantaŭsentebla

bùkĕyùgănde

wcześniej niewyczuwalny

neantaŭkalkulebla

bùkĕyùsuànde

wcześniej nieobliczalny

Sam...ano

Tóng...rén

Taki sam ... członek

urb-

chéng

miasto

land-

guó

kraj

ide-

dào

wiara

ras-

zú

rasa

religi-

jiào

religia

samurbano

tóngchéngrén

współmieszkaniec

samlandano

tóngguórén

współobywatel

samideano

tóngdàorén

współwyznawca idei

samrasano

tóngzúrén

członek tej samej rasy

samreligiano

tóngjiàorén

współwyznawca religii

Nie otrzymamy takiego izomorfizmu pomiędzy tymi dwoma językami a językami fleksyjnymi. W większości tych drugich brakuje wielu słów, co możemy zaobserwować w nieregularnościach polskiego tłumaczenia. Słowa istniejące są zwykle tworzone w sposób nieregularny, co widać na poniższym przykładzie:

samlandano / tóngguórén / współobywatel        samreligiano / tóngjiàorén / współwyznawca religii.

Angielski

fellow-citizen, compatriot

coreligionist

Francuski

compatriote

coreligionnaire

Niemiecki

Landsmann

Glaubensgenosse

Rosyjski

sootečestvennik

edinoverec

Niemniej jednak pomiędzy esperanto a innymi językami izolującymi istnieje również pewna różnica: w esperanto oznaczanie funkcji gramatycznej jest zawsze obowiązkowe, a tak nigdy nie jest w innych językach izolujących. Z powodu tej różnicy i pomimo podobieństwa strukturalnego styl oraz ogólny szablon zdania esperanto znacznie różni się od ich odpowiedników w językach izolujących. W chińskim zaimki

wŏ

ja

wŏde

mój

wŏmen

my

wŏmende

nasz

tworzą tabelę słów pochodnych nawet bardziej regularną niż w esperanto. Lecz umieszczanie przyrostków -de i -men jest opcjonalne. Mia libro (po esperancku 'moja książka') odpowiada albo wŏde shū, albo wŏ shū. Czasami jednoznaczny kontekst pozwala pominąć nawet końcówkę -men po zaimku, który pomimo tego wciąż funkcjonuje w liczbie mnogiej: wŏmende guó 'nasz kraj' może być przycięte (i zwykle jest) do wŏ guó 'mój/nasz kraj'.

Stąd oficjalny, chiński tekst Karty Narodów Zjednoczonych rozpoczyna się od słów wŏ liánhéguó rénmín, dosłownie 'ja Narody Zjednoczone lud', co oznacza 'My, Ludy Narodów Zjednoczonych'.

Taka możliwość pomijania oznaczania funkcji gramatycznych pozwala językom izolującym neutralizować rozróżnianie strony biernej od czynnej, form przechodnich i nieprzechodnich. Oto więcej przykładów z chińskiego:

wŏ

hái

méi

hé

jiŭ

ja

jeszcze

nie-przeszłość

pić

wino

Jeszcze nie piłem (tego) wina.

(Méi jest amalgamatem oznaczającym jednocześnie przeczenie i czas przeszły.)

jiŭ

hái

méi

hé

wino

jeszcze

nie-przeszłość

pić

(To) wino jeszcze nie było pite.

Przypadek tego wina jest jednoznaczny, lecz wielokrotnie jedynie kontekst pozwala zrozumieć znaczenie. Konstrukcja zhè yú bù néng chī le może znaczyć 'ta ryba nie może już więcej być jedzona' albo 'ta ryba nie może już więcej jeść'.

(Dwuznaczności tego typu rodzą się często we wszystkich językach, które nie oznaczają w jasny sposób funkcji gramatycznej, włączając w to angielski, który wydaje się ewoluować w kierunku struktury przypominającej chiński. Dlatego ludzie w różny sposób interpretują nazwę International Auxiliary Language Association (IALA), oznaczającą organizację, która odegrała wpływową rolę w historii międzynarodowych języków planowych. Niektórzy interpretują ją jako 'stowarzyszenie międzynarodowego języka pomocniczego'; inni [np. Mr. Ric Berger w Historia del Lingua International, Morges: Editiones Interlingua, 1971, str. 2] jako 'międzynarodowe stowarzyszenie języka pomocniczego'. Co dziwniejsze, takie dwuznaczności zwykle pozostają niezauważone: pierwsza interpretacja wydaje się posiadać pewną mocną dozę oczywistości, co zapobiega rozważaniom nad innymi możliwościami, a nawet zdawaniu sobie sprawy, że takie mogłyby istnieć.)

Ogólnie języki izolujące inne niż esperanto oznaczają czas tylko tam, gdzie kontekst nie wskazuje czasu wykonywanej czynności. Na przykład, w języku chińskim typowa konwersacja rozróżnia pomiędzy

tā lái ma? czy on przychodzi?

a

tā láile ma? czy on przyszedł? czy on przychodził?

Lecz jeśli nie ma wątpliwości, czy omawiane sprawy odnoszą się do przyszedł, przychodzi lub przyjdzie, to czas pozostaje niezaznaczony:

Kŏng-zĭ

shì

Lŭguórén.

Konfucjusz

jest/był

człowiekiem z Lŭ.

Rozważ czasowniki w następującym zdaniu:

Yŏu

yīg

rén

lái,

dùi

tā

shuō:

"Fūzi,

nĭ

wúlùn

wăng

nălĭ

qù,

wŏ

yào

gēncóng

nĭ."

Mieć

jakiś

człowiek

przyjść,

do

on

mówić:

"Mistrz,

ty

dowolny

w kierunku

gdzie

iść,

ja

chcieć

podążać

ty."

Był pewien człowiek, który przyszedł i powiedział do niego: "Mistrzu, gdziekolwiek ty idziesz, ja chcę podążać za tobą."

Jen estis homo, kiu venis kaj diris al li: "Mastro, kien ajn vi iros, mi volas sekvi vin"

Porównaj obowiązkowe wyrażanie czasu (kursywą) w wersjach polskiej i esperanckiej. Oznaczenia czasu są zupełnie nieobecne w oryginale chińskim.

W rzeczywistości konieczność używania końcówek czasownikowych w formach bezosobowych przypomina w esperanto język japoński, który zwykle traktuje się jako aglutynacyjny.

W pewnym względzie esperanto przypomina języki aglutynacyjne. Lecz skoro decydujący test na zaliczenie do grupy języków aglutynacyjnych – zmienność postaci afiksów lub morfemów gramatycznych – daje wyniki negatywne, należy uznać esperanto za język nie aglutynacyjny. Jednak wyjątkowa widoczność budowy gramatycznej zdania jest cechą, która umieszcza esperanto bliżej języków aglutynacyjnych niż izolujących.

W języku japońskim w zdaniu watakushi-wa isha-o denwa-de yobimas 'ja zawołam doktora przez telefon' cały  'szkielet' gramatyczny od razu rzuca się w oczy (-wa oznacza podmiot, -o dopełnienie, -de narzędzie, -imas czasownik w czasie teraźniejszym).

(Japoński jest zwykle klasyfikowany jako jezyk aglutynacyjny. Chociaż większość jego morfemów gramatycznych jest stała, to jednak przechodzi nasz test, ponieważ istnieją dwie "koniungacje", dwa rodzaje czasowników z różnymi końcówkami. Oprócz tego japoński posiada kilka czasowników nieregularnych, chociaż ich ilość nie jest na tyle duża, aby usprawiedliwić dołączenie go do klasy języków fleksyjnych. Podobnie jak w esperanto czasownik w języku japońskim posiada końcówki, które zawierają oznaczenia czasu i trybu, ale nie osoby. Z drugiej strony czasownik japoński różni się od swojego esperanckiego odpowiednika na kilka sposobów, przede wszystkim tym, że demonstruje stopień uprzejmości. Stąd przykładowo esperanckie mangas 'je' odpowiada japońskiemu taberu, jeśli mówi się do osoby bliskiej, lecz przyjmuje formę japońskiego tabemas, jeśli mówi się w ogólnym przypadku do jakiejś obcej osoby. Dalej, japońskie końcówki czasownikowe zawierają wyrażenie przeczenia: koroshita 'zabił', korosanakatta 'nie zabił', porównując z esperanto byłoby to odpowiednio mortigis i ne mortigis. Trzecią różnicą jest to, iż zaimek osobowy może być ustalony z góry, jak w poniższej rozmowie telefonicznej:

Doko-ni imas ka?

Gdzie jest/jesteś/jestem?

Uti-ni imas.

W domu jest/jesteś/jestem.

Partnerzy w rozmowie polegają na kontekście tej sytuacji, który sprawia, że dane pytanie jest rozumiane jako "gdzie jesteś?, a odpowiedź brzmi "jestem w domu".)

Esperanto jest indoeuropejskie jedynie w swoim zewnętrznym aspekcie. Niemniej jednak dzieli on podstawową cechę wewnętrzną z wieloma językami rodziny indoeuropejskiej: potrzebę zgodności przymiotnika, niektórych zaimków w liczbie mnogiej i w "bierniku" ze słowami, z którymi są one związane. Jednakże w świetle całkowitej regularności systemu esperanto błędem byłoby uważanie końcówek obiektowych i liczby mnogiej za fleksyjne. Uwaga ta jest tym bardziej słuszna, gdy zauważymy, iż odnośne znaczniki gramatyczne (j, n) jedynie dołączane są do słowa: nigdy nie zajmują miejsca innej końcówki, ani nie wprowadzają modyfikacji do rdzenia słowa (2).

Chociaż esperanto posiada wiele cech wspólnych z językami indoeuropejskimi, to jednak w swojej budowie jest zasadniczo nieflekcyjne. W rzeczywistości na specjalny charakter Esperanta składa się połączenie dwóch zasad: zupełna autonomia i niezmienność morfemów leksykalnych i gramatycznych (główna cecha języków izolujących) oraz łatwo dostrzegalna analiza gramatyczna (co jest do pewnego stopnia cechą typową dla języków aglutynacyjnych). Esperanckie wyrażenia mia sonĝo 'mój sen', mi sonĝas 'ja śnię' i sonĝa mondo 'świat ze snu' wyraźnie wskazują rolę gramatyczną pojęcia sonĝ-, natomiast w wyrażeniach angielskich i francuskich nawet musimy odgadywać z kontekstu funkcję rzeczownikową lub czasownikową słów dream i rêve  (I dream/my dream, je rêve/mon rêve).

Zdania esperanckie bardzo rzadko zawierają elementy, których rola nie jest od razu oczywista. Jedną z takich rzadkich struktur, która czasami może powodować dwuznaczność, jest słowo złożone: son-ĉasisto mogące znaczyć 'myśliwy dźwięku' lub 'ten, który poluje za pomocą dźwięku'. Takie dwuznaczności powstają również w językach aglutynacyjnych, które celują w gramatycznej przejrzystości.

Warstwa pośrednia

W warstwie pośredniej esperanto jest bez wątpienia słowiańskie. Wykazuje wiele cech słowiańskich:

1) w kolejności wyrazów oraz stylu (normalna kolejność słów w esperanckich tekstach bardzo przypomina słowiańską kolejność słów):

Esperanto: mi lin vidis / mi vidis lin

Polski: ja jego widziałem / ja widziałem go

(Języki zachodnioeuropejskie przypisują swoim zaimkom zdefiniowane, niezmienne miejsce.)

Esperanto: kiel vi fartas?

Polski: jak (ty) się masz?

Rosyjski: kak vy poživaete?

Angielski: how are you?

Esperanto: kion li legas?

Polski: co on czyta?

Rosyjski: čto on čitaet?

Angielski: what is he reading?

(Języki zachodnioeuropejskie w takich zdaniach raczej umieszczają swoje zaimki za czasownikiem)

2) w składni:

a) następstwo czasów

Esperanto: mi pensis, ke pluvas

Polski: ja myślałem, że pada deszcz

Rosyjski: ja dumal, čto dožd' idët

Angielski: I thought it was raining;

b) obowiązkowy zaimek zwrotny

Esperanto: ŝi amas sian edzon

Polski: ona kocha swojego męża

Rosyjski: ona ljubit svoego muža

Angielski: she loves her (own) husband

(w przeciwieństwie do:)

Esperanto: ŝi amas ŝian edzon

Polski: ona kocha jej męża

Rosyjski: ona ljubit eë muža

Angielski: she loves her (someone else's) husband;

c) rozróżnienie w formie gramatycznej pomiędzy dopełnieniem modyfikującym a orzekającym

Esperanto: la kuracisto trovis la sanan infanon

la kuracisto trovis la infanon sana

Polski: lekarz znalazł zdrowe dziecko

lekarz znalazł dziecko zdrowym

Rosyjski: vrač našel zdorovogo rebenka

vrač našel rebenka zdorovym

Angielski: the doctor found the healthy child

the doctor found the child healthy;

d) używanie formy przysłówkowej z podmiotem bezokolicznikowym

Esperanto: laboro estas necesa

labori estas necese

Polski: praca jest konieczna

pracować jest koniecznie

Rosyjski: rabota nužna

rabotat' nužno

Angielski: work is necessary

to work is necessary;

e) bezokolicznik jako bezprzyimkowe dopełnienie rzeczownika

Esperanto: la deziro venki

Polski: pragnienie zwyciężać

Rosyjski: želanie pobedit'

Angielski: the desire to win;

f) asymetria lub ograniczenia w używaniu przyimków z następującymi za nimi bezokolicznikami

Chociaż esperanto pozwala nam powiedzieć antaŭ ol foriri 'przed wyjściem', zwykle unika post ol foriri 'po odejściu', preferując formy foririnte 'wyszedłszy' lub post foriro 'po odejściu'. W języku rosyjskim mówi się prežde čem ujti 'przed wyjściem', lecz nie posle čem ujti 'po wyjściu', preferując zamiast tego ušedši 'wyszedłszy' lub posle uxoda 'po wyjściu'. Porównaj to z symetrią form angielskich (before leaving, after leaving) lub hiszpańskich: antes de salir i despues de salir. Zauważ nadmiarowe pojawienie się ol 'niż' w antaŭ ol foriri, dosłownie 'zanim niż wyjść' – tak samo zrozumiale byłoby powiedzieć antaŭ foriri – a pochodzi to z dosłownego tłumaczenia rosyjskiego prežde čem ujti, które zawiera to samo słowo čem (Esperanto: ol, polskie niż) co w wyrażeniu bol'še čem on 'większy niż on' (Esperanto: pli granda ol li.) W esperanto mówimy por transdoni 'aby przesłać', lecz nie pro transdoni 'z powodu przesłania', a w rosyjskim čtoby peredat', lecz nie iz-za peredat'. Z drugiej strony, w hiszpańskim mamy para transmitir oraz por transmitir.

Ostra dyskusja dotycząca tego, czy używanie w esperanto sen 'bez' z bezokolicznikiem jest dozwolone, odwołuje się do tej samej cechy słowiańskiej. Ponieważ konstrukcja ta jest bardzo częsta w językach romańskich (hiszpański: sin olvidar, francuski: sans oublier) oraz w germańskich (niemiecki: ohne zu vergessen), to doprowadziło to do jej szerokiego używania w esperanto. Lecz, ponieważ nie występuje w językach słowiańskich (gdzie to pojęcie wyraża się za pomocą słowa 'nie' i imiesłowu przysłówkowego, jak w rosyjskim ne zabyvaja 'nie zapominając'), to jest ona ogólnie obca w przykładach podanych przez samego Zamenhofa i dlatego została wyrzucona przez purystów językowych.)

3) w różnych nie-zachodnich rozróżnieniach niuansów (aspektów):

konstruata domo

budowany dom

konstruita domo

zbudowany dom

flugis

leciał

ekflugis

poleciał

flugadis

latał

4) w obowiązkowym rozróżnieniu pomiędzy przechodniością i nieprzechodniością:

Esperanto:

komencas (przechodnie) / komenciĝas (nieprzechodnie)

Polski:

zaczyna (przechodnie) / zaczyna się (nieprzechodnie)

Rosyjski:

načinaet (przechodnie) / načinaetsja (nieprzechodnie)

Angielski:

begins

Francuski:

commence

5) w wielu zwrotach:

siatempe

w swoim czasie

se konsideri

jeśli rozważyć

po du glasoj

po dwie szklanki

elpaŝi kun iu propono

wystąpić z jakąś propozycją

6) w znaczeniu wielu pierwiastków, nawet jeśli pochodzą one z języków romańskich:

Zakres znaczeniowy słowa plena 'pełen' jest taki sam jak rosyjskiego polnyj i nie pokrywa się z zakresem francuskiego plein, włoskiego pieno lub hiszpańskiego lleno. Esperanckie plena verkaro 'pełen zbiór prac' odpowiada rosyjskiemu polnoe sobranie socinenij. W takim przypadku w żadnym języku romańskim nie jest używane słowo pochodzące z łacińskiego plenus.

Esperanto:

okazo

a) zdarzenie (angielskie: event, francuskie: évènement)

Russian:

slučaj

b) przypadek (angielskie case, francuskie: cas)

c) okazja (angielskie: opportunity, francuskie: occasion)

(Zwróć uwagę na słowiańskie znaczenia dołączone do pierwiastka romańskiego, w pełni pokrewne słowom: angielskiemu 'opportunity' i francuskiemu 'occasion'.)

7) w formach przybieranych przez zapożyczenia:

Esperanto:

mateno

martena forno

Oryginał francuski:

matin

four Martin

Angielski:

morning

blast furnace

Polski:

poranek

piec martenowski

(Formy francuskie matin i four Martin bez wpływów słowiańskich dałyby nieistniejące formy *matino i *martina forno. Zamiana francuskiego -i- na słowiańskie -e- jest widoczna w rosyjskich odpowiednikach dla four Martin: marten lub martenovskaja peč'. Podobnie polska pisownia nazwiska Chopin to Szopen.)

Esperanto:

studento /s/

ŝtato /š/

Włoski:

studente /s/

stato /s/

Niemiecki:

Student /š/

Staat /š/

Rosyjski:

student /s/

štat /š/

Angielski:

student

nation state

Polski:

student

państwo

(Zwróć uwagę, że zmiana pomiędzy /s/ i /š/ jest identyczna w esperanto i w rosyjskim, chociaż oba języki zapożyczyły oba słowa z języków, gdzie taka zamiana nie występuje w ten sposób.)

8) w pisowni:

Spółgłoski z zaznaczonym akcentem występują w czeskim, słowackim, chorwackim i słoweńskim. Esperanto posiada ĉ, ĝ, ĥ, ĵ i ŝ. Stała wymowa c, nawet przed a, o oraz u nie zdarza się w żadnym z zachodnich języków, lecz występuje w zromanizowanych językach słowiańskich.

Tradycyjny sposób skracania wyrazów w esperanto, za pomocą łącznika, kopiuje model rosyjski, niestosowany na Zachodzie:

Esperanto:

d-ro

s-ino

prof.

Rosyjski:

d-r

g-ža

prof.

Angielski:

Dr.

Mrs.

Prof.

Warstwa zewnętrzna

Gdy rozważamy jedynie źródło jego pierwiastków słownych, to esperanto jawi się jako język romański i germański, z przewagą elementów romańskich (szczególnie francuskich). W części germańskiej można zauważyć większy wkład niemieckiego. Fragmenty słów zawierają zbitki dźwięków (ŝp, ŝt, ŝm), które występują tylko w niemieckim i jidysz (w polskim też: szpak, sztanca, szmata, przyp. tłumacza).

System dźwięków języka esperanto jest zbliżony do systemu języków romańskich, szczególnie włoskiego, jednakże z pewnymi cechami wschodnioeuropejskimi. W tych ostatnich językach występuje kompletny ciąg spółgłosek palatalno-alweolarnych cz, sz, dż, ż oraz prawdopodobnie często pojawiają się dyftongi oj i aj, chociaż w tym przypadku można założyć mieszany wpływ jidysz oraz tradycyjnej wymowy greki antycznej. Akcent naśladuje model polski.

Interesujące może być szczegółowe sprawdzenie następującego "prawa":

«Z wyjątkiem tych przypadków, gdzie obowiązują jedynie dwie podstawowe reguły niezmienności autonomicznych rdzeni słownych i łatwo dostępna analiza gramatyczna, jeśli pewna cecha językowa występuje jednocześnie w językach germańskich i słowiańskich, to esperanto ją również posiada; jeśli pewna cecha językowa jest wspólna dla języków romańskich i słowiańskich, esperanto ją posiada; jeśli żadna z tych trzech grup nie ma wspólnych sposobów na rozwiązanie określonego problemu, to esperanto stosuje się (a) do języków słowiańskich, jeśli sprawa odnosi się do warstwy pośredniej (składnia, styl, idiomy) lub (b) albo do języków germańskich, albo romańskich, jeśli sprawa dotyczy warstwy zewnętrznej (fonetyka, kształty wyrazów).»

Słowo "prawo" jest oczywiście zbyt silne. Raczej bardziej precyzyjnie można by powiedzieć, że jeśli wskazywane przez nie warunki nie są spełnione, to w języku ujawniają się naprężenia. Już zacytowaliśmy przypadek sen + bezokolicznik. Można znaleźć inne przykłady – obecne formy jarcento 'lata-setka' i jarmilo 'lata-tysiąc' dla 'wieku i 'tysiąclecia' stosują model germański, a nie modele słowiańskie i łacińskie, które są podkładem dla starszych form centjaro i miljaro.

Innym przykładem napięcia są imiesłowy bierne. Gdy chcemy wyrazić 'ten kontrakt był podpisany o godzinie 10-tej', to czy powinniśmy powiedzieć la kontrakto estis subskribita je la 10a albo estis subskribata? Subskribata znaczy 'podpisywany'. (Najbardziej logiczną formą byłaby prawdopodobnie forma niemiecko/holenderska igis subskribita 'stał się podpisany'. Kilka sekund przed dziesiątą kontrakt jest podpisywany; w kilka sekund po dziesiątej został on już z pewnością podpisany; w sekundzie, w której ostatnie pióro zostaje oderwane od papieru, przechodzi on ze stanu 'podpisywany' do stanu 'podpisany', a zatem 'staje się podpisany'. Stąd, jeśli będzie się o nim mówiło później, to logicznie należałoby powiedzieć 'o dziesiątej stał się on podpisany': ĝi iĝis subskribita. Jednak przyzwyczajenia użytkowników języków słowiańskich, romańskich i germańskich są dla nich zbyt silne, aby mogli zaakceptować taką formę.) Forma -ita wydaje się obecnie wygrywać, chociaż jedynie po napotkaniu poważnego oporu.  W zwyczajach pierwszych użytkowników esperanto, którzy głównie zamieszkiwali Europę Wschodnią, forma -ita doskonale pasuje do odpowiadającemu jej słowiańskiemu imiesłowowi biernemu w czasie przeszłym (subskribita = podpisany) a forma -ata niedokonanemu imiesłowowi biernemu w czasie teraźniejszym (subskribata = podpisywany). W tym systemie końcówki oznaczają coś więcej niż czas; splatają razem pojęcia czasu i aspektu: -ata podkreśla fakt, że akcja jest wykonywana w przeciągu czasu, bez względu na określony moment jej zakończenia, o ile taki będzie, natomiast -ita podkreśla osiągnięcie określonego punktu końcowego.

To, co dla Słowian jest tutaj oczywiste, dla użytkowników germańskich staje się niezbadane. Niemieckie er ging 'on szedł/chodził', podobnie jak esperanckie li iris, tłumaczy się na rosyjski jako on šël, na francuski jako il allait, na hiszpański jako andaba (działanie traktowane jako powtarzane lub ciągłe), jak również tłumaczy się na rosyjski jako on pošël, na francuski jako il alla, na hiszpański jako anduvo (działanie jednokrotne). W konsekwencji użytkownicy esperanto pochodzący z grupy germańskojęzycznej nie potrafią odnaleźć w wyrażeniu estis subskribata odczucia rozciągnięcia w czasie, trwania, którego udziela ono Słowianom.

Jeśli chodzi o użytkowników romańskich, to uważają oni ten odcień znaczeniowy za mniej obcy niż użytkownicy germańscy, ponieważ posiadają go w swojej koniugacji, lecz w ich językach nigdy nie wpływa on na imiesłowy, zatem trudno im stosować się do systemu, który okazuje się naturalny dla Słowian. W konsekwencji imiesłowy bierne tworzą teraz punkt naprężenia w tym języku, a ich używanie nie jest zbyt spójne. Często zauważa się u ludzi z Zachodu używanie imiesłowów -ita w sytuacjach, w których działanie jest w oczywisty sposób działaniem powtarzanym.

Przejdźmy teraz do kilku przykładów działania tego "prawa":

a) Przykłady cech wspólnych dla języków germańskich i słowiańskich:

- W systemie dźwięków używanie kv, gdzie języki romańskie stosują kŭ lub k (jest to cecha charakterystyczna dla większości, lecz nie wszystkich języków germańskich).

- Rozróżnianie pomiędzy 'jej' i 'jego' (esperanckie ŝia i lia), w przeciwieństwie do języków romańskich. (Francuskie son livre i hiszpańskie su libro w obu przypadkach znaczy albo 'jego książka', albo 'jej książka'.)

- Zwyczaj umieszczania atrybutów przed obiektem głównym. W języku romańskim nikt nie mówiłby o okropnej, nieznośnej dla mnie sytuacji (esperanckie: terura, por mi neelportebla situacio); przymiotniki znalazłyby się za rzeczownikiem. (Co ciekawe, w sposobie wyrażania się Zamenhofa przymiotnik opisujący zwykle stosowany jest wg modelu języka polskiego, a nie rosyjskiego. Język międzynarodowy to u Zamenhofa lingvo internacia, a nie internacia lingvo, co odpowiadałoby rosyjskiemu meždunarodnyj jazyk.)

b) Przykłady cech wspólnych dla języków romańskich i słowiańskich:

- W systemie dźwiękowym bezdźwięczne spółgłoski p, t, k są wymawiane bez przydechu, jak w polskim i we włoskim, a nie jak w angielskim, niemieckim i w językach skandynawskich.

- Esperancki przedrostek mal-, używany do tworzenia antonimów, został prawdopodobnie wybrany ze względu na łacińskie in- i dis- lub germańskie un- lub on-, ponieważ, chociaż pomaga tworzyć wiele słów pochodnych w językach romańskich, gdzie znaczy 'zły', to również pojawia się jako słowiański przedrostek o znaczeniu 'mały':

Francuski

Esperanto

Polski

malheureux

malfeliĉa

nieszczęśliwy

maladroit

mallerta

niezgrabny

malpropre

malpura

niechlujny, brudny

malgracieux

malafabla

nieuprzejmy

Rosyjski

Esperanto

Polski

malen'kij

malgranda

mały

malo

malmulte

mało

malodušie

malkuraĝo

tchórzostwo

malosil'nyi

malforta

słaby

Używanie esperanckiego przedrostka przeczącego ne- również jest słowiańskie:

Rosyjski

Polski

Esperanto

Angielski

Francuski

Niemiecki

nevidimyj

niewidoczny

nevidebla

invisible

invisible

unsichtbar

- Forma przecząca czasownika. Esperancka struktura (ne + czasownik) stosuje się do modelu wszystkich języków słowiańskich i romańskich za wyjątkiem francuskiego. Nigdzie nie występuje w językach germańskich.

VIII. WNIOSKI

Nie łatwo jest rozwiązać problem znalezienia odpowiedniego miejsca dla esperanto w szerokiej gamie ludzkich języków. Zastosowaliśmy tutaj podejście głównie z punktu widzenia struktury wewnętrznej. Dało to w wyniku rozstrzygnięcie, że esperanto jest głównie językiem izolującym.

Z uwagi na źródło materiału leksykalnego powinniśmy zaklasyfikować go pomiędzy rodziną romańską a germańską z przewagą elementu romańskiego. Wtedy najbliżej związanymi z nim językami byłby angielski i język romansz.

Kryterium skupiające się na stylu i składni zaakcentowałoby cechy słowiańskie tego Języka Międzynarodowego. Lecz również zauważyliśmy, że esperanto graniczy na wiele sposobów z typem aglutynacyjnym.

Problem okazuje się być szczególnie złożony ze względu na dwa czynniki. Z jednej strony Zamenhof prawdopodobnie chciał skonstruować wysoko spójny system, a niezmienność morfemów najprawdopodobniej zawdzięcza więcej tej jego intencji niż chęci stosowania się do modelu kreolskiego czy chińskiego. Jednakże nie możemy odrzucić hipotezy, iż wpłynęła na niego świadomość, iż w typowej sytuacji międzykulturowej, gdy dwoje ludzi zna zaledwie kilka podstawowych elementów wspólnego języka i próbuje się nawzajem porozumieć, to spontanicznie zmieniają oni ten słabo znany język w pewien rodzaj języka izolującego.

Ponieważ sam Zamenhof posiadał znajomość jedynie języków fleksyjnych, ich wpływ, chociaż sprzeczny z podstawowymi zasadami wybranymi dla tego narzędzia językowego, które stworzył, zdominował u niego sposób pisania i mówienia w nowo zbudowanym języku, a model zaoferowany publicznie był od samego początku podmiotem wewnętrznych naprężeń.

Z drugiej strony, izolująca struktura esperanto oraz jego krańcowa regularność były ostro krytykowane przez wykształconych ludzi na Zachodzie Europy, doprowadzając Zamenhofa do stopniowego mieszania początkowego języka z elementami bardziej współgrającymi z elementami języków zachodnich; stąd istnienie dubletów w stylu redaktisto/redaktoro 'redaktor', redaktejo/redakcio 'redakcja', itp. Ta skłonność wydaje się przeczyć jego wczesnym ideom, jak można sądzić z uwagi wstawionej do piętnastej reguły Fundamento (Fundament) odnoszącej się do tzw. "słów międzynarodowych" i mówiącej, że należy stosować się do zasady przyjmowania jedynie rdzenia takiego międzynarodowego słowa, natomiast pochodne powinny być tworzone zgodnie z samodzielnymi regułami samego esperanto (teatro → teatra, a nie teatrala).

Język nie stał się takim jak mógł z jeszcze jednego powodu: "środowiska użytkowników". Społeczność, która przyjęła esperanto, mówi w większej części językami fleksyjnymi i z tego powodu nie jest obeznana lub nie przepada za ukrytym potencjałem języków izolujących, co skutkuje tym, iż ma ona tendencję do rozwiązywania problemów wyrażania się (a szczególnie słownictwa) w sposób, który można uważać za sprzeczny z podstawowym duchem tego języka.    Słownictwo Zamenhofa, szczególnie w tekstach pochodzących ze wczesnego okresu, jest bardziej "chińskie" niż słownictwo większości późniejszych pisarzy. I tak Zamenhof zwykł mówić ununombro 'liczba pojedyncza' (dokładny odpowiednik chińskiego dānshù, gdzie dān 'pojedynczy' a shù 'liczba')  w miejsce później wprowadzonego przez gramatyków terminu singularo.

Istniejąc w różnorodnym środowisku użytkowników, język był popychany i rozciągany przez rozbieżne tendencje. Słownictwo pokazuje napięcie pomiędzy, z jednej strony, "naturalistyczną" tendencją, którą można w wielu miejscach napotkać w Plena Ilustrita Vortaro (Pełny Słownik Ilustrowany) – tendencją hojnych zapożyczeń z greki i łaciny z uwzględnianiem mniej więcej ich pisowni (prowadząc do słów typu relegacii i ekshibicio) – a z drugiej strony, "esperantystyczną prostotą", tj. skłonnością używania krótkich rdzeni (jak rilegi i ekzibo) oraz wykorzystywania możliwości tworzenia w esperanto nowych słów i słów złożonych zamiast wprowadzania neologizmów.

Gramatyka ujawnia kolejne naprężenie: naprężenie pomiędzy "konserwatyzmem" (na przykład, w odmowie stosowania formy ĝis kiam 'aż do kiedy' dla 'aż do' lub formy sen... / 'bez... nia') a "śmiałością", tj. chęcią wykorzystania do maksimum ukrytych możliwości tego języka, bez względu na sposób jego używania w czasach Zamenhofa. Przykłady zuchwalstwa zawierają wprowadzenie imiesłowów kończących się na  -unta i -uta oraz skracanie (między innymi ze strony Lanti) tradycyjnych form, takich jak junulino lub malsanulino na junino lub malsanino. Łatwo można znaleźć kolejne przykłady.

Dana osoba może z pewnością być w jednym punkcie konserwatywna, a w innym śmiała. Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że większość normalnych ludzi mówiących językiem esperanto skłania się w kierunku opcji "konserwatywnej", natomiast autorzy, a szczególnie poeci, preferują "śmiałość".

To właśnie w tych naprężeniach w dużym stopniu zakorzeniły się cechy esperanto, które nadają mu właściwości języka żywego. Z perspektywy strukturalistycznej fascynującym jest obserwowanie tego niezwykłego zjawiska. Odnajdujemy tutaj strukturę stworzoną przez pojedynczą osobę, lecz umykającą spod jego kontroli i stosującą się do praw, których istnienia nawet on, autor, nie był świadomy. Stwierdzamy, że zajmuje ona pozycję nadzwyczajnej dialektyki w rękach międzynarodowej społeczności tworzącej prawdziwą diasporę. A żaden autorytet, nawet tak prestiżowo określony jak Akademia, nie będzie nigdy w stanie przekształcić sprzecznych tendencji w pełne przyswojenie i harmonię z siłami tej struktury językowej, aby przystosować ją do społeczności, która jej używa, a w konsekwencji zmusić tą społeczność do przystosowania się do struktury językowej, której prawa są silniejsze od niej samej.

UWAGI

1. Czytelnik posiadający wysoki stopień kompetencji lingwistycznych słusznie skrytykuje użycie tylko jednego kryterium. Lecz powinien on pamiętać, że tekst ten jest skierowany do laików. Nie byłoby możliwe w tak małej skali zajęcie się bardzo złożoną kwestią kryteriów dla topologii lingwistycznej. Na przykład, wielu przyjmuje za podstawowe kryterium izolacji fakt, że w języku izolującym większość słów jest monomorfemiczna. Lecz gdybyśmy zastosowali to kryterium, to chiński przestałby należeć do języków izolujących i stałby się językiem aglutynacyjnym. Była by to interesująca i możliwa do obronienia teza, chociaż chociaż przypuszczalnie dla wielu zaskakująca. Lecz skoro lingwiści ogólnie wciąż klasyfikują chiński wśród języków izolujących, ograniczamy się do pojedynczej, jeśli nie fundamentalnej, charakterystyki, która pozwala nam zachować tradycyjny podział języków. Rozważania typologiczne przedstawione w bieżącej pracy powinny być bardziej uważane za sposób wyjaśnienia pozycji esperanto w stosunku do innych języków niż za nową metodę podejścia do problemu typologii. Jesteśmy świadomi, iż nasze kryterium stworzyłoby trudne problemy, gdyby ktoś chciał je stosować, aby przykładowo umiejscawiać języki bantu. Dla prostoty i z ograniczeń czasowych nie wzięliśmy pod uwagę tzw. typu "polisyntetycznego", do którego mogą być zaliczone m.in. niektóre języki Indian amerykańskich.

2. W tym względzie esperanto różni się znacząco od bazowanego na esperanto projektu Ido. Przejście w esperanto od słowa infano 'dziecko' do infanoj 'dzieci' nie jest fleksyjne; jest to proces addytywny: infan-o-j (dziecko-rzeczownik-liczba mnoga) dokładnie taki sam jak w chińskim hái-z-men. W Ido liczba mnoga jest tworzona nie przez dodanie, lecz przez zamianę -o przez -i: infanto 'dziecko', infanti 'dzieci'. Strukturalnie jest to zupełnie inna sprawa.

Dokumenty Esperanckie, numer 22A (1981)

Trójjęzyczny Europejczyk: realistyczne oczekiwanie?

Pomysł uogólnionej trójjęzyczności znajduje poparcie w całej Europie. Jak się nam mówi, nauczanie języków musi zamienić każdego młodego Europejczyka w obywatela trójjęzycznego. Ale co oznacza pojęcie: trójjęzyczny? Biegły i w pełni znający dwa dodatkowe języki poza swoim własnym językiem ojczystym? Lingwista Claude Hagège definiuje taki poziom kompetencji językowych w następujący sposób: "Dla mnie perfekcyjna znajomość języka oznacza umiejętność nadążania za grą słów przy zwykłej prędkości, mając docelowo na myśli rodzimych rozmówców, oraz mówienie danym językiem bez rozpoznawania przez innych jako osoba obca" (1) i dochodzi do wniosku, że "liczba prawdziwych osób dwujęzycznych (...) jest dosyć mała." Rzeczywiście, taki poziom dwujęzyczności odzwierciedla wyjątkowe okoliczności, jak rodzice mówiący różnymi językami lub nauka szkolna w języku innym od języka używanego w rodzinie. Bezpośrednia turystyka językowa jest niewystarczająca. W moim przypadku spędziłem pięć lat w USA, pracuję z angielskim dosyć często, nawet nauczałem na Stanowym Uniwersytecie w San Francisco, jednakże nigdy nie zdałbym testu jako osoba anglojęzyczna, a gdy słucham jakiegoś amerykańskiego musicalu, nigdy nie odbieram wszystkich szczegółów.

Złożona sieć programów

Język to skomplikowana sieć programów w sensie cybernetycznym, której działanie jest ciągle ograniczane przez setki tysięcy drugorzędnych lub trzeciorzędnych programów ingerujących w działanie programów podstawowych. Dzieje się to niezauważone, ponieważ opanowaliśmy nasz język ojczysty nieświadomie, gdy byliśmy zbyt młodzi, aby domyślić się, jak ciężko musiały pracować nasze neurony. Aby mówić poprawnie, należy ciągle blokować naturalne kanały neuropsychologiczne. Na przykład, jeśli potrzebujemy przymiotnika, który będzie znaczył "taki, że nie można go usłyszeć", to w języku angielskim (pamiętaj, że jest to tłumaczenie i niektóre rzeczy musimy odnieść do języka angielskiego – przyp. tłum.) przyjdzie nam na myśl unhearable. Lecz musimy nauczyć się blokować tę ścieżkę i wstawić w to miejsce objazd prowadzący do inaudible. Inny przykład: tego ranka usłyszałem, jak Pani Cristina del Moral ciągle wspominała liczbę mówiących takim to a takim językiem, używając przy tym słowa parleurs (franc. mówcy). Jej francuski jest bardzo dobry, lecz w tym szczególe naturalne skłonności zatriumfowały nad jej wiedzą o tym języku: parleur jest naturalnym wynikiem mechanizmów w mózgu, które zostały poinformowane, aby przesłały znaczenie, które prawidłowy język koduje jako locuteur. A gdy obcokrajowcy uczący się francuskiego opanują zwroty en hiver, j'y pense i biologiste, to muszą się teraz oduczyć mówienia en printemps, je lui pense i psychologiste, ponieważ ich poprawne formy brzmią następująco au printemps, je pense à lui i psychologue. Naturalny nurt nie może płynąć swoją naturalną drogą i należy porzucić chęć wyrażania równoległych pojęć za pomocą równoległych form.

Naszą naturalną skłonnością jest uogólnianie każdej cechy językowej. Jeśli wszystkie dzieci mówią 'more good' (bardziej dobry), zanim zaczną mówić 'better' (lepszy), to jest to spowodowane uogólnianiem przez nie konstrukcji typu 'more beautiful' (bardziej piękny), 'more difficult' (bardziej trudny), 'more crooked' (bardziej pokręcony). Uczenie się drugiego języka wiąże się ze stłumieniem u siebie odruchów swojego języka ojczystego, wprowadzając ponownie do mózgu ciąg nowych odruchów, a następnie hamując całkiem sporo z nich, aby wytworzyć normatywnie poprawne formy, które są w sprzeczności ze spontaniczną skłonnością do uogólniania. Anglik uczący się francuskiego musi nauczyć się, że nie ma sensu mówienie je chante / vous chante w sposób, w jaki w języku angielskim mówi się I sing / you sing. Musi wyrobić sobie odruch, który zmusza do mówienia vous chantez. Gdy znajdzie się on już na miejscu. to musi wprowadzić kolejny odruch, który powstrzyma ten pierwszy przy kilku czasownikach. Musi zamontować znak "wjazd wzbroniony" zatrzymujący vous faisez, vous disez i zrobić objazd, który zabierze go do vous faites, vous dites. Gdy już utworzy ten objazd, to musi wrócić się i zacząć od nowa z prédire. Ścieżka doprowadzi go do vous prédites. Źle, należy powiedzieć vous prédisez. Jak widać, nauka języka europejskiego wymaga umieszczenia kilku warstw odruchów jedną na drugiej. Mówię o odruchach, ponieważ samo zrozumienie i zapamiętanie słów nigdy nie jest wystarczające. Jeśli musisz myśleć, przeszukiwać wszystkie katalogi i pliki w swojej pamięci, aby odnaleźć odpowiednią formę, to nie mówisz płynnie. To jest mój dylemat, gdy jestem zmuszony mówić po rosyjsku. Chociaż ćwiczyłem przez tysiące godzin, mój wybór ogranicza się albo do mówienia poprawnie, lecz wolno, z przystankami, niepewnością, w okropnie wolnym tempie, nadwyrężając swój system nerwowy, albo do mówienia płynnego, lecz ze świadomością, że wszyscy zaraz wybuchną śmiechem, ponieważ przy tej prędkości moje błędy są fenomenalne.

Minimum 10.000 godzin

Potrzebne jest co najmniej 10.000 tysięcy godzin nauki i praktyki, aby umieścić na miejscu setki tysięcy niezbędnych odruchów, których liczba nie może zostać zmniejszona. Otóż uczenie pierwszego języka obcego zabiera w sumie od 800 do 1200 godzin lekcyjnych, dokładna liczba różni się pomiędzy krajami. Nie dziwi zatem fakt, iż po ukończeniu nauki w szkole tylko jeden uczeń na stu potrafi mówić poprawnie w pierwszym języku obcym, którego go uczono. 800 do 1200 godzin nauki to zaledwie dziesiąta część tego, co jest potrzebne. Jeśli pragniemy, aby dzieci uczyły się dwóch języków obcych, to musimy zwiększyć dwudziestokrotnie czas nauki.

Taką opcję wybrano w Luksemburgu, gdzie dzieci w szkołach podstawowych maja w tygodniu 27 lekcji, z których 12 zarezerwowane jest na języki obce, niemiecki i francuski, co po sześciu latach nauki w szkole podstawowej daje około 3000 godzin. Nauka języków jest kontynuowana na drugim etapie edukacyjnym, co oznacza, że Luksemburg posiada populację trójjęzyczną, lecz Luksemburczycy gorzej sobie radzą od rówieśników w innych krajach w matematyce, nauce i w innych ważnych przedmiotach. Oprócz tego młodzi ludzie opuszczający szkoły natychmiast nie tracą kontaktu z tymi językami w swoim życiu zawodowym z uwagi na niezwykłe położenie geograficzne Wielkiego Księstwa, ponieważ codzienną rutyną jest używanie francuskiego i niemieckiego w rozmowach z obcokrajowcami. W krajach takich jak Hiszpania, Finlandia lub Francja zapomina się szybko języki wyuczone w szkole, ponieważ odruchy warunkowe nie utrzymują się, jeśli nie są regularnie wzmacniane. Zauważysz ten fakt, jeśli przestaniesz przez kilka lat używać jednego ze znanych sobie języków: słówka zaczną ci umykać z pamięci, będziesz stosował niepoprawne formy gramatyczne szczególnie tam, gdzie w języku występują objazdy, a odruchy warunkowe z nimi sprzężone staną się słabsze.

Trójjęzyczność czy ukryta promocja angielskiego?

Jeśli pragnie się społeczeństwa trójjęzycznego, to o jaki poziom należy walczyć? Rzeczywiste opanowanie wszystkich trzech języków jest nieosiągalne w prostej nauce szkolnej, a nie ma możliwości opłacenia turystyki językowej niezbędnej dla całej populacji. Nawet nauczanie kilku przedmiotów szkolnych w języku obcym nie daje tego poziomu biegłości. Szwajcaria posiada niektóre szkoły gramatyki, które nauczają cztery przedmioty w języku obcym przez trzy lata. Uczniowie z pewnością lepiej posługują się tym językiem obcym od ich kolegów, którzy uczęszczają na normalne zajęcia, lecz i tak daleko im do pełnego opanowania tego języka. Jeśli ograniczymy się do języków europejskich, to jedynym realistycznym wynikiem byłaby pewnego rodzaju trójjęzyczność polegająca na dobrym opanowaniu własnego języka ojczystego, niedoskonałej lecz rozsądnej znajomości drugiego języka oraz zaznajomienie się z trzecim językiem, które pozwoli na jakiś wstępny dostęp do niego, a nie na poprawne posługiwanie się nim. Taki wynik posiada sens z punktu widzenia kultury, ponieważ nauka języków obcych uczy różnych sposobów wyrażania tej samej myśli i rozwija umysł.

Niestety, z takim systemem wiążą się poważne problemy. Naruszy on równowagę na korzyść krajów anglojęzycznych. Ponieważ nie można się porozumiewać w różnych krajach, o ile jeden z wyuczonych języków nie będzie taki sam dla wszystkich. Jak ma prowadzić poważną rozmowę osoba trójjęzyczna, która mówi po portugalsku, grecki i holendersku, z kimś, którego językami są fiński, niemiecki i francuski?

Oznacza to, iż rodzice będą żądać, aby angielski stał się językiem najlepiej wyuczonym. Jeśli chodzi o uczniów, którzy są rodzimymi mówcami języka angielskiego, to większość z nich nie będzie zmotywowana do uczenia się dwóch innych języków, ponieważ wiedzą, że gdziekolwiek pojadą, to poradzą sobie za pomocą swojego języka ojczystego. Otóż głównym czynnikiem napędzającym uczenie się języków obcych jest motywacja. Powstaje paradoks: zachęca się do trójjęzyczności, aby zachować różnorodność i zagwarantować wzrost wzajemnego zrozumienia wśród wszystkich Europejczyków, lecz w rzeczywistości pcha się ich w szpony wzoru anglojęzycznego, co oznacza przyjęcie sposobów myślenia, które nie mają nic wspólnego z tradycjami umysłowymi i kulturowymi Europy Kontynentalnej.

Zatem nie przechodzimy do uogólnionej trójjęzyczności, gdzie każdy byłby mniej więcej na tej samej pozycji; przechodzimy do dwujęzyczności, która jest lepsza dla jednych, a gorsza dla innych, i która maksymalizuje nierówność wśród społeczeństw. Ponieważ w stosunku do angielskiego społeczeństwa te nie są równo rozłożone: społeczności mówiące językami germańskimi posiadają przewagę względem społeczności mówiących językami romańskimi, a te z kolei są w lepszej pozycji od Słowian i społeczności bałtyckich. Angielski jest w zasadzie językiem germańskim i stąd bliżej mu do niemieckiego, holenderskiego oraz języków skandynawskich. Ma z nimi wiele wspólnego, nie tylko na poziomie podstawowego słownictwa i gramatyki, lecz na dużo subtelniejszych poziomach. Języki te mają wspólnego ducha, który jest obcy językom romańskim i słowiańskim. Nawet jeśli mówiący językami romańskimi są w gorszej pozycji w stosunku do swoich germańskich sąsiadów, to i tak ich pozycja jest o wiele lepsza od mieszkańców Europy Wschodniej. Jedną z trudności angielskiego jest olbrzymi słownik, prawie dwa razy większy od słowników pozostałych języków europejskich, ponieważ do podstawy germańskiej zostało dodane mnóstwo zapożyczeń z francuskiego i łaciny, lecz nie zastąpiły one oryginalnych słów. Nie zna się angielskiego, jeśli się nie wyuczy par słów fraternal i brotherly, liberty i freedom, vision i sight. Mieszkaniec Zachodu zna z góry jedno z tych określeń, ale nie Węgier czy Estończyk. Przyjęcie angielskiego jako środka międzynarodowej komunikacji językowej tworzy hierarchię językową wśród społeczności; jest rozwiązaniem niedemokratycznym.

Naprawdę realistyczne rozwiązanie

Jedynym sposobem uniknięcia wzmocnienia wiodącej pozycji angielskiego jest wybicie władz i mediów ze stanu snu i samozaparcia. Niestety, powrót do rozumu wymaga przezwyciężenia olbrzymiego oporu. Obszar, który ośmielam się naruszyć, jest obszarem, gdzie bez problemów akceptuje się fragmenty zasłyszanej wiedzy i gdzie jedynie nieliczni podjęli poważny wysiłek, aby wyciągnąć rozumne wnioski z faktów. Wierzę, że będziesz słuchał, mając otwarty umysł; a proszę jedynie o to, abyś mnie wysłuchał bez wcześniejszych uprzedzeń. Rzeczy, o których opowiem, pochodzą z mojego własnego doświadczenia, szczególnie z czasów mojego dzieciństwa oraz z faktów, które przebadałem, faktów związanych z kulturą, pedagogiką, lingwistyką, fonetyką i neuropsychologią. Będę się trzymał faktów, co oznacza, że wszystkie moje tezy są do sprawdzenia, chociaż część z was może uważać je za oburzające (2).

Istnieje pewna realistyczna trójjęzyczność możliwa do osiągnięcia, nie zanieczyszczona trudnościami modelu, który dotąd omawiałem: trójjęzyczność zbudowana z "języka ojczystego – esperanto – innego języka".

Esperanto jest w całości oparte na prawie do uogólniania każdego schematu językowego. Z punktu widzenia neuropsychologii oznacza to, że oszczędza nam ono wszystkie te drugo i trzeciorzędne odruchy, które występują w innych językach w celu hamowania odruchów pierwszorzędnych, od których rozpoczynamy. Uczniowie uczący się konwencjonalnego języka idą ścieżką, na której jakiś sadysta poumieszczał celowo cały rząd pułapek po to, aby ich w nie złapać. Otóż tworzenie odruchów, które zapobiegają wpadaniu w te pułapki, zajmuje z grubsza 90% czasu nauki języka konwencjonalnego. Ponieważ esperanto po prostu nie posiada tych pułapek, czas nauki jest niesamowicie skrócony. Jeśli uczymy się esperanto przez jeden miesiąc, to osiągamy poziom sprawności w porozumiewaniu się, który w dowolnym języku konwencjonalnym osiągniemy po około roku. Innymi słowy, po sześciu miesiącach nauki esperanto, jeśli liczba godzin nauki w tygodniu będzie utrzymywana na stałym poziomie, dzieci w wieku szkolnym osiągną poziom kompetencji w porozumiewaniu się równy temu, jaki osiągają one pod koniec nauki w liceum. Oznacza to, że wystarczy uczyć esperanto przez jeden rok szkolny, powiedzmy, pod koniec szkoły podstawowej lub na początku szkoły średniej, aby zaimplementować pierwszy etap: dwujęzyczność zbudowaną z "języka ojczystego – języka międzynarodowego". Przez resztę czasu nauki w szkole uczniowie będą uczyć się trzeciego języka, przeznaczając na to wszystkie godziny, które obecny system zużywa na język drugi.

Wymiary praktyczne i pedagogiczne

Szanse uczniów na osiągnięcie rzeczywistej biegłości w tym trzecim języku są teraz nawet większe, ponieważ esperanto udowodniło, że jest znakomitym narzędziem propedeutycznym, tj. narzędziem, które potęguje świadomość językową. Francuz uczący się niemieckiego musi oduczyć się skomplikowanego, sztywnego i przypadkowego systemu i przejść do nowych zwyczajów innego skomplikowanego, sztywnego i przypadkowego systemu. Aby dokonać przejścia od je vous remercie do ich danke Ihnen (dziękuję ci/panu/pani), należy zmienić odruchy umieszczania zaimka oraz te, które obsługują bezpośredniość lub pośredniość dopełnienia. Jeśli opisuję to jako przypadkowe, to po to, aby podkreślić, że ta zamiana odruchów nie ma nic wspólnego z potrzebami porozumiewania się. Gdybym miał po francusku powiedzieć je remercie à vous lub po angielsku I thank to you, dosłownie tłumacząc niemieckie wyrażenie, zostałbym zrozumiany bez żadnych trudności. Rozważając jedynie ładunek porozumiewawczy, nic nie byłoby tutaj źle. Powodem nie sprawdzania się takiego sposobu porozumiewania się jest to, że gdybym tak powiedział, to brzmiałbym dziwnie; ja i moi słuchacze bylibyśmy na różnych płaszczyznach; stąd problem wystąpiłby na poziomie relacji.

Otóż ten poziom relacji może okazać się ważny. Nawet jeśli treść wypowiedzi jest zrozumiała, ponieważ słuchacze się do niej dostroili, to występowanie w niej niepożądanych powiązań może stać się poważnym problemem. Holenderska minister Helle Degn właśnie dopiero co zajęła swój urząd, gdy musiała przewodniczyć pewnemu międzynarodowemu spotkaniu. Mówiąc po angielsku, chciała powiedzieć "Przepraszam, jeszcze się tutaj nie zadomowiłam, posadę ministra otrzymałam bardzo niedawno", lecz powiedziała: “I'm at the beginning of my period” (jestem na początku mojej miesiączki) (3). Każdy ją zrozumiał, lecz co za ujma na honorze!

Mówiąc obcym językiem, wydajemy się często mniej inteligentni, niż naprawdę jesteśmy.  Jeśli powiem “I thank to you” (dziękuję tobie), to zrozumiesz, co powiedziałem, lecz nie odbierzesz mnie za osobę, którą naprawdę jestem, ponieważ pomiędzy nami coś nie jest dostrojone. Jednym z dużych plusów języka esperanto jest jego niesamowita swoboda leksykalna i gramatyczna, która pozwala unikać tego typu problemów. W esperanto można naśladować wzór francuski wyrażenia “je vous remercie” i powiedzieć mi vin dankas lub naśladować konstrukcję angielską “I thank you” i powiedzieć mi dankas vin albo niemiecką “ich danke Ihnen”, mówiąc mi dankas al vi. Ponieważ wszystkie trzy wzory są jednakowo standardowe, żaden z nich nie brzmi dziwnie.

Spójrzmy na inny przykład, tym razem z dziedziny leksykalnej. Po francusku mogę powiedzieć vous chantez merveilleusement, `śpiewasz cudownie', lecz nie wolno mi zastosować tego samego schematu dla pojęć 'muzyka' i 'piękny': vous musiquez bellement `muzykujesz pięknie' zostałoby zrozumiane, lecz jest nieprawidłowe. W esperanto skoro możesz powiedzieć vi kantas mirinde `śpiewasz cudownie', możesz również powiedzieć vi muzikas bele lub vi bele muzikas, dosłownie `muzykujesz pięknie'. Innymi słowy, dzieci uczące się esperanto uczą się wyrażania swoich myśli na więcej sposobów niż mogą to robić w jakimkolwiek konwencjonalnym języku i uczą się tego bez poddawania się negatywnemu doświadczeniu pedagogicznemu związanemu z popełnianiem błędów. Rozwija się ich świadomość i twórczość językowa bez odczuwania porażki. Jest to niesamowicie przyjemne i zachęcające. Mogę za to ręczyć. Esperanto był moim pierwszym językiem obcym, który dał mi upodobanie do języków. Inną psychologiczną zaletą esperanto jest brak wymuszania na użytkowniku podszywania się pod obcą tożsamość. Nauka wymowy angielskiej jest nauką małpowania Anglosasów. Wielu młodych ludzi, którzy fizycznie są doskonale wyposażeni do poprawnego wymawiania zgłosek tego języka, odnosi porażkę z powodu bariery psychologicznej. Aby imitować angielską wymowę, należy porzucić zwyczaje swojej mowy ojczystej w układaniu języka, ust, podniebienia itd. Ta potężna przemiana często jest doświadczana jako utrata tożsamości. W esperanto każdy posiada obcy akcent, a duże odchylenia w wymowie są uważane za zupełnie normalne. Doświadczenie pokazuje, że w przeciwieństwie do angielskiego te wariacje w esperanto nie wpływają na zrozumiałość z powodów fonetycznych, których wyjaśnienie tutaj zajęłoby zbyt wiele miejsca. Innymi słowy, esperanto tak się ma do konwencjonalnego języka jak gama do koncertu, gimnastyka do jazdy na nartach; esperanto zostało zaprojektowane tak, aby umożliwiać nam poważne stosowanie artykulacji pomiędzy systemem sztywnym a dowolnym. Doświadczenie pokazuje, że w praktyce to ułatwienie sprawdza się znakomicie. Klasa, która przez rok uczyła się esperanto i przez pięć lat niemieckiego, osiąga w niemieckim ten sam poziom biegłości, co inna klasa ucząca się niemieckiego przez lat sześć. "Stracony" rok nie jest stracony.

Jeśli nasze władze, nasi przedstawiciele w Parlamencie Europejskim i parlamentach narodowych, partie polityczne, elity naukowe, ekonomiczne i kulturalne naprawdę chcieliby, aby Europejczycy zachowali swoją różnorodność językową, swoją tożsamość, stając się jednocześnie tolerancyjnymi na inne tożsamości, aby rozszerzyli swoje horyzonty kulturalne i porozumiewali się ponad narodowymi barierami językowymi z taką samą łatwością jak w swoich językach ojczystych, to przyznaliby, że trójjęzyczność oparta na "języku ojczystym – esperanto – innym języku" wg badań jest jedynym realistycznym rozwiązaniem. Jest to wniosek, do którego dochodzi się po dokładniejszym zbadaniu, jak faktycznie mają się te sprawy. Nalegam na takie bliższe zbadanie sprawy, ponieważ to, co standardowo mówi się na temat języka w ministerstwach, w ponadnarodowych agencjach europejskich oraz w mediach, w praktyce nigdy nie jest związane z jakimkolwiek badaniem. Taka mowa umniejsza wagę upośledzenia językowego w życiu codziennym, skandalicznie zaniża trudności nauki języka obcego, redukuje do machnięcia ręką wszystkie istotne kwestie i pomija esperanto jako jakąś mętną ideę lub projekt, a nie raczej jako istniejącą rzeczywistość językową, której działania łatwo można sprawdzić i ocenić.

Proponowany przeze mnie przepis jest więc jedyną realistyczną opcją na istotnym poziomie, który mógłby zostać nazwanym poziomem technicznym. Niestety, obawiam się, że nie jest on jeszcze wystarczająco realistyczny z punktu widzenia socjo-polityczno-psychologicznego. Z jednej strony, siły społeczne działające w imieniu monopolu języka angielskiego są niezwykle potężne. Powiązane są one z władzą, sytuacją społeczną, interesami gospodarczymi, lecz również z tak wpływowymi czynnikami jak moda czy snobizm. Z drugiej strony istnieje trwały opór przed otwarciem pliku o nazwie "esperanto". Jest to dziedzina, gdzie ludzie u władzy, jak również wielu dziennikarzy i lingwistów, dochodzą do wniosków bez rozpatrzenia faktów, jak gdyby już wiedzieli wszystko, co warto wiedzieć, jak gdyby było możliwe zrozumienie natury funkcjonowania esperanto wraz ze związaną z nim kulturą (4) bez wzięcia pod uwagę dokumentacji i bez zbadania jak esperanto działa, gdy jest używane.

A stawka jest bardzo wysoka, ponieważ dotyczy ona spraw i wartości tak ważnych jak różnorodność językowa, równość pomiędzy narodami, a zatem samej demokracji na poziomie europejskim. Wielu ludzi zdaje sobie sprawę, jak wysoka jest to stawka. Jednakże obawiam się, że niewielu z nich zadało sobie trud wyszukania opcji rozwiązania tych kwestii, zbadania co się dzieje w praktyce oraz porównań, bez których nie można podjąć żadnej obiektywnej decyzji.

Na szczęście, cytując za Lincolnem, “Można oszukiwać wszystkich przez pewien czas, a niektórych przez cały czas, lecz nie można oszukiwać wszystkich przez cały czas." Prawdopodobnie ludzie przebudzą się nagle, a gdy to się już stanie, działania do wykonania zostaną wykonane bardzo szybko. Kto wie, czy ogłaszając rok 2001 europejskim rokiem języków, Rada Europy nie podjęła istotnego kroku, który w końcu wywoła poważne badania faktów i doprowadzi do rozwiązań reprezentujących autentyczne, niezaszufladkowane myślenie.

Uwagi:

1. Claude Hagège, “Une langue disparaît tous les quinze jours”, L'Express – Dossier, 3/11/00.

2. Claude Piron, Le défi des langues – Du gâchis au bon sens, Paryż: L'Harmattan, drugie wydanie. 2001. Zobacz również na "Komunikacja językowa – studium porównawcze w terenie".

3. Jyllands Posten, 14 stycznia 1994; Sprog og erhverv, 1, 1994.

4. Claude Piron, L'espéranto – L'image et la réalité, Paryż: Uniwersytet w Paryżu – 8, 1987, str. 12-15. Zobacz również na Claude Piron, “Culture et espéranto”, SAT-Amikaro 393, m

Dlaczego esperanto, skoro standardowym językiem świata jest angielski?

(Odpowiedzi Szwajcara i Amerykanina na argumenty przeciwko esperanto w Ruchu Obywateli Świata)

Claude Piron, Gland, Szwajcaria:

L: Dużo dyskutuje się, promując esperanto na lingua franca dla naszego ruchu. Sądzę, że ignoruje się fakt, iż już mamy standardowo pewien język światowy – angielski.

CP: To iluzja. Wiele osób nie potrafi się porozumiewać po angielsku. A wielu z tych, którzy potrafią, znajduje się na gorszej pozycji od rodzimych mówców. Mówię zarówno po angielsku jak i w esperanto, lecz, chociaż przez pięć lat mieszkałem w Nowym Jorku, to nigdy nie czuje się tak wygodnie w angielskim jak w esperanto. W esperanto jestem sobą, w angielskim mam uczucie, jakbym nosił ubranie uszyte na kogoś innego albo jakbym odgrywał rolę, usiłując naśladować model, który nie ma nic wspólnego z moimi korzeniami. Esperanto posiada pewnego rodzaju przezroczystość, które czyni je przyjemnym bez względu na rodzaj twojego języka ojczystego (związane jest to z czynnikami neuropsychologicznymi, których wyjaśnienie zajęłoby tutaj zbyt wiele miejsca; jeśli cię to interesuje, kliknij tutaj).

L: Esperanto nie jest żywym językiem i jest tak samo eurocentryczne jak angielski.

CP: Dla mnie esperanto jest żywym językiem. Używam je każdego dnia i jest dla mnie bardziej naturalne niż angielski i inne języki, których się nauczyłem. Jak definiujesz żywy język? Esperanto jest językiem, w którym widziałem bawiące się dzieci. Jest językiem, w którym prowadziłem z ożywieniem dyskusje oraz widziałem bardzo dobre sztuki teatralne. Jest językiem, w którym wysłuchiwałem zwierzenia cierpiących ludzi, którzy opowiadali swoje historie z dużą emocją (szczególnie pamiętam pewnego starego Chińczyka, który nie potrafił powstrzymać się od łez, gdy opowiadał mi, przez co przeszedł w czasach rewolucji kulturalnej). Jeśli chodzi o żywość, to nie widzę żadnej różnicy w porównaniu z innymi językami.

Esperanto nie jest eurocentryczne. Chociaż to prawda, że większość jego pierwiastków słownych pochodzi z języków europejskich, to żaden z nich nie składa się, jak chiński i esperanto, z niezmiennych morfemów, które swobodnie łączą się ze sobą. W esperanto, jak i w chińskim, "mój" wyprowadza się z "ja", a "pierwszy" z "jeden". Proponuję ci przeczytać mój artykuł pt. "Esperanto, język zachodni?". A faktem jest, że dla nie-Europejczyków jest ono dużo łatwiejsze od angielskiego. Zobacz na zebrane przeze mnie poświadczenia w "Asie – anglais ou espéranto?". (Większość cytatów jest po angielsku, zatem chociaż podstawowy tekst jest francuski, powinieneś bez problemu zorientować się, o co chodzi.)

L: Mówienie jakimś sztucznym, sterylnym językiem wydaje się mi marnowaniem wysiłków, gdy nauka angielskiego przynosi praktyczne korzyści dla ucznia.

CP: Esperanto było sztuczne w XIX wieku. Już nie jest. Wszystkie języki są do pewnego stopnia sztuczne. Gdy dziecko idzie za swoją naturą, to mówi foots, I comed, it's mines (niepoprawne formy, powinno być: feet, I came, its mine). Poprawne formy zostaną wprowadzone do jego mózgu z zewnątrz, zupełnie sztucznie. W esperanto może postępować zgodnie ze swoją naturą, ponieważ wszystkie cechy językowe wolno uogólniać bez ograniczeń, zatem tego rodzaju błędy nie są możliwe. Obserwowałem język 5-cio letniego chłopca, który mówił dwoma językami: francuskim i esperanto. Jego esperanto było doskonałe, a francuski nie z dużym marginesem błędu. Dla mnie jest to dowód, że esperanto bardziej respektuje naturalne skłonności ludzkiego umysłu ujawniające się w momencie, gdy próbujemy się wyrażać.

Esperanto nie jest sterylne. Moim językiem ojczystym jest francuski, który wydaje się mi być bardziej sterylny od esperanto, będącego młodym językiem o elastyczności, sile i wydajności właściwej dla swojej młodości. W esperanto słowo "software" pojawiło się wcześniej niż we francuskim. A wiele słów esperanckich nie posiada swoich odpowiedników w angielskim, np. samlingvano 'osoba mówiąca tym samym językiem' lub kisema (od kis-, "pocałunek") 'mający skłonność dużo całować', 'skłonny do całowania'.

Jeśli chodzi o marnowanie wysiłku, to znam tak wielu ludzi, którzy spędzili całe lata na próbach opanowania angielskiego bez większego sukcesu, oraz tak wielu ludzi, którzy opanowali esperanto w kilka miesięcy, że będę polecał właśnie esperanto każdemu zainteresowanemu w kontaktach z całym światem. Angielski sprawdza się w przypadku wielkich hoteli, linii lotniczych, turystyki, biznesmenów oraz części społeczności naukowców, lecz jeśli pragniesz głębokich kontaktów ze zwykłymi ludźmi, to esperanto jest o wiele lepsze.

L: To nie jest tak, że angielski przewyższa inne języki – po prostu tak wyszło, że stał się on językiem najczęściej używanym międzynarodowo wśród dyscyplin naukowych, handlowych i innych – wypadek historyczny, niemniej fakt.

CP: Rzeczywiście. Lecz z takim argumentowaniem wciąż mielibyśmy mnóstwo niewolników, a kobiety nie mogłyby uczestniczyć w życiu politycznym. Pewien fakt nie staje się dobry tylko dlatego, że jest faktem. Jak mógłby pojawić się postęp, jeśli zrównujesz pojęcie "fakt" z "ostatecznym", "nieulepszalnym"? Jeśli do osiągnięcia tego samego celu lepszy jest inny środek, to dlaczego go nie wybrać? Esperanto nie góruje ponad innymi językami, lecz wśród ludzi o różnym podkładzie językowym jest on bardziej sprawiedliwy od angielskiego. Z esperanto każdy musi włożyć nieco wysiłku, aby osiągnąć wspólny grunt, na którym wszyscy mogą porozumiewać się ze sobą z równych pozycji. Angielski wymusza na obcokrajowcach wiele setek (tysięcy) godzin nauki (cztery godziny tygodniowo przez sześć lat w typowych szkołach europejskich), a wynikiem tak potężnej inwestycji w energię umysłową, oszczędzonej anglofonom, jest to, że ludzie znajdują się w gorszej pozycji w porównaniu z tymi drugimi, gdy starają się bronić swoich idei. Za pomocą esperanto porozumiewanie się przebiega bardziej gładko, ponieważ każdemu oszczędza się wszystkich dylematów, przed którymi stają osoby nie mówiące po angielsku od urodzenia, a które przeszkadzają w porozumiewaniu się, nic do niego nie wnosząc, przykładowo "którą sylabę mam zaakcentować w alternative, w monitoring, w takim to a takim słowie?", "jak mam wymówić ou w cough? jak w tough, though, through czy thought ?" lub "czy powinienem powiedzieć more fair, czy fairer, itd. itd.?"

L: Spreparowany język światowy nigdy nie osiągnie szerokiej akceptacji, biorąc pod uwagę miriadę skryptów, literatury, historię i tradycję, które wzbogacają języki świata.

CP: Dlaczego nigdy? Oprócz tego słowo "spreparowany" nie jest sprawiedliwe. Embrionalne esperanto zostało skomponowane tak, jak komponuje się symfonię, jak tworzy się zbiór wierszy, z dużą porcją inteligencji oraz uczucia. A nie powinieneś mylić dzisiejszego esperanto z projektem opublikowanym w Warszawie w 1887 roku. Esperanto jest wynikiem intensywnego używania: trwających ponad stulecie interakcji pomiędzy ludźmi o najbardziej różnorodnych kulturach i pochodzeniu społecznym. Broszurka z 1887 roku jest tylko gruntem, na którym wyrósł w pełni dojrzały język, którym esperanto jest dzisiaj.

W każdym razie nie dostrzegam sprzeczności pomiędzy istnieniem "miriady skryptów, literatury, historii i tradycji, które wzbogacają języki świata" a przyjęciem esperanto jako środka do rozumienia się nawzajem i do przekazywania pomiędzy sobą bogactw kulturalnych czyjejś tradycji. Również nie rozumiem, dlaczego porozumiewanie się w języku angielskim miałoby bardziej szanować rzeczoną miriadę. Czy nie może być tak, że mylisz się co do celów esperanto i wyobrażasz sobie, że zostało przeznaczone do zastępowania innych języków? Jest to diametralnie niezgodne z prawdą. Esperanto ma jedynie na celu zastąpienie relacji typu głuchy-niemowa, na które są skazani ludzie bez wspólnego języka, lub łamanej angielszczyzny będącej dzisiaj językiem wielu sytuacji międzykulturowych. Przy esperanto wszyscy zachowają swój język lub dialekt, a języka międzynarodowego będą używali tylko z ludźmi, których języka nie znają. W tej funkcji jest ono lepsze od angielskiego. Jest o wiele prostsze, mniej skostniałe (można stosować dużo więcej konstrukcji ze swojego własnego języka ojczystego, bez względu na jego typ, a mimo to mówić bezbłędnie) i nie jest związane z żadnym narodem, czy też siłą gospodarczą lub polityczną. Nie wspominając faktu, iż jest ono czystsze fonetycznie i łatwiejsze w wymowie dla większości ludzi.

L: Wiele z naszych języków staje się gatunkami zagrożonymi wyginięciem i powinna być uznana potrzeba ich zachowania.

CP: Zgadza się. A który to z języków lingwiści społeczni nazywają "językiem zabójcą", ponieważ najczęściej zastępuje języki lokalne? Angielski. Esperanto szanuje tradycyjne języki o wiele lepiej od angielskiego, elegancko rozwiązując jednocześnie problem porozumiewania się poprzez bariery językowe. Narodził się z pragnienia porozumiewania się wśród różnych kultur i każdy wie, że jego funkcją jest bycie dobrym pośrednikiem. Zatem nikt nie widzi w nim czegoś, co ma być tym właśnie jedynym językiem, za który uważany jest angielski w wielu singapurskich rodzinach poświęcających chiński, malajski lub tamilski, ponieważ czują one, że tylko wtedy, gdy cała rodzina mówi przez cały czas po angielsku, ich dzieci osiągną wystarczającą biegłość, aby później zdobyć interesujący zawód. To nie może zdarzyć się z esperanto, ponieważ przyswaja się go o wiele szybciej, zatem nie ma potrzeby tak bardzo się w nim zanurzać. Angielski jest uważany za sposób pięcia się w górę na poziom elity, ludzi u władzy, których władza jest tak duża, że mogą decydować o tym, co dobre i złe w sposobie twojego wyrażania się. Stąd chęć porzucania własnego języka ojczystego w celu polepszenia sobie życia (tak jest w przypadku wielu imigrantów w USA). Esperanto nigdy nie jest odczuwalne jako należące do tak wysokiego poziomu, wartego żmudnych wysiłków w celu podbicia go. Zatem gwarantuje bardziej od angielskiego zachowanie języków używanych tylko w niewielkich mniejszościach.

H. Neal Parker, Houston, Teksas

L.: Dużo dyskutuje się, promując esperanto na lingua franca dla naszego ruchu. Sądzę, że ignoruje się fakt, iż już mamy standardowo pewien język światowy – angielski.

HNP: Tym, czym esperanto jest dzisiaj oraz to, czym pragnie zostać, to dwie różne rzeczy. Celem Esperantystów jest, aby każdy (i mam na myśli dosłownie wszystkich, a nie tylko wykształconą elitę) zachował swój język ojczysty i uczył się jednego języka dodatkowego – esperanto – do komunikowania się z każdym spoza własnej społeczności językowej. Wg tego standardu angielski jest bardzo daleko od pozycji "języka światowego". Ankieta przeprowadzona w roku 2000 przed rozszerzeniem Unii Europejskiej pokazała, że 53% Europejczyków mówi drugim językiem, a w tej liczbie 41% mówi po angielsku. Innymi słowy prawie połowa nie mówi drugim językiem, a ci mówiący często nie znają angielskiego. Widziałem wielokrotnie dane statystyczne, które wykazują, że jedynie 2% Indian posługuje się angielskim, chociaż wykształcona elita mówi nim dobrze.

[Uwaga CP: Ta ankieta rozważa jedynie to, co ludzie mówią na swój temat. Gdy ich poziom zostaje sprawdzony przez test językowy, wyniki stają się zupełnie inne. Badania przeprowadzone przez Lintas Worldwide pokazały, że w Zachodniej Europie 94% badanych nie było w stanie zrozumieć trzech krótkich tekstów w codziennym angielskim. We Francji 20% ludzi zapytanych o swój poziom z angielskiego odpowiedziało, że jest "bardzo dobry"; gdy poddano ich testowi, jedynie 3% udowodniło prawdziwe opanowanie tego języka.

Zobacz na http://www.theatlantic.com/issues/2000/11/wallraff2.htm].

Przed kilku laty miałem interesujące doświadczenie w południowym Meksyku. Znajdowałem się w autobusie zmierzającym do San Cristóbal, gdy zdałem sobie sprawę, że nie posiadam mapy tego miasta. Zauważyłem, że pewna para miała egzemplarz Lonely Planet po francusku. Nie mówię po francusku, lecz potrafię w tym języku odczytać podstawowe informacje. Podszedłem do nich. Nie mówili ani po angielsku, ani po hiszpańsku i wydawało się, że sobie nie porozmawiamy, lecz okazało się, że mężczyzna znał niemiecki, którym ja również mówię. Więc mogliśmy poprowadzić rozmowę, nie na zaawansowanym poziomie, lecz na zupełnie wystarczającym. Oni wcześniej pracowali w Afryce Północnej i mówili po arabsku. Znali więcej niż jeden jezyk, lecz angielski do tej grupy nie należał.

Innym razem w Santiago de Compostela w Hiszpanii pewien Francuz zatrzymał się w tym samym małym hotelu. Przy śniadaniu był bardzo przyjacielski i wyraźnie chciał porozmawiać, lecz nie mówił ani słowa po hiszpańsku i po angielsku, a mój francuski nie wybiega zbyt wiele poza 'Bonjour', i to było wszystko. Jedynie mogliśmy się do siebie uśmiechnąć.

L: Esperanto nie jest żywym językiem i jest tak samo eurocentryczne jak angielski.

HNP: Jest eurocentryczne. Od 1887 zasady gramatyczne pozostały niezmienione, lecz słownik rozrósł się niesamowicie. Ostatnia wersja Plena Ilustrita Vortaro – głównego słownika esperanto – jest fizycznie rozmiarów Websters's Collegiate i zawiera około 47000 pozycji leksykalnych (każda pozycja to dalsze 10...40 słów i więcej). Z uwagi na system tworzenia słów w esperanto, mnóstwo słów o oczywistym znaczeniu pochodnym nie znajduje się w słownikach. Jest ono językiem bardzo żywym i znajdującym się w użyciu. Jeśli typowe oszacowanie dwóch milionów użytkowników jest poprawne, to więcej ludzi mówi esperanto niż niektórymi mniejszymi językami Unii Europejskiej. Poszukaj słowa "esperanto" w Google, a zadziwi cię liczba trafień. W esperanckiej wersji Wikipedii znajduje się już 165 912 artykułów (19 VI 2012).

L: Mówienie jakimś sztucznym, sterylnym językiem wydaje się mi marnowaniem wysiłków, gdy nauka angielskiego przynosi praktyczne korzyści dla ucznia.

HNP: Jest sztuczny w takim sensie, iż struktura języka jest planowa, zaprojektowana i regularna w sposób niespotykany w przypadku języków naturalnych. Lecz jest to zaletą, a nie wadą. A wcale nie jest on sterylny. Posiadam wykształcenie lingwistyczne i uważam, że mówienie językiem starającym się być logicznym jest doświadczeniem pobudzającym intelektualnie.

W dzisiejszym świecie znajomość angielskiego jest istotna dla określonych klas ludzi, przykładowo dla naukowców. Posiada dużą wartość praktyczną, jak to się mówi. Żaden rozsądny esperantysta nie powie tym ludziom "Zapomnijcie o angielskim i uczcie się w zamian esperanto." Uczenie się innych języków oprócz angielskiego może być opłacalnym doświadczeniem intelektualnym i może posiadać swoją własną wartość praktyczną. Esperanto jest rozsądnym kandydatem na jeden z tych języków.

Również nie przeceniaj konieczności znajomości angielskiego. Spotkałem masę inteligentnych, dobrze wykształconych ludzi w Ameryce Łacińskiej, którzy nie znali angielskiego. Po hiszpańsku czy portugalsku dostępna jest tak ogromna ilość informacji, że żadna osoba nie będzie w stanie przyswoić jej sobie w ciągu całego życia.

L: To nie jest tak, że angielski przewyższa inne języki – po prostu tak wyszło, że stał się on językiem najczęściej używanym międzynarodowo wśród dyscyplin naukowych, handlowych i innych – wypadek historyczny, niemniej fakt.

HNP: Obecnie jest bardzo niemodne powiedzieć otwarcie do kogoś "jestem lepszy od ciebie", lecz nie znaczy to, iż w to nie wierzymy. Twoje oświadczenie jest zaprzeczeniem pro-forma, które w rzeczywistości nic nie znaczy. Jeśli ktoś uczy się angielskiego, to angielski rzeczywiście jest ponad innymi językami i stanowi dla siebie własną klasę. Może tak właśnie ma być. Świat naprawdę potrzebuje jakiegoś języka międzynarodowego. Sądzę, że na dłuższą metę lepszą alternatywą jest język planowy taki jak esperanto, głównie dlatego, ponieważ jest bardziej efektywny. Czas wymagany na naukę komunikowania się na dowolnie wybranym poziomie sprawności w języku planowym jest dużo mniejszy od czasu wymaganego na dokonanie tego w języku naturalnym, na przykład w angielskim. Czy esperanto nadaje się do międzynarodowej komunikacji językowej jest pytaniem empirycznym, a nie filozoficznym, i wierzę, że prawie 120 lat używania go pokazało, że nadaje się.

L: Spreparowany język światowy nigdy nie osiągnie szerokiej akceptacji, biorąc pod uwagę miriadę skryptów, literatury, historię i tradycję, które wzbogacają języki świata.

HNP: Poczekamy, zobaczymy. Zgodnie z Encyklopedią Bratanica idea systemu metrycznego została po raz pierwszy zaproponowana przez Gabriela Moutona, wikarego w Lyonie, w roku 1670. Pełne przyjęcie jej w Europie zajęło 200 lat, a oczywiście wciąż nie podbiła Stanów Zjednoczonych. Wielkie idee potrzebują długiego czasu na wprowadzenie do powszechnego użytku.

L: Wiele z naszych języków staje się gatunkami zagrożonymi wyginięciem i powinna być uznana potrzeba ich zachowania tak samo, jak uznajemy potrzebę zachowania naturalnych mieszkańców oraz różnorodność gatunków w przyrodzie.

HNP: Zachowanie języków mniejszościowych jest problemem niezwiązanym z potrzebą międzynarodowego ośrodka porozumiewania się. Z praktycznego punktu widzenia musimy porozumiewać się powszechnie, lecz nie wierzę, iż esperanto dostarczy rozwiązania. Możesz mieć rację, lecz jak powiedziałem, poczekamy, zobaczymy.

Dlaczego nie należy uczyć się esperanto

Zła interpretacja języka Zamenhofa przez J. B. Rye'a

Witryna J. B. Rye'a na temat esperanto (http://www.xibalba.demon.co.uk/jbr/ranto/) zmieniła się od roku 2004, lecz wciąż ukazuje to samo tendencyjne, subiektywne, niezrozumienie tego języka. Nudna i bezcelowa jest analiza każdej pojedynczej uwagi krytycznej. Ludzie, którzy a priori są przeciwko esperanto, z pewnością znajdą tam potwierdzenie swoich poglądów i mało prawdopodobne jest, iż sprawdzą je ze stanem faktycznym, a ludzie cieszący się z esperanto nie porzucą go z powodu jego negatywnego stosunku do ich języka: wiedzą oni z doświadczenia, że się myli.

Tak samo jak w poprzedniej wersji tego tekstu nie udaje mu się zaproponować innej alternatywy od angielskiego ani porównać esperanto z jego rywalami jako środkami międzynarodowej komunikacji językowej.  Oprócz tego, jego głównym błędem jest to, iż zamiast przeanalizować ten język w takiej postaci, jak się go rzeczywiście używa, a tak postąpiłby kompetentny lingwista, koncentruje się on na teoretycznych zagadnieniach gramatyki. Wg metody J. B. Rye'a można krytykować każdy język. Ale jaki w tym sens? Taka krytyczna analiza rosyjskiego, hausa lub angielskiego, szczegół po szczególe, wymagałaby mnóstwa stron prowokujących naszą wyobraźnię. W rzeczy samej, w porównaniu z nimi esperanto jest praktycznie doskonałe.

Problemem analizy J. B. Rye'a jest to, iż robi on sekcję nie prawdziwego ciała, lecz jakiegoś manekina, którego nie wiadomo skąd wziął. Gdyby postępował jak badacz językowy, analizujący opublikowane teksty lub listy prywatne jak również nagrane próbki rozmów w trakcie formalnych dyskusji czy programów radiowych, zdobyłby pojęcie, czym faktycznie jest esperanto. Nie postępując w ten sposób, przegapił główną cechę esperanto: fakt, iż język ten składa się z niezmiennych morfemów, które swobodnie łączą się ze sobą.

Zbyt wiele miejsca zajęłoby zaangażowanie się w wyczerpującą analizę jego błędnej prezentacji tego języka. Kilka reprezentatywnych przykładów powinno wystarczyć, aby przekonać nieuprzedzonego czytelnika, że autor witryny "Why not to learn Esperanto" (dlaczego nie należy uczyć się esperanto) nie jest obeznany z tym językiem, a zatem nie posiada kompetencji do roztrząsania go.

E 3

W punkcie E 3 J. B. Rye pisze:: "Kto potrzebuje te wszystkie specjalne afiksy? Czy nie jest wystarczające wyrażenie z dwóch słów 'robić białym'?" Gdyby był obeznany z esperanto, wiedziałby, że afiksy są słowami w esperanto (w przeciwieństwie do języków indoeuropejskich), zatem blankigi jest tylko innym sposobem powiedzenia igi blanka "robić białym". W terminologii Zamenhofa blankigi było wyrażeniem zbudowanym z dwóch słów. (1) W każdym razie istnieje wiele dobrych powodów, dla których warto posiadać dwie formy tego samego pojęcia, większość z nich związana jest ze stylem wypowiedzi. Im więcej wyrażeń jest dostępne dla danej myśli, to tym bardziej elastyczny, elegancki, estetyczny staje się styl, ponieważ można wybrać najlepszą formę wśród kilku. Możliwość zmieniania rytmu ma znaczenie w poezji, piosenkach, lecz również w prozie (szczególnie w przemowach), jeśli tekst ma wywrzeć efekt na słuchaczu. O zaletach stylistycznych takiej różnorodności przeczytasz w "Espéranto – Le point de vue d'un écrivain".

Drugą zaletą jest to, iż, jak dowolne inne słowo esperanto, morfem -ig- może występować we wszystkich funkcjach gramatycznych, które J. B. Rye nazwałby "częściami mowy", co w przypadku esperanto nie ma sensu, ponieważ różnice w końcówkach -i, -o, -a, -e, itp. są cechą gramatyczną, a nie leksykalną, czymś podobnym do deklinacji w łacinie czy rosyjskim. Wygodnie jest wyrazić dane pojęcie jako przysłówek: la guto agis blankige al la haŭto 'kropla zadziałała wybielająco na skórę' lub jako rzeczownik: la blankigo de la muro 'wybielenie muru'. W tekstach prawniczych oraz w tytułach często użyteczne są sformułowania rzeczownikowe. Co więcej, przyrostek ten może się przydawać w tłumaczeniu. Igi blanka jest mniej dokładnym tłumaczeniem francuskiego blanchir niż blankigi.

Dowodem na uprzedzenie J. B. Rye'a w tym przypadku jest ignorowanie przez niego faktu, iż jakakolwiek osoba znająca powierzchownie esperanto z łatwością wyprowadzi sobie, w przeciwieństwie do języków indoeuropejskich, blankigi, blankigo, blankige z blanka. Igi jest bardzo produktywnym morfemem. Mnoży on słówka w słowniku przez prosty odruch. W esperanto nie trzeba się osobno uczyć słów takich jak 'odmłodzić', 'wyleczyć', 'umożliwić' (rejunigi, resanigi, ebligi), tworzą się one automatycznie po przyswojeniu sobie tego schematu, gdy tylko dana myśl pojawi się w umyśle, a tak samo dzieje się z wieloma słowami, których odpowiedniki nie istnieją w większości języków, jak revirigi 'przywrócić męskość', reknabigi 'sprawić, że ktoś znów stanie się chłopcem'. To automatyczne zastosowanie schematów jest niezwykle ważne, ponieważ płynne mówienie oznacza wyrażanie się za pomocą odruchów, bez wyszukiwania w pamięci właściwego słowa lub właściwej formy. Innym sposobem wyrażenia tego byłoby stwierdzenie, że słownictwo esperanckie jest przyswajane multiplikatywnie, a nie addytywnie jak w angielskim lub we francuskim. Blanchir lub whiten muszą zostać dodane do już przyswojonego słownictwa. Blankigi jest tylko szczególnym wynikiem efektu multiplikatywnego morfemu -igi, który potrafi modulować każdy pierwiastek słowny (gdy ma to jakiś sens). Jeśli J. B. Rye nie zrozumiał tego, nie jest kompetentny do osądzania tego języka.

Zwodzi go również własna terminologia gramatyczna. To prawda, że można mu wybaczyć, ponieważ dzieli on to niedociągnięcie z większością ludzi, którzy mają do czynienia z esperanto, łącznie z większością europejskich i amerykańskich użytkowników i nauczycieli esperanto. Większość nie zauważyła, że konwencjonalna terminologia, pochodząca w obecnej postaci z języków indoeuropejskich, zupełnie nie przystaje (2) do esperanto, języka zbudowanego tak odmiennie od języków fleksyjnych. Zatem widzi on problemy, których nie ma. Gdy, mówiąc o przyrostkach, mówi "Dlaczego nie ma tam żadnego o znaczeniu 'pełen'?", wprowadza go w błąd rozróżnienie pomiędzy słowem a przyrostkiem, czego brak w prawdziwym esperanto. Plena (pełen) jest używane jako przyrostek w setkach zwykłych słów: amplena, florplena, lumplena, zorgoplene, itp.

E 4

Gdy mówi o "Esperanckim pseudo-aglutynacyjnym systemie zlepiania afiksów (skopiowanym z Volapüka)", znów ujawnia swoją niekompetencję. Zamenhof dowiedział się o istnieniu Volapüka po skomponowaniu esperanto i, jak sądzę, po opublikowaniu go. Nic w esperanto nie jest wzięte z Volapüka. Każdy poważny specjalista interlingwistyki wie o tym.

F 3

"Uczący się języka chcą potrafić porozumiewać się przy jak najmniejszym uczeniu się na pamięć słownictwa. Angielski jest w tym raczej dobry (...) Basic English okroił najważniejsze słownictwo do 850 słów", jak mówi nasz krytyk. Nie dyskutujmy o tym, że 850 słów Basic English nie pozwala powiedzieć, na przykład, "Kelner, sałatka z pomidorów!". W tym wszystkim zabawne jest to, że Pan Rye wydaje się nie mieć pojęcia, że ludzie mówiący językami innymi niż angielski muszą uczyć się na pamięć prawdopodobnie dwa razy tyle słów, niż jest to potrzebne do posługiwania się przeciętnym językiem, a coś około dziesięć razy tyle niż jest potrzebne do wyrażenia wszystkiego w esperanto.

Podstawowe słownictwo esperanto, w przeciwieństwie do podstawowego słownictwa angielskiego (jak w Basic English lub w Globish Nerrière'a) jest źródłem wielu tysięcy słów, ponieważ prawo do łączenia elementów jest nieograniczone lub, mówiąc to inaczej, z powodu efektu mnożenia wielu morfemów. Pierwszy poziom magazynu młodzieżowego Kontakto używa mniej niż 850 słów Ogdena: jedynie 520 elementów leksykalnych. Ponieważ zbiór ten obejmuje setkę słów wzbogacających słownictwo, jak igi, (słów zwanych przez Chińczyków "pustymi słowami"), to lista ta zawiera tylko około 430 semantemów ("pełnych słów" w mowie Chińczyków). Lecz gdy się czyta opowiadania i artykuły napisane w tym ograniczonym słownictwie, to nie można zauważyć, aby autor był ograniczany w wyborze słów. Esperanto pozwala mu tworzyć żywo, ekspresywnie i śmiesznie z bardzo małą bazą leksykalną, a dokładnie dlatego, ponieważ nic nie ogranicza mu tego, co matematycy mówiący po francusku nazywają combinatoire (kombinatoryka?).

W esperanto większość pierwiastków słownych rodzi tuziny słów, łatwych do utworzenia lub tworzących się automatycznie za pomocą prostych odruchów, ponieważ schematy są regularne, natomiast w angielskim dla każdego nowego pojęcia należy wyuczyć się na pamięć nowego słowa. Tam, gdzie w esperanto tworzy się przymiotnik za pomocą prostego a, w angielskim należy wyuczyć się go na pamięć, a angielski tym różni się od większości innych języków, że bardzo często pamięci nie pomaga żadne podobieństwo. Przymiotnika lunar (księżycowy) nie wyprowadza się z rzeczownika moon (księżyc), annual (roczny) z year (rok), rural (wiejski) z country (wieś), urban (miejski) z city (miasto), avuncular (wujowski) z uncle (wuj) (Esperanto: luna < luno; jara < jaro; kampara < kamparo; urba < urbo; onkla < onklo). A taki sam problem staje przed uczniem przy wyrazach, które w większości języków są pochodne: nie wyprowadza się słowa dentist (dentysta) z tooth (ząb), fraternize (zbratać się) z brother (brat) ani stallion (ogier) z horse (koń) (Esperanto: dentisto < dento, fratigi < frato, virĉevalo < ĉevalo). Twierdzenie Rye'a w tym względzie jest zdumiewające. Jak można porównywać dwa języki i dochodzić do tak skrajnie rozbieżnych z rzeczywistością wniosków?

G 2

W G 2 mamy kolejny dobry przykład niepowodzenia w zrozumieniu działania języka, który krytykuje. Mówi on: "Tam, gdzie angielski używa przymiotników, jak <angry> (zły), joruba polega na czasownikach, jak <binu> 'być złym'." Jeśli to ma być argument za tym, aby nie uczyć się esperanto, to nie sprawdzi się on wśród uczciwych ludzi, którzy sprawdzą to sobie przed podjęciem decyzji, ponieważ jest to kompletna bzdura. Esperanto nie posiada przymiotników i czasowników. Posiada pierwiastki, które mogą zostać użyte w funkcji przymiotnikowej, przysłówkowej, rzeczownikowej lub czasownikowej, a to duża różnica. Jego przykład szczególnie odbiera mowę, jeśli wyobrazimy sobie, że posiada on jakąś wiedzę na temat, który dyskutuje, ponieważ pojęcie 'zły' jest dokładnie tym, które wyraża się w esperanto za pomocą formy czasownikowej (koleri – być złym) lub za pomocą formy przymiotnikowej (kolera – zły). A datuje się to wstecz aż do samego początku powstania tego języka. Wystarczy sprawdzić w standardowym słowniku Plena Ilustrita Vortaro. Mamy tam cytaty Zamenhofa: vi povas koleri kontraŭ li 'możesz być zły na niego', i esti kolera kontraŭ iu 'być zły na kogoś'.

*

Nie ma sensu gromadzić przykłady. Jedynym możliwym wnioskiem jest to, że J. B. Rye nie zna języka, który dyskutuje. Nie udało mu się zrozumieć jego podstawowych cech, a to wypacza całe jego podejście, nawet jeśli część jego krytyki jest przekonywująca i sensowna. Czy ta część jest w praktyce istotna dla ludzi, którzy pragną najlepszego, najpraktyczniejszego i najkorzystniejszego finansowo środka do międzykulturowego porozumiewania się, który obecnie jest dostępny, to inny problem, którym tu nie będziemy się zajmować. Ważne jest to, że wizja esperanto Pana J. B. Rye'a jest zawężona przez jego klapki na oczach. Tak mocno skrył się pod swoimi "częściami mowy", że przestał dostrzegać cały krajobraz.

Ludziom z obiektywnym lub naukowym podejściem do życia będzie przykro, że takie oszczerstwa są szerzone bez kary. Lecz dokładnie to dzieje się ciągle od samego pojawienia się tego języka na scenie publicznej. (3) Na szczęście nie przeszkodziło to w pogodnym rozwoju esperanto i radości milionów ludzi, którzy z niego korzystają.

1. Przy innej okazji traktował je jako wyrażenie z trzech słów : blank'ig'i.

2. Czy to słowo istnieje? To irytujące zawsze czuć się niepewnie w angielskim, nawet przy prostych pojęciach, nawet po wielu latach nauki i praktyki. Właśnie co doświadczona przeze mnie wątpliwość, która byłaby niemożliwa w esperanto, jest jednym z powodów, dla którego uważam, że spełnia ono lepiej od angielskiego wymagania dla języka międzynarodowego. Poczucie bezpieczeństwa w wyrażaniu się jest ważną zaletą w komunikacji międzykulturowej, przynajmniej gdy chcemy, aby była ona demokratyczna.

3. Powody tej negatywnej postawy są złożone i należą do kilku dziedzin. Czytelnik zainteresowany powodami psychicznymi znajdzie wyniki moich badań w artykule "Psychologiczne Reakcje Na Esperanto".

Tak wiele miłych wspomnień

Mam tak wiele miłych wspomnień doświadczeń w świecie esperanckim, że trudno mi wybrać choć jedno.

Moje życie esperanckie zostało pobłogosławione przez tak wiele miłych wspomnień, że gdy zdecydowałem się odpowiedzieć na twoją prośbę, mój mózg wypełnił się jakby tłumem porywczych dzieciaków, z których każdy rwał się, aby to jego wybrać. I rzeczywiście, jednemu się powiodło, chociaż nie sądzę, aby bardziej na to zasłużył od innych. Oto on.

Przez wiele lat byłem członkiem personelu Światowej Organizacji Zdrowia. Gdy ją opuściłem, aby rozpocząć prywatną praktykę, wciąż byłem tam zatrudniany raz lub dwa razy do roku na krótkie misje, ponieważ potrafiłem stworzyć wiarygodny raport podsumowujący dyskusji na tematy zdrowotne prowadzonej w kilku językach, łącznie z chińskim i rosyjskim, a wokoło mało było ludzi, którzy umieli tego dokonać.

Gdzieś w latach 1970-tych spytano mnie, czy zgodziłbym się na wyjazd do Ałma Aty w Kazachstanie, aby przyłączyć się do sekretariatu olbrzymiej międzynarodowej konferencji zwołanej w celu przedyskutowania podstawowych usług zdrowotnych. Zawsze lubię odkrywać nowe kraje, więc chętnie się zgodziłem. W owym czasie zaangażowany byłem w innej misji na Filipinach, a kiedy pojawiłem się na lotnisku w Manili, aby polecieć do Kazachstanu poprzez Delhi w Indiach i Taszkient w Uzbekistanie, zaskoczyło mnie spotkanie czterech dawnych kolegów, którzy również zmierzali do Ałma Aty. Wszyscy wybraliśmy ten sam lot z Delhi do Taszkientu. W owym czasie Uzbekistan i Kazachstan wciąż były częścią Związku Radzieckiego.

Gdy podróżuję, zawsze staram się nawiązać kontakt z miejscowymi esperantystami, co jest dobrym sposobem na poznanie odwiedzanego przeze mnie kraju poprzez kontakt osobisty. Zatem napisałem do delegito (miejscowy przedstawiciel) Światowego Związku Esperanto w Taszkiencie, aby go poinformować o moim przylocie. Odpowiedział, że będzie na lotnisku – to była czysta uprzejmość z jego strony, ponieważ tego nie oczekuje się od przedstawicieli tego związku – i poprosił mnie, abym przesłał mu fotografię w celu mojego rozpoznania. Gdy nasza grupa pojawiła się w malutkiej sali przylotów, tylko cztery osoby stały tam, czekając na przybywających pasażerów. Dwie stały razem w lewym narożniku, a dwie w prawym. Różnica w ich twarzach oraz postawach była nadzwyczajna. Dwie pierwsze osoby wyglądały na osłabione, przytłoczone, przygnębione, a druga para pełna był animuszu i entuzjazmu.

"Saluton!" ("Witaj"). Słowo to zabrzmiało głośno w salce. Nadeszło z prawego narożnika. Obaj mężczyźni, którzy tam stali, podeszli do mnie prawie biegnąc i uścisnęli mnie gorąco, jakbyśmy byli  kochającymi się krewnymi, którzy nie widzieli się przez dwadzieścia lub więcej lat. Moi koledzy zdumieli się. Po prostu nie potrafili wysondować, kim byli ci dwaj mężczyźni, którzy wydawali się być w bliskich stosunkach z ich kolegą, który nigdy nie wspominał, że posiada jakiś znajomych w Rosyjskiej Azji Środkowej, nawet gdy tam lecieliśmy. Było to tym bardziej zdumiewające, ponieważ, gdy jeden z nich, mężczyzna może około 50-tki, wyglądał – pomijając jego ubiór – jak zwykły Europejczyk z ulicy, to drugi był Uzbekiem w wieku dwudziestu lat z kruczoczarnymi włosami, ze skośnymi oczami i posiadał zdecydowanie cechy azjatyckie. Był to naukowiec, przewodniczący miejscowego klubu esperanto, a jego towarzysz był tym delegito z UEA, z urodzenia Ukraińcem.

Gdy my trzej zaczęliśmy szybko rozmawiać po esperancku, do naszej grupki podeszło tych dwóch smutnych. Wyjaśnili, że są doktorami pracującymi dla Ministerstwa Zdrowia Uzbekistanu, którzy zostali wysłani tam, aby nas powitać. Mówili z nami w źle akcentowanym i raczej niezgrabnym angielskim. Radość tych dwóch esperantystów dobiła ich zupełnie. Być może obawiali się, że jakiś szpieg (lub urządzenie szpiegowskie) doniesie na nich do władz, że nie byli w stanie dokonać naprawdę serdecznego przyjęcia szanownych gości przybywających z daleka.

"Ni iru manĝi, mi invitas vin, la tutan grupon!" ("Chodźmy zjeść, zapraszam was, całą grupę") powiedział młody Uzbek – był to czas obiadu – lecz gdy przetłumaczyłem to moim kolegom, zawahali się: "Nie powinniśmy. On nas nie zna, dlaczego miałby nas zapraszać?" Gdy wyjaśniłem ich opór, młody przewodniczący poprosił mnie, abym im powiedział, że to jest uzbecka gościnność, a następnie zaprowadził nas do pobliskiej restauracji. Wszyscy poszliśmy za nim, łącznie z doktorami z ministerstwa, którzy czuli się coraz bardziej nieswojo.

Posiłek był bardzo smaczny. Po mojej stronie stołu dyskutowaliśmy o polityce i sprawach społecznych w płynnym esperanto. Moi koledzy nie rozumieli wszystkiego, lecz wyłapywali dosyć międzynarodowych słów, aby się zorientować, o czym mówiliśmy. Jak mi później powiedzieli, nie mogli uwierzyć swoim uszom. W Związku Radzieckim dyskutowanie o takich sprawach bez widocznego zahamowania... jak to było możliwe?

"Ty rzeczywiście mówisz tym esperanto!", powiedział Mauri, kolega, w drodze do hotelu. Ja i Mauri pracowaliśmy w tym samym oddziale przez co najmniej siedem lat, a ja często wychwalałem zalety esperanto, podkreślając to, jak dobrze jest ono przystosowane do porozumiewania się w środowiskach międzykulturowych. Ciągle mu powtarzałem, że język ten jest równie łatwy co bogaty, że nie miałem żadnych problemów z osiągnięciem w nim dobrego poziomu i że mówiłem w nim dosyć często, ponieważ współpracowałem z esperanckim ośrodkiem kulturalnym u siebie w domu. Więc powinien był wiedzieć. Lecz zanim nie usłyszał mnie tamtego popołudnia, nie brał mnie na poważnie.

Niezgodność pomiędzy moimi ciągłymi zapewnieniami a jego obrazem tego języka – jakimś projektem, odległym ideałem, jakimś hobby bez praktycznej wartości – ogromnie mnie zainteresowała. Widocznie esperanto, nawet opisywane z doświadczeń użytkownika, jawi się jako niewiarygodna historia.

Na następny dzień władze zaplanowały oficjalne zwiedzanie Taszkientu dla grupy WHO w towarzystwie tych dwóch smutnych doktorów. "Ne iru kun ili, ni vizitos la urbon private" ("Nie idź z nimi, zwiedzimy miasto prywatnie"), powiedział mi młody naukowiec po obiedzie i zgodnie z planem zadzwonił do mojego hotelu następnego ranka.

Moi koledzy weszli do wycieczkowego minibusu, natomiast ja wsiadłem do samochodu, który udało mu się pożyczyć ze swojego biura. Przez kilka minut jechaliśmy za turystycznym busem, lecz wkrótce pojechaliśmy swoją drogą. Pokazano mi rzeczy – na przykład slumsy – których grupa "oficjalna" nigdy nie widziała. Raz, jadąc po moście przez rzekę, zapytałem swojego nowego przyjaciela o jej nazwę. "To nie rzeka" odpowiedział. "To kanał. Wybudował go Cyrus, wiele wieków temu, gdy mieliśmy szczęście należeć do Persji."

Niestety, nie mieliśmy dużo czasu. W kilka godzin później musiałem być z powrotem na lotnisku, aby złapać lot Aerofłotem do Ałma Aty. Tam doświadczyłem niespodziewanego problemu: jak znaleźć miejsce w moim już pełnym bagażu podręcznym na olbrzymi melon, na którego przyjęcie nalegał mój nowy, uzbecki przyjaciel, mówiąc, że jest to obszar najlepszych owoców w całym ZSRR. Mam nadzieję, że nigdy nie przeczyta tego tekstu, ponieważ z zażenowaniem muszę wyznać, że nie mogąc znaleźć rozwiązania mojego problemu, zostawiłem ten melon na lotnisku.

W samolocie wciąż rozmyślałem o jego zaufaniu. To był Związek Radziecki w czasach, gdy reżim komunistyczny ścigał mściwie dysydentów. On nie mógł wiedzieć, czy nie jestem komunistą, który wyda go władzom. Czy po prostu był beztroski i lekkomyślny? Nie sądzę. Tacy ludzie zwykle są powierzchowni, a on takim zdecydowanie nie był. Gdy dyskutowaliśmy, dyskutowaliśmy głęboko, bez tabu i bez ograniczania się do lekkich tematów. Prawda, już przy pierwszej sekundzie spotkania na lotnisku, poczuliśmy wspólnotę duchową. Wiele można przekazać i odebrać jednym rzutem oka. Lecz czy można zaryzykować swoje życie lub co najmniej wolność na podstawie intuicji? Być może jego zaufanie jest powodem, że to wspomnienie się wyróżnia.

Interesujący przypadek uprzedzeń w dobrej wierze

Podsumowanie

Ten artykuł analizuje odpowiedzi udzielone przez lingwistów na pytania dotyczące języka esperanto w ramach akcji "Ask-A-Linguist" (spytaj lingwistę). Zauważamy tam wiele wspólnych cech:

- odpowiedzi nigdy nie odwołują się do języka w rzeczywiście używanej postaci,

- zdradzają one brak wiedzy na temat jego cech lingwistycznych oraz społeczności, która go używa,

- ignorują powiązanie pomiędzy projektem językowym a łatwością używania,

- nie udaje im się porównać esperanto z opcjami rywali (szczególnie z angielskim) w jego funkcjonowaniu jako pomostu wśród ludzi o różnym pochodzeniu,

- nadają stan oczywistego założenia teoretycznym wnioskom, które nie zgadzają się z badaniami w terenie.

Po podaniu kilku przykładów różnych typów kontekstów, w których esperanto jest codziennie używane, artykuł nasz zajmuje się pokrótce pytaniem o to, czy esperanto jest językiem, czy kodem. Reszta artykułu poświęcona jest w większości przykładom, które zadają kłam twierdzeniom zawartym w udzielonych odpowiedziach. Kończy się analizą procesów psychicznych, które leżą u podstaw sprzeczności pomiędzy twierdzeniami zatrudnionych ekspertów a rzeczywistością i sugerują, że wzmianka o esperanto aktywuje zbytnio przeładowaną emocjonalnie reakcję, która wpływa niekorzystnie na normalne działanie psychiki.

Ośmiu lingwistów odpowiada na pytania dotyczące esperanto

Ludzie mający pytania na temat języków mogą je wysłać do "Ask-A-Linguist" (http://linguistlist.org/ask-ling/index.html), serwisu udostępnionego przez The Linguist List, w ramach którego stworzono internetowe forum dla zawodowych lingwistów (http://linguistlist.org/) – "największego na świecie zbioru zasobów lingwistycznych w Internecie" jak sugeruje strona domowa. "Ask-A-Linguist", jak piszą, "jest zaprojektowane jako miejsce, gdzie każdy zainteresowany językami lub lingwistyką może zadać pytanie i otrzymać odpowiedź z zespołu zawodowych lingwistów".

Projekt czy rzeczywistość? Język czy kod?

Ciekawe jest obserwowanie tych profesjonalistów, jak odpowiadają na pytania o esperanto. Kilka rzeczy od razu przykuwa naszą uwagę. Na przykład, ich odpowiedzi nigdy nie opisują tego języka jako rzeczywiście używanego. A przecież esperanto jest językiem, którym intensywnie się mówi i pisze w ogólnoświatowej sieci ludzi, którzy ciągle używają go w podróżach, wizytach, spotkaniach, korespondencji, dyskusjach za pomocą komputerów (wśród nich jest bardzo popularny komunikator Skype), w czytaniu i pisaniu książek, w słuchaniu audycji radiowych (istnieją codzienne programy z Pekinu i Warszawy, kilka programów z Radia Watykan oraz mnóstwa innych stacji – obecnie można słuchać radia internetowego) itp. Motywacje do nauki esperanto są różne i pooplatane: zaczynają się od zainteresowań środowiskami międzykulturowymi, a kończą na pragnieniach uczestniczenia w globalnej inicjatywie politycznej zmierzającej do promowania sprawiedliwości wśród ludzi, a w środku mamy przyjemność z posiadania kontaktów z ludźmi z całego świata oraz z dyskusji na interesujące tematy bez utrudnień językowych. Bez względu na różne początkowe motywacje, użytkownicy esperanto porozumiewają się dużo ze sobą. W rzeczy samej, od 1989 roku nie było ani jednego dnia bez imprezy Esperanckiej organizowanej gdzieś na świecie. (1)

Aby uzyskać jakiś pogląd na ten temat, oto kilka zdarzeń odbywających się w czasie pisania tego artykułu (maj 2006):

6-13 maja: Zjazd Międzynarodowego Stowarzyszenia mówiących po esperancku Pracowników Kolei, Szanghaj, Chiny;

13 maj: Dzień Otwarcia, Kwatera Główna Światowego Związku Esperanto, Rotterdam, Holandia;

14 maj: Regionalna Konferencja Międzynarodowej Esperanckiej Unii Katolickiej, Poibyslav, Czechy;

13-17 maja: tydzień Pozjazdowy w Pekinie, Chiny, dla uczestników światowego zjazdu pracowników kolei;

17-20 maja: seminarium o zastosowaniu esperanto w nauce i technologii, Hawana, Kuba;

19-21 maja: Konferencja Międzynarodowej Młodzieży Esperanckiej, Kostrena, Chorwacja;

20 maj: Wiosenna Konferencja Północno Zachodniej Federacji Esperanto, Preston, Anglia;

20-21 maj: 18-sta Konferencja Esperancka w Stanie Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, Brazylia;

20-21 maj: Esperancka Wycieczka na Górę Yatugatake, Japonia;

20-22 maj: Konferencja Turystyczna w Środkowej Kanadzie, Ottawa, Kanada

22 maj - 1 czerwiec: Odkrywanie Wschodnich Karpat, wycieczka dla mówiących po esperancku przez Wołoszczyznę i Siedmiogród, Rumunia.

Można by tutaj również zacytować seminaria, na których młodzi esperantyści z Korei i Japonii konfrontują informacje podane im na lekcjach historii w ich własnych krajach, spotykając się na wspólnym gruncie pozwalającym im odkryć źródło ich uprzedzeń oraz lepiej zrozumieć to, co wydarzyło się pomiędzy ich krajami. (2) Ponieważ spotkania te wymagają prawdziwego opanowania narzędzia językowego, aby uczestnicy mogli wyrażać swoje uczucia spontanicznie, to nie można je było przeprowadzić na takim poziomie społecznym i w tym rejonie świata w języku innym niż esperanto.

Każdy, kto uczestniczy w takich zdarzeniach, od razu zdaje sobie sprawę, że esperanto nie jest jakąś abstrakcją czy jakimś projektem. Jest rzeczywistym językiem, jak dowolny inny używany w międzynarodowych zebraniach. Jest językiem stosowanym w praktyce we wszystkich dziedzinach: ludzie używają go przy próbach przekonywania swoich politycznych przeciwników, przy wymianie przepisów, przy dyskusjach na temat psychologii lub religii, przy porównywaniu warunków społecznych, przy wyjaśnianiu spraw technicznych, przy wyznawaniu miłości, przy znajdowaniu wspólników w handlu, przy poetyckim wyrażaniu swoich uczuć lub przy tworzeniu swoich piosenek znanych w innych krajach (esperanto jest prawdopodobnie jedynym językiem, na który przetłumaczono największą liczbę piosenek), itp. Jest to w pełni dojrzały język.

Jednakże kilku lingwistów kwestionuje ten fakt. W prywatnym liście e-mail jeden z specjalistów uczestniczących w "Ask-A-Linguist" wyznał autorowi tego tekstu: "Esperanto nie jest językiem, to kod". Oczywiście wszystko zależy od sposobu definiowania języka. Jeśli korzysta się z definicji Martineta, to esperanto zalicza się do języków, lecz zaproponowano wiele innych definicji, które zostały przyjęte przez lingwistów. Jednak nawet wg tych innych interpretacji pojęcia "język" trudno uznać esperanto za kod, a nie język, gdy weźmie się pod uwagę następujący czterowiersz napisany przez Henriego Vatré'a:

Nu, Ariadna, ĉu la modo-mastron

ni fadenfine pinglos en Panamo?

Siren-logite li ĵus el Havano

edzecon fuĝis kiel fidel-kastron. (3)

Niemożliwe jest wyjaśnienie tła tych czterech wierszy ze wszystkimi zawartymi w nich aluzjami. Po prostu uznajmy, że odnoszą się one do niepojętego, panamskiego poety esperanckiego, który przez pewien czas pracował w świecie mody haute couture. Surowe tłumaczenie byłoby następujące:

'Więc, Ariadno, czy tego mistrza mody

na końcu nici dopniemy w Panamie?

Kuszony przez syreny on właśnie z Hawany

przed ślubem uciekł jak kastracja wierności'.

Czy jakiś kod pozwoliłby na taką grę słów, na takie aluzje? Czy jakiś kod przenosi zabarwienia emocjonalne? Czy jakiś kod posiada społeczność użytkowników z poczuciem humoru oraz z pewnymi dzielonymi wspólnie tradycjami kulturalnymi, które pozwalają jej członkom rozumieć takie dzieło? Niech zdecyduje czytelnik.

Cechy wspólne większości odpowiedzi z “Ask-A-Linguist” na temat esperanto

W każdym razie, jeśli ktoś jest obeznany ze światem esperanto, to uderza go liczba innych cech, które są wspólne dla większości odpowiedzi z "Ask-A-Linguist":

1. Nie udaje się im spojrzeć na esperanto w ogólnych ramach światowego porozumiewania się. Innymi słowy, usuwają one na bok fakt, iż esperanto opracowano jako rozwiązanie rzeczywistego problemu, który posiada istotne znaczenie dla dużej części ludzkości.

2. Większość manifestuje prawie całkowitą ignorancję na temat tego, czym jest esperanto z punktu widzenia zarówno lingwistycznego jak i społecznego. (Tylko jeden z odpowiadających uczył się tego języka).

3. Brakuje im historycznej perspektywy.

4. Ich twierdzenia są czysto teoretyczne: składają się jedynie z dedukcji, których nie sprawdzono z rzeczywistością.

5. Unikają oceny jakości funkcjonowania esperanto w porównaniu z innymi środkami, które przyjęto do rozwiązywania tego samego problemu.

6. Wiele umieszczono na osi "lepszy" / "gorszy", nadając im ton ojcowski, łaskawy, oceniający i udzielania porad.

Te cechy – szczególnie punkty 2, 4 i 6 – są szczególnie zdumiewające w przypadku pytania, które wywołuje większość udzielonych tam odpowiedzi. Pytanie to, dotyczące stosunku lingwistów do esperanto, zawierało następujące zdanie: "Podróżowałem po wielu krajach takich jak Węgry, Finlandia, Dania, Rosja, Islandia i wszędzie mój pobyt był niezwykle przyjemny dzięki ludziom mówiącym językiem esperanto". Wspominało ono również opinię japońskich użytkowników tego języka. Czy nie jest intrygujące, że specjaliści nie posiadający najmniejszego doświadczenia związanego ze środowiskiem esperanto – kilka odpowiedzi sugeruje nawet, że nic nie wiedzą o jego istnieniu – nie wahają się przekazywać sądów nad tym językiem oraz wskazywać domniemane braki, widocznie nie zdając sobie sprawy, iż osoba zadająca to pytanie jest wtajemniczona i sama może nauczyć ich wiele na temat tego zagadnienia.

Rozpatrzmy bardziej szczegółowo każdy z tych punktów.

*

1. Ignorowanie głównego kontekstu.

Jednym z wyników globalizacji oraz ogólnego rozwoju stosunków międzynarodowych są coraz częstsze sytuacje, w których ludzie o różnym pochodzeniu potrzebują się komunikować.  Ludzie w takich sytuacjach starają się rozwiązać problem językowy za pomocą różnych środków, począwszy od gestykulacji wspomaganej lub nie przez mglistą znajomość języka obcego a skończywszy na wspaniałym angielskim ludzi wykształconych w ekonomii i biznesie; inne pozycje tego spektrum obejmują łamaną angielszczyznę, równoległe tłumaczenie oraz esperanto. To ostatnie staje się w ten sposób jednym z kilku środków przezwyciężania bariery językowej. Krytykowanie go bez jakiegokolwiek odwołania się do problemu, który ono adresuje, jest równie absurdalne jak krytykowanie lekarstwa używanego do leczenia danej choroby rozważając je jako same w sobie, bez zwracania uwagi na problem medyczny, dla którego je opracowano, i bez porównywania go z innymi lekarstwami stosowanymi w podobnych przypadkach.

Obrońcy esperanto opierają swoje stanowisko na fakcie, iż brak praktycznego i demokratycznego systemu porozumiewania się ponad barierami językowymi skutkuje trudnościami we wszelkiego rodzaju sytuacjach, zbyt licznych do przytoczenia tutaj. Wystarczy pomyśleć o nieporozumieniach, które zdarzają się w trakcie podróży po obcym kraju, o problemach napotykanych przez kierowników małych lub średnich przedsiębiorstw w trakcie negocjacji z partnerami zza oceanu, o położeniu brygadzisty, który nie może porozumieć się z brygadą zagranicznych robotników, o stresie przedstawicieli rządów, gdy na międzynarodowych spotkaniach muszą się wyrażać w języku, który nie opanowali w pełni, itp.

Powszechnie doświadcza się rozdrażnienia, frustracji, cierpień, niesprawiedliwości z powodu bariery językowej. Mogą one kończyć się tragicznie, jak w przypadku tego Afrykańczyka, który na komisariacie policji w Genewie podpisał przyznanie się do niepopełnionej przez siebie kradzieży, ponieważ nie rozumiał wystarczająco dobrze przedstawionego mu tekstu w języku francuskim albo mogą kończyć się śmiercią, np. w Niemczech kilku tureckich robotników, po przeszczepie organów nie rozumiało podanych im przez pielęgniarki instrukcji przy opuszczaniu szpitala. Jeśli do tych konkretnych lub psychologicznych trudności dodamy niską efektywność ogromnych inwestycji w czas i wysiłek, które są przeznaczane na naukę angielskiego przez wiele setek milionów młodych ludzi na całym świecie przez co najmniej sześć lat z raczej rozczarowującym wynikiem, (4) jak również olbrzymie sumy wpompowywane w tłumaczenia dla instytucji międzyrządowych, zjazdów profesjonalistów i operacji handlowych, to dojdziemy do wniosku, że bariera językowa nie jest czymś trywialnym.

Jeśli porówna się w terenie różne środki przyjęte do przezwyciężania jej, to dowody pokażą, iż najmniej kosztowny system jest również systemem dającym najlepsze wyniki przy najmniejszym wysiłku: esperanto. (5), (6) Prof. François Grin, ekonomista mianowany przez rząd Francji, w trakcie ostatnich badań doszedł do wniosku, że jeśli Europa miałaby przyjąć esperanto, to oszczędności sięgnęłyby sumy 25 miliardów euro (32 miliardy dolarów USA) rocznie. (7)

Czy nie jest interesujące, że żadna z odpowiedzi podanych w ramach "Ask-a-Linguist" nie przedstawia Esperanta w tym kontekście, do którego rzeczywiście ono należy? Dają one wrażenie, że w dziedzinie międzynarodowego porozumiewania się wszystko jest doskonałe, a szukanie środków polepszenia tej sytuacji po prostu nie ma sensu. Dają one również do zrozumienia, że praca na rzecz esperanto nie ma żadnego związku z rzeczywistością polityczną, gospodarczą, społeczną i kulturalną naszej planety, że nikomu nie może pomóc, a promujący esperanto postępują w oderwaniu od rzeczywistości. W tle jest przesyłana wiadomość: nie ma żadnego problemu, a jeśli jakiś jest, to rozwiązuje go język angielski. Nigdy nie dyskutują tego, co implikuje używanie angielskiego w kategoriach sprawiedliwości i racjonalności dla 95% populacji świata, które mówi innymi językami.

Niesprawiedliwość.

Dla większości ludzi angielski jest bardzo trudnym językiem. Początkowo wydaje się łatwy, ponieważ nie ma w nim do zapamiętania wielu form gramatycznych. Lecz w miarę postępów uczniowie coraz bardziej zdają sobie sprawę, że ta początkowa łatwość jest złudna, aż w końcu staje się dla nich jasne, że nigdy nie osiągną perfekcyjnego opanowania tego języka, opanowania, które pozwoliłoby im zrównać się z rodzimymi mówcami. "Tak wiele z tego, co się mówi, jest poprawne, a tak niewiele jest właściwe", powiedział George Steiner na temat studentów, którzy przypuszczali, że osiągnęli poziom operacyjny w tym języku. (8) Rzeczywiście, opanowanie równe temu, które posiadają rodzimi mówcy, można osiągnąć tylko wtedy, jeśli się mieszka przez długi czas w środowisku, gdzie każdy mówi po angielsku. W konsekwencji każda relacja pomiędzy rodzimym mówcą angielskiego a kimś mówiącym innym językiem ojczystym jest nierówna: jeden stoi wyżej, drugi stoi niżej, pierwszy z nich posiada perfekcyjną znajomość narzędzia językowego, drugi jest gorzej uzbrojony do obrony swoich idei.

Kolejny aspekt niesprawiedliwości dotyczy czasu i energii umysłowej, które ludzie nie mówiący językiem angielskim muszą poświęcić na naukę tego języka, podczas gdy ta strata czasu i znaczny wysiłek – od 4000 do 8000 godzin w celu osiągnięcia dobrego poziomu operacyjnego – jest czymś, czego nie musi robić rodzimy mówca, ponieważ opanował on ten język prostym sposobem dorastania w anglojęzycznej rodzinie oraz uczęszczaniem do angielskiej szkoły w miejscu swojego zamieszkania. Wagę tego wysiłku podkreśla następująca uwaga, zrobiona przez naukowca z Korei dla BBC: "Korea łoży mnóstwo pieniędzy na naukę angielskiego. Mógłbym zrobić pięć doktoratów przez lata, które zmuszony byłem poświęcić na nauczenie się waszego języka." Brytyjczycy, Amerykanie, Australijczycy i inni mogą przeznaczyć ten czas i energię na dalszą naukę zawodu lub po prostu na relaks – to luksus, który odmawia się reszcie świata. Czy to jest sprawiedliwe?

Niekonsekwencje.

Trudność angielskiego dla obcokrajowców spowodowane są dużą liczbą niekonsekwencji, które w niczym nie przyczyniają się do komunikacji. W większości języków zapisywanych alfabetem, jeśli zna się wymowę jakiegoś słowa, to zwykle wie się, jak go zapisać. W angielskim pisownia jest notorycznie nieprzejrzysta, należy się nauczyć wymowy każdego spotkanego nowego słowa. Litera a nie jest wymawiana w ten sam sposób w nation i national, ani i w wild i wilderness, chociaż w obu przypadkach drugi wyraz wywodzi się z pierwszego;  -ict jest wymawiane z /i/ w depict, z /ai/ w indict. Powodem pomyłek większości osób pochodzących z Zachodu w wymowie sweatshirt i Reagan jest to, że nie mają one żadnej wskazówki, jak należy wymawiać ea. Wysiłek niezbędny do zapamiętania wymowy i pisowni każdego słowa wymaga od każdego studenta znacznej ilości energii umysłowej. Ponieważ większość języków działa bardzo dobrze bez takiego skomplikowanego systemu, to przyjęcie angielskiego do międzynarodowej komunikacji językowej wygląda dla dużej liczby ludzi na absurd: po co wybierać język z tyloma dodatkowymi utrudnieniami, skoro tak łatwo można tego uniknąć? Szczególnie w czasie, gdy ekonomiści podkreślają zalety racjonalnych procedur i racjonalnego używania zasobów, promowanie języka tak jawnie nieefektywnego pod względem kosztów wydaje się zupełnie dziwaczne.

Angielski obfituje w niedorzeczności. W większości języków negacja tworzy regularny schemat. Po hiszpańsku, jeśli możesz powiedzieć 'nie wiem' (I don't know), no sé, możesz zastosować ten sam schemat do 'nie mam' (I haven't): no tengo, 'nie mogę' (I can't'): no puedo, 'nie jestem' (I am not): no soy. W angielskim schemat I do not know nie może być stosowany do znaczącej liczby bardzo często używanych czasowników – nie wolno mówić I do not be, I do not can – a pisownia tych zaprzeczeń jest tu również zagadkowa. I must not (nie powinienem) musi być zapisane w trzech słowach, I cannot (nie mogę) w dwóch. Co do procedury negacji przymiotników i rzeczowników to w większości języków wymaga ona tylko jednego prefiksu: in- po francusku, un- po niemiecku, ne- po rosyjsku, bu- po chińsku. W angielskim może to być in- (injustice, invisible – niesprawiedliwość, niewidzialny) lub un- (unjust, unpleasant – niesłuszny, nieprzyjemny). Zapamiętanie, że chociaż mówi się unable (niezdolny), to należy powiedzieć inability (niezdolność), podczas gdy w przypadku unpleasant (nieprzyjemny) prefiks nie zmienia się z un- na in-, gdy przechodzimy z przymiotnika na rzeczownik – rzeczownik to unpleasantness (nieprzyjemność) – wymaga znaczącego wysiłku umysłowego, którego nie muszą ponosić ludzie uczący się innych języków.

A dalej pojawia się ogromny słownik angielskiego. Z jednej strony posiada on synonimy, których w innych językach unika się bez najmniejszych niedociągnięć. Nie można opanować angielskiego bez wyuczenia się, że obok read (9) jest peruse, obok inevitable unavoidable a obok menace threat. Z drugiej strony w bardzo wielu przypadkach angielski nie ujawnia formalnego związku pomiędzy danym słowem, a tym co w większości innych języków byłoby słowem pochodnym. Porównaj tooth / dentist (ząb / dentysta) z francuskim dent > dentiste, niemieckim Zahn > Zahnarzt, arabskim asnân > tubîb al-asnân, perskim dandan > dandansaz, japońskim ha > haisha, malajskim gigi > doktor gigi, chińskim ya > yayi. Porównaj arme > désarmement, Waffe > Entwaffung, oružie > razoruženie do weapon / disarmament (broń / rozbrojenie). Nie ma podobieństwa pomiędzy year i annual (rok / roczny), city i urban (miasto / miejski), moon i lunar (księżyc / księżycowy); te rozbieżności są szczególnie trudne dla cudzoziemców nie pochodzących z Zachodu, którzy nie posiadają w swoich językach korzeni ani germańskich, ani romańskich (porównaj z esperanckimi wersjami: jaro > jara, urbo > urba, luno > luna). Zgromadzenie wszystkich tych niekonsekwencji w czyimś mózgu przedstawia wysiłek, który dodatkowo zniechęca, ponieważ uczeń nie może powstrzymać się od porównywania ich ze swoim językiem ojczystym i zdaje sobie sprawę, że język nie potrzebuje tych niekonsekwencji w celu spełniania swojej funkcji, która ma zapewnić właściwe wzajemne zrozumienie. Co więcej komplikują one zadanie dla pamięci. Odruchy warunkowe rozpływają się, jeśli nie są ciągle wzmacniane: po spędzeniu roku lub dwóch lat poza środowiskiem anglojęzycznym, formy nie powiązane za pomocą jakiejś więzi pamięciowej rozłączają się i wiele z tego co zostało osiągnięte staje się trudnym do odzyskania, co ma negatywny wpływ na biegłość posługiwania się tym językiem.

W żadnym punkcie personel portalu "Ask-a-Linguist" nie rozważa tego aspektu problemu, jakby nie istniał związek pomiędzy konsekwencją a komfortem umysłowym, pomiędzy regularnością a wygodą. Zupełnie nie przychodzi im do głowy fakt, że angielski może nie być językiem przyjaznym dla użytkownika. Nikt nie odważyłby się twierdzić, że wszystkie systemy liczbowe są równoważne. Większa efektywność liczb arabskich w porównaniu do liczb rzymskich jest potwierdzana przez wszystkich, a nikt nie zaprzecza, że ta większa efektywność jest wynikiem różnic w projekcie pomiędzy tymi dwoma systemami. Łatwość używania narzędzia lub oprogramowania zależy od jego projektu. Tak samo jest z językiem. Lecz ten aspekt rzeczywistości został całkowicie pominięty przez tych ekspertów.

2. Brak znajomości esperanto

2.1 Aspekt lingwistyczny

Jak w przypadku dowolnego innego języka, esperanto wykonuje swoje różne zadania w określony sposób. Ten ogólny styl działania, jak moglibyśmy go nazwać, jest wrażeniem, które odbieramy jako złożony wynik kilku analitycznie rozróżnialnych cech, wśród których następujące z nich są szczególnie ważne:

a) absolutna niezmienność morfemów, które mogą się ze sobą łączyć bez ograniczeń;

b) możliwość umieszczenia dowolnego leksemu – właściwie dowolnej koncepcji – w dowolnej roli gramatycznej przez oznaczenie go za pomocą ścisłego znaku (zwykle końcowej samogłoski);

c) uogólnianie schematów;

d) swoboda budowy;

e) możliwość formułowania myśli albo syntetycznie (jak w łacinie), albo analitycznie (jak w angielskim).

a) W angielskim morfem odpowiadający pojęciu 'widzenia' pojawia się w przynajmniej trzech różnych postaciach: v (view), vis (invisible, visual), s (sight, see, saw, seen). Jego esperancki odpowiednik, vid, nigdy się nie zmienia. Mówi się vidinda 'wart zobaczenia', nevidebla 'niewidzialny', vida 'wizualny', vido 'wzrok', mi vidas 'widzę', vidita 'widziany'. Z tego samego powodu, mi ' ja ' można odnaleźć w mia 'mój', i min 'mi'. Ta niezmienność jest cechą, którą esperanto dzieli z językiem chińskim.

b) W esperanto części mowy są zastąpione funkcjami: końcówka -i identyfikuje słowo funkcjonujące jako czasownik (bezokolicznik), -o wskazuje słowo pełniące funkcję rzeczownika, -a oznacza przymiotnik, -e oznacza przysłówek. W zasadzie funkcja przymiotnikowa często odpowiada dopełniaczowi w innych językach, a funkcja przysłówkowa jest odpowiednikiem dopełnień przysłówkowych. Przytoczony powyżej morfem vid można używać jako vidi 'widzieć', vido 'wzrok, wizja', vida 'wzrokowy, wizualny', vide 'wzrokowo, wizualnie'. Podobnie z ebl powstaje ebli 'być możliwe', eblo 'możliwość', ebla 'możliwy', eble 'możliwie', a stąd: videbli 'móc widzieć', videblo 'widoczność', videbla 'widzialny', videble 'widzialnie'.

c) Jeśli już wiemy, że "on nie widzi" tłumaczy się jako li ne vidas, to możemy być pewni, że "on nie jest" będzie tworzone wg tego samego schematu: li ne estas. Podobnie, gdy się raz nauczymy, że senvidulo (sen-vid-ul-o < sen 'bez', vid 'widzieć', ul 'osobnik określony przez te słowa') oznacza 'osobę bez możliwości widzenia' ('ślepca, osobę ślepą', synonim słowa blindulo < blinda 'ślepy'), to będziemy wiedzieć, że mamy prawo wstawić dowolny rdzeń do wzorca sen-X-ulo: sen-religi-ulo 'osoba bez religii', sen-mon-ulo `osoba bez pieniędzy', sen-pov-ulo 'osoba bez władzy'.

d) Kolejność wyrazów jest bardzo swobodna. 'On patrzy na mnie' może być li rigardas min jak również li min rigardas; 'ironiczne spojrzenie' może być ironia rigardo jak również rigardo ironia. A sposób dołączania dopełnienia do czasownika lub rzeczownika jest również dużo bardziej swobodny niż w językach zachodnich. Chociaż li rigardas min jest zupełnie poprawne, można także powiedzieć li rigardas al mi.

e) Esperanto oferuje dużo większe możliwości niż większość języków przy wyrażaniu danej myśli. Aby powiedzieć 'on gra na gitarze z entuzjazmem' , można powiedzieć w trybie analitycznym: li ludas gitaron kun entuziasmo lub w trybie syntetycznym: li entuziasme gitaras. 'Tłumaczyć na angielski' może być jedną z form traduki en la anglan lingvon, traduki anglen lub po prostu angligi.

Żadna z osób odpowiadających na pytania o esperanto nie bierze pod uwagę tych faktów. A przecież posiadają one niezmiernie ważne konsekwencje.

2.2. Aspekt neuropsychologiczny: związek pomiędzy budową a łatwością

Jean Piaget ustanowił termin przyswojenie uogólniające dla skłonności mózgu do uogólniania schematu działania po przyswojeniu go sobie n dowolną, porównywalną sytuację. Skłonność ta odgrywa znaczącą rolę przy opanowywaniu języka. Jej obecność jest powszechnie widoczna w języku małych dzieci oraz ludzi próbujących się wyrażać w obcej mowie. W wielu językach poprawne wyrażanie się wymaga stłumienia form, które przychodzą spontanicznie poprzez działanie odruchów pierwszego stopnia utworzonych przez przyswajanie uogólniające. Wyrażenie po angielsku my feet lub he fell wymaga stłumienia my foots i he falled. Gdy mówimy naszym językiem ojczystym (o ile nie jest to jeden z nielicznych języków formalnie spójnych, jak chiński) stajemy się akrobatami, którzy wykonują nienaturalne ruchy z największą swobodą, ponieważ, powtarzane dzień w dzień przez wiele lat, stały się one dla nas drugą naturą. Lecz małe dziecko lub zagraniczny student są daleko od takiego poziomu wytrenowania: ciągle wpadają w pułapki, które reprezentują te niespójności.

Esperanto pozbawione pułapek jest opanowywane dużo szybciej i ludzie posługują się nim z większą swobodą niż jakimkolwiek językiem zachodnim. Przestrzega ono bez wyjątku naturalną skłonność uogólniania przyswojonych schematów: nie ma w nim odruchów drugiego stopnia. Nie tylko gramatykę można opanować w kilka chwil, lecz również poszerzanie słownictwa jest łatwe z powodu wysokiego stopnia spójności schematów tworzenia słów. Zapytajcie jakiegokolwiek Francuza o słowo oznaczające 'młode wielbłąda'. Najprawdopodobniej odpowie, że nie wie (to chamelon). Zapytajcie młode dziecko po kilku tygodniach nauki esperanto, odpowie natychmiast, odruchowo: kamelido. Nauczyło się ono, że 'kocię' to katido, 'koźlę' to kaprido, 'cielę' to  bovido i wie, że może uogólniać tę sam schemat na wszystkie zwierzęta.

Podobnie przejście z czasownika na rzeczownik jest w esperanto całkowicie spójne. W angielskim nie można uogólnić schematu he loves / his love, he falls / his fall i powiedzieć he lives / his live; he sells / his sell; he suggests / his suggest. Należy wyuczyć się osobno life, sale, suggestion. W esperanto nie wahamy się ani chwili: li amas / lia amo; li falas / lia falo; li vivas / lia vivo; li vendas / lia vendo; li sugestas / lia sugesto. Zysk dla pamięci w czasie nauki – co oznacza więcej czasu na inne dążenia – reprezentuje również istotne oszczędzanie energii nerwowej w czasie wyrażania się. Mówienie płynne jest mówieniem odruchowym. Jeśli musimy ciągle przeszukiwać pamięć dla właściwego słowa lub właściwej reguły gramatycznej, nie posiadamy płynności.  Język bez żadnych odruchów drugiego stopnia, które należy wprowadzić do systemu nerwowego, aby zapobiegały odruchom pierwszego stopnia, jest językiem, którym mówi się z dużo większą łatwością od języka nie posiadającego takiej zalety. Jest również językiem, w którym rzeczywistą biegłość można osiągnąć w dużo krótszym czasie. Esperanto jest takim językiem.

2.3 Aspekt społeczny

Żaden z ekspertów odpowiadających na pytania dotyczące języka esperanto wydaje się nie mieć świadomości, że większość ludzi, którzy nauczyli się tego języka, była motywowana chęcią szerzenia sprawiedliwości wśród ludzi oraz dawania większych szans tym nieuprzywilejowanym w globalnym społeczeństwie. Eksperci z 'Ask-A-Linguist' nie mają pojęcia o historii polityczno-społecznej esperanto, o jego powiązaniach ze związkami handlowymi, o jego uczestnictwie w działaniach politycznych, ani o prześladowaniach, których doznali jego użytkownicy pod większością dyktatur.

Jedna z odpowiedzi dotyczy tego, iż esperanto nie może być językiem światowym, ponieważ, jak twierdzi, jest ono indoeuropejskie i jako takie wiąże się z kolonializmem oraz zachodnim imperializmem. Szybki postęp esperanto w Afryce Subsacharyjskiej i jego sukces w takich krajach jak Korea, Japonia, Wietnam, Chiny i Iran są dowodem, że to zastrzeżenie nie ma rzeczywistych podstaw. Nie ma dowodów, że w opinii publicznej pojawia się związek pomiędzy cechami językowymi a pozycją polityczną, nie wspominając już o tym, iż budowa esperanto czyni z niego język nie-indoeuropejski. Aspekt europejski ogranicza się do słownictwa. Język kreolski haitański posiada zasób słów znacznie bardziej zachodni od esperanto. Czy jego użytkownicy czują, że poszli na kompromis z imperializmem? Tego typu zastrzeżenie jest czystym absurdem.

W każdym razie osoba zaczynająca naukę esperanto wkrótce dowiaduje się, że język ten narodził się w nieistotnym kraju, okupowanym przez imperialistycznego sąsiada, a przez całą swą historię był on po stronie słabych, bezsilnych i wykorzystywanych.

Na koniec, zastrzeżenie to przestaje zupełnie mieć sens, ponieważ ci, którzy je wysuwają, nie sugerują niczego innego od języka angielskiego. Jedynie osoba stojąca zupełnie poza globalną rzeczywistością może sobie wyobrażać, że dla większości narodów język angielski pozbawiony jest powiązań imperialistycznych i kolonialnych.

3. Ignorowanie perspektywy historycznej

Odpowiedzi zawierają osądy dotyczące przeszłości i przyszłości, które są o wiele bardziej kategoryczne niż pozwala na to obiektywizm:

– "Prawdziwym powodem, iż język ten nie wzleciał wyżej niż to zrobił (...) jest jego sztuczność",

– "Ponieważ esperanto nie było powiązane z prądami wpływów politycznych, nie zaszło zbyt daleko",

– "Na język międzynarodowy będą wywierali wpływ jego użytkownicy [i podzieli się na dialekty, jak łacina 1000-2000 lat temu]. Uchronienie języka (..) przed zmianami jest jak wypasanie kotów".

3.1 Bieg historii

Nikt nie wie, czy esperanto będzie wciąż istniało za pięćdziesiąt lat, lecz również nikt nie może być pewien, że nie będzie. Esperanto może posuwać się naprzód wolnym krokiem zjawisk historycznych natury polityczno-społecznej. Jest to co najmniej tak samo prawdopodobne, jak zacytowane powyżej twierdzenia, które są jedynie hipotetyczne, chociaż nie przedstawione jako takie.

Jeśli odwołamy się do przejścia z liczebników rzymskich na arabskie lub, w innych dziedzinach, do zniesienia niewolnictwa czy dopuszczenia kobiet do życia politycznego i gospodarczego, to zdamy sobie sprawę, że historia postępuje naprzód w bardzo wolnym tempie, gdy ludzka mentalność musi się przystosować do czegoś, o czym się wcześniej nie myślało. Podejmowanie działań ukierunkowanych na większą sprawiedliwość zawsze napotyka na konflikt interesów grup władzy, które robią wszystko, aby utrzymać swoje przywileje. Co więcej, ludzkość zawsze stawia opór nie-technicznym, nie-materialnym innowacjom, które ułatwiają codzienne życie i są owocem ludzkiej twórczości, być może dlatego, że ludzie niechętnie zmieniają głęboko zakorzenione przyzwyczajenia.

Typowym przykładem jest system metryczny. Został on zaproponowany przez Gilberta Moutona w roku 1647. W 1767, 120 lat po jego ogłoszeniu, nie był nigdzie używany, a znało go zaledwie kilku nieistotnych akademików. W porównaniu z tym esperanto odniosło istotny sukces, ponieważ dzisiaj (2006 r.) po mniej niż 120 latach od swojego debiutu na scenie światowej można znaleźć ludzi, którzy używają go w dużej liczbie miast i miasteczek w ponad stu krajach. Jeśli tak się sprawy mają, to możemy się zastanawiać, czy przypadkiem nie znajdujemy się na początku krzywej wykładniczej, w miejscu, gdzie wygląda ona jeszcze wciąż płasko. Negatywna odpowiedź, udzielona przez naszych lingwistów, nie jest wcale bardziej naukowa od odpowiedzi pozytywnej. Porównanie historyczne z takimi przypadkami jak rozwój systemu metrycznego wskazuje, że jest o wiele za wcześnie na prognozy.

3.2 Sztuczność

Lingwista przypisujący esperanto jego małe rozpowszechnienie jako wynik, wg jego punktu widzenia, sztuczności nie wyjaśnia związku przyczynowego pomiędzy tymi dwoma spostrzeżeniami. Liczby arabskie i system metryczny są nie mniej sztuczne. Podobnie jak esperanto stanowią one owoc ludzkiej twórczości.

Co w dziedzinie języków oznacza pojęcie 'sztuczny'? Dla Azjaty i być może dla angielskojęzycznego dziecka bardziej naturalnym jest powiedzieć childs, he knowed, the sheeps niż użyć form normatywnie poprawnych (children, he knew, the sheep). Te drugie zostają wymuszone przez ludzkie środowisko. Nie pojawiają się naturalnie w niczyjej mowie. Jeśli dwujęzyczne dziecko mówiące zarówno po esperancku jak i po francusku używa standardu poprawnego esperanto, lecz we francuskim wciąż jest dalekie od standardu, to czy sugeruje to, iż esperanto jest bardziej naturalne? Autor tego artykułu raz miał możność obserwować język takiego dziecka, pięcioletniego chłopca, i uderzyła go doskonała poprawność jego esperanto w porównaniu z francuskim, pełnym odchyłek gramatycznych i leksykalnych od standardu – tym bardziej interesujący kontrast, ponieważ dziecko żyło w środowisku całkowicie francuskojęzycznym.

3.3 Przyszły rozwój

Nikt nie potrafi przewidzieć przyszłego rozwoju. Być może po wielu dekadach lub wiekach esperanto podzieli się na serię dialektów. Lecz możliwa jest również sytuacja odwrotna. Porównanie z łaciną nic nie daje. Łacina pozostawała jednolitym językiem przez wiele wieków jej używania na niesamowicie dużym obszarze. Powodem dzielenia się języka na liczne, wzajemnie niezrozumiałe dialekty nie jest ani odległość, ani upływ czasu, lecz brak porozumiewania się. Łacina przekształciła się w siostrzane języki dopiero wtedy, gdy rzymska administracja upadła a liczne społeczności łacińskojęzyczne stały się wzajemnie odizolowane. Co więcej, to zróżnicowanie dotknęło jedynie języka pospólstwa. Intelektualiści wciąż praktykowali jednolitą łacinę, różniącą się od klasycznej, niemniej posiadającą całkowitą moc prawną. W XIV wieku profesor z Kolonii, Leuven lub Cambridge mógł wykładać w Paryżu, będąc zupełnie pewnym, że zostanie zrozumiany. W każdym razie, gdy gęstość kontaktów rośnie, języki stają się jednolite. Tak dzieje się w przypadku francuskiego, którym mówi się we Francji, Belgii, Kanadzie i Szwajcarii: różnice są dzisiaj mniej widoczne niż sto lat temu. Zjawisko zbiegania się języków   jest równie dobrze potwierdzone w historii jak zjawisko ich rozdzielania się. Współczesny włoski mówiony przez dobrze usytuowane klasy jest dzisiaj dużo bardziej rozpowszechniony niż w XIX wieku, gdzie standardowy włoski ograniczał się praktycznie do postaci pisanej.

Badanie zmian w czasie języka esperanto ujawnia ten sam kierunek rozwoju. Staje się to oczywiste po przebadaniu dokumentów. Odgadnięcie jezyka ojczystego autorów z pierwszych dekad nie sprawia żadnego problemu. W przypadku bieżących tekstów problem już się pojawia. Przez pierwsze kilka dziesięcioleci język zdobył jednolitość, której wcześniej nie posiadał. Wymiana listów elektronicznych – bardzo rozpowszechniona praktyka w świecie esperanckim – wywiera wpływ ujednolicający. Ta sama ewolucja dokonała się na poziomie wymowy. W latach 1950 programy radiowe w esperanto z Francji i Szwecji charakteryzowały się przez zauważalne akcenty lokalne. Dzisiaj większość francuskojęzycznych młodych esperantystów poprawnie wymawia swoje r oraz właściwie akcentuje przedostatnią sylabę, co dwadzieścia lat temu zupełnie nie było standardem. I już nie słyszy się u Szwedów wymawiania końcowego e jak szwa (szwa jest terminem lingwistycznym i oznacza samogłoskę średnią centralną, którą w międzynarodowym alfabecie fonetycznym oznacza się literą ə), co zwykli stosować szwedzcy spikerzy radiowi w latach 1950. Wola wzajemnego zrozumienia się wyzwala mechanizmy językowe, które zapewniają usuwanie nieporozumień. (10)

Esperanto dowiodło, że język zrodzony z opublikowanego projektu może rosnąć bez utraty jednolitości: jeśli pragnienie wzajemnego zrozumienia jest wystarczająco silne, to ewolucja przebiega wszędzie tymi samymi drogami, a odchyłki są usuwane, często nieświadomie, z powodu prostego faktu, że społeczność użytkowników odczuwa je za niezgodne ze jej duchem.

4. Niepotwierdzone wnioski

Eksperci z "Ask-a-Linguist" wypowiadają wiele zdań, których nie sprawdzili ze stanem rzeczywistym:

– "Esperanto nie jest (...)  ani trochę łatwiejsze od innych języków europejskich dla osoby mówiącej językiem nieeuropejskim".

– "Wielką wadą esperanto jest (...) jego brak społeczności mówiących nim (...). W rezultacie nie jest ono rzeczywiście żywym językiem".

– "(...) brakuje mu bogactwa i dźwięczności żywego języka."

– "Posiada również raczej monotonne słownictwo, ponieważ pojedynczy korzeń jest zwykle używany do wyprowadzania całej zgrai wyrazów o powiązanym znaczeniu."

– "Uważam esperanto za prawie kompletną stratę czasu."

– "Ponieważ nie ma prawdziwych, rodzimych mówców, jest wymawiane za pomocą schematów fonetycznych języka ojczystego ludzi, którzy się nim posługują."

Takie oświadczenia są teoretycznymi wnioskami, których nie przetestowano z rzeczywistością. Wnioski mogą wydawać się oczywiste. Lecz jeśli sprawdzimy w terenie, jak te sprawy się faktycznie mają, to żaden z nich nie wytrzyma takiego testu.

a) "Esperanto nie jest (...)  ani trochę łatwiejsze od innych języków europejskich dla osoby mówiącej językiem nieeuropejskim".

Aby oświadczyć coś takiego, trzeba być nieświadomym, co czyni jakiś język łatwym lub trudnym. W Szwajcarii dzieci włoskojęzyczne piszą poprawnie już pod koniec pierwszej klasy, natomiast ich francuskojęzyczni koledzy nie są w stanie poprawnie literować wyrazy w wieku 12-13 lat. Dlaczego? Ponieważ włoski nie przedstawia prawie żadnych problemów w pisowni, natomiast we francuskim opieranie się na wymowie jest często mylące. Im mniej szczegółów do zapamiętania, tym szybciej następuje postęp. Esperanto jest przyswajane w czasie krótszym od każdego języka europejskiego bez względu na język ojczysty ucznia po prostu dlatego, iż jest o wiele bardziej spójny. Czytelnik może znaleźć w artykule pt. "Asie: anglais ou espéranto – Quelques témoignages" (http://claudepiron.free.fr/articlesenfrancais/easie.htm) dużo poświadczeń dokonanych przez Azjatów, którzy uczyli się esperanto i angielskiego, porównując te dwa języki wg łatwości przyswojenia. Jedynie osoba, która nie sprawdziła tych faktów, może powiedzieć, że oba te języki są tak samo trudne. To prawda, esperanto może być od trzech do czterech razy trudniejsze dla Chińczyka niż dla Amerykanina, lecz należy to odczytać w kontekście faktu, iż angielski uważa on za język trzydzieści razy trudniejszy od esperanto.

b) "Wielką wadą esperanto jest (...) jego brak społeczności mówiących nim (...). W rezultacie nie jest ono rzeczywiście żywym językiem".

Jakie są kryteria dla języka żywego? Problem ten został omówiony na stronach od 237 do 242 książki Le défi des langues (11) z uwzględnieniem jego zastosowania w szczególnym przypadku esperanto. Oto cytat z tej książki:

W Szwajcarii nikt nie ma wątpliwości, że romansz, czwarty język narodowy, którym mówi się w kilku dolinach kantonu Gryzonia (w południowo-wschodniej części kraju), jest językiem żywym. Lecz w porównaniu z witalnością esperanto jest on prawie konający. Esperanto posiada więcej użytkowników, tworzy więcej książek, więcej pieśni, używane jest przez większą liczbę stacji radiowych, z pewnością używa się go we wszelkich rodzajach sesji oraz, co szczególne, chęć zachowania go przy życiu w korzystającej z niego społeczności jest nieskończenie większa od woli populacji używającej języka romansz – dotyczy to głównie młodego pokolenia – utrzymania go żywym. Wszyscy esperantyści są dwujęzykowi, lecz również dotyczy ty mówiących językiem romans (...).

Ludzie, którzy wyuczyli się esperanto, dokonali tego w celu porozumiewania się z osobami ze wszystkich krajów. Stąd istnieją ciągłe interakcje pomiędzy bardzo zróżnicowanymi sposobami myślenia, odczuwania, wyrażania się. Odniesienia kulturowe są również dosyć różne. Wszystko to tworzy nieprzerwany ruch akcji i reakcji, który czyni esperanto językiem równie żywym, jak francuski w czasach Rabelais'a.

Co się tyczy istnienia społeczności użytkowników, to może w nią wątpić jedynie ktoś, kto nie zbadał faktycznej sytuacji. Olbrzymia ilość dokumentów dowodzi jej istnienia w świecie. Czytelnicy natychmiast mogą potwierdzić ten fakt, wykorzystując wyszukiwarkę internetową google.pl. Mogą się również odwołać do artykułu Richarda E. Wooda "A voluntary non-ethnic, non-territorial speech community". (12)

c) "(...) brakuje mu bogactwa i dźwięczności żywego języka."

Prosta analiza tekstów literackich pokazuje, jak niedopuszczalna jest taka krytyka. Esperanto jest bogatym językiem, ponieważ nic nie ogranicza językowej twórczości pisarza lub mówcy. Rozważmy następujące zdania z maszynopisu powieści tłumaczonej przez bengalskiego esperantystę: (13)

Ĉu kun la aliloĝiĝo oni alipsikiĝas? [roz. 4, str. 6]

'Gdy zmienia się miejsce zamieszkania, to czy zmienia się również psychikę?'

Ŝi senŝvitigadis la frunton per la rando de sia sario. [roz. 5, str. 5].

'Ciągle usuwała pot z czoła krawędzią swojej sari'.

La subita ekkolero iom malordas ŝin, belen [roz. 6, str. 2].

'Nagła złość tworzy u niej nieco bałaganu, który upiększa ją'.

Ŝi iel senpeze lanĉas la vortojn el malantaŭ la dentoj – kaj ili disvojas nebulen [roz. 6, str. 5].

'W jakiś sposób nieważko wyrzuca słowa spoza zębów – a one rozchodzą się w mgłę'.

Se bati la propran edzinon kaj devigi servon estis la feŭdismo, ĉu batminace perterori la servon de aliulaj edzinoj do nomiĝu la socialismo? [roz. 5, str. 8].

'Jeśli bicie własnej żony i zmuszanie ją do posług było feudalizmem, to czy terroryzowanie pod groźbą bicia żon należących do innych powinno nazywać się socjalizmem?'

Niestety, czytelnik nie rozumiejący esperanto nie odczuje poruszającej mocy tych wielu nieprzetłumaczalnych słów pojawiających się w powyższych zdaniach. Nie tylko niemożliwe jest nadanie im dokładnego tłumaczenia, lecz trudno nawet przenieś ich znaczenie, które jest oczywiste dla wszystkich znających esperanto. W pierwszym zdaniu ali-loĝ-iĝ-o [po polsku wymawia się jako alilodż-i-dżo] rozkłada się na ali 'inny', loĝ 'mieszkanie', iĝ  morfem o dużej przestrzeni semantycznej, w skład której wchodzą takie pojęcia jak 'stawanie się', 'zmienianie się', 'przechodzenie na', -o znacznik oznaczający używanie tego słowa w funkcji rzeczownika. Słowo alipsikiĝi 'zmieniać swoją psychikę' stosuje się do takiego samego schematu: ali-psik-iĝi (końcowe -i oznacza, że słowo jest używane jako bezokolicznik; rzeczownik alipsikiĝo oznacza 'zmianę swojej psychiki na inną'). Jedynie dźwięczności słowa nie da się przekazać. Echo w umyśle i sercu czytelnika wywołane przez takie słowo jest zupełnie inne od dosłownego tłumaczenia 'zmieniania czyjejś psychiki', co mogłoby wyglądać następująco ŝanĝi la psikon (ŝ jest wymawiane jak sz) lub transiri al alia psiko albo transiri alipsiken.

W drugim zdaniu słowo sen-ŝvit-ig-ad-is rozkłada się na sen 'bez', ŝvit 'pot', 'spotnienie', ig 'czynić takim to a takim', ad powtarzanie lub tryb niedokonany, -is funkcja czasownikowa w czasie przeszłym. Dosłownym tłumaczeniem byłoby 'w kółko pozbywała swojego czoła potu'. Dla niewtajemniczonych takie słowo może wydawać się długie i barbarzyńskie. Jednakże doświadczenie dowodzi, że bardzo niewiele praktyki potrzeba, aby oko i mózg postrzegali elementy tworzące takie słowa i dokonywali podświadomie automatycznej syntezy, która dostarczy jego znaczenia. Senŝvitigi 'usuwać pot' jest częścią dobrze znanego ciągu, który obejmuje sen-arb-igi 'oczyszczać z drzew', 'odlesiać', sen-kolor-igi 'pozbawiać koloru, odbarwiać', sen-vest-igi 'pozbawiać ubrania, rozbierać', sen-kulp-igi 'pozbawiać winy, rozgrzeszać', sen-hered-igi 'pozbawiać dziedziczenia, wydziedziczać', itp. Takie ciągi są nieskończone.

Każdy znający esperanto i porównujący powyższe zdania z ich polskimi tłumaczeniami natychmiast odczuje, że polski nie jest w stanie odtworzyć wpływu, oddźwięku i powiązań słów esperanckich (podobnie byłoby z tłumaczeniem gwary góralskiej na angielski – znaczenie zdań byłoby może i przeniesione, lecz ich specyficzny klimat fonetyczny zostałby bezpowrotnie utracony). Nie oznacza to, że polski jest ubogi, lecz że jego bogactwo leży w innym miejscu. Twierdzenie, że w esperanto brak bogactwa i dźwięczności jest bardzo łatwe do podważenia.

d) "Posiada również raczej monotonne słownictwo, ponieważ pojedynczy korzeń jest zwykle używany do wyprowadzania całej zgrai wyrazów o powiązanym znaczeniu."

Na czym jest oparty taki osąd? Z pewnością nie na analizie tekstów czy nagrań konwersacji. Gdyby każdy język z dużą liczbą słów wyprowadzonych z określonych korzeni miałby być monotonny, to arabski i hebrajski byłyby niesamowicie monotonnymi językami. Chociaż najnowsze wydanie esperanckiego słownika Plena Ilustrita Vortaro (Paryż: SAT, 2002) zawiera 16780 korzeni, to słownik arabsko-francuski Daniela Reiga (Paryż: Larousse, 1999) zawiera ich tylko 6089. Hebrajska Biblia została w całości napisana przy użyciu 2055 korzeni. Łacina osiągnęła swoje kulturalne apogeum w czasach Cycerona, gdy jej słownik ograniczał się do 2500 słów.

Esperanto nie jest monotonne, ponieważ synonimy są szczególnie liczne. Lingwista badający tę cechę języka z łatwością da się przekonać, jeśli rozpatrzy po prostu, jak słowa "przetłumaczony przez" są tłumaczone w publikowanych tekstach. Różnorodność jest większa niż w jakimkolwiek innym języku. Oczywiście znajdzie się tradukita de, lecz fraza ta występuje rzadziej od słów typu elangligis 'tłumaczył z angielskiego' z następującym za nimi nazwiskiem tłumacza albo esperantigis 'przetłumaczył na esperanto', itp. Można również zastąpić czasownik traduki jego synonimami, np. translingvigi 'przenosić z języka do języka' lub alilingvigi 'zmienić na inny język'.

W powieści esperanckiej zdania są ze wszech miar mniej monotonne, ponieważ autor wykorzystuje niezliczone modulacje, na które pozwala każdy z korzeni słownych. Fakt, iż "bez płomieni" można wyrazić jako sen flamo, sen flamoj, sen flami, senflama lub senflame już pozwala autorowi unikać monotonii fonetycznej. A słowo 'palić' posiada więcej synonimów niż w wielu innych językach, ponieważ oprócz bruli, można powiedzieć flami i fajri (< fajr 'ogień').

Wiele innych cech czyni esperanto językiem szczególnie przyjemnym dla pisarza, który nienawidzi monotonii. Wymieńmy trzy z nich:

1. Morfem ul pozwalający autorowi odwoływać się do postaci za pomocą jednej z jej charakterystyk: pipulo 'człowiek z fajką', 'palacz fajki', kisemulo 'człowiek ze skłonnością do całowania', zigzagnazulo 'człowiek z zygzakowatym nosem'.

2. Morfem em, który wyraża skłonność, pragnienie, pożądanie: li rigardis vin foteme 'on patrzył na ciebie tak, jakby chciał cię sfotografować'.

3. Imiesłowy teraźniejsze, przeszłe i przyszłe, często używane jako rzeczowniki: sekvoto 'ten, za którym będą podążać', celato 'ten, który jest celem', minacinto 'ten, który zagrażał', lub w postaci przysłówkowej: ridinte 'uśmiawszy się', batote 'będąc do bicia'. Monotonia, którą cytowany lingwista przypisuje esperanto, jest teoretyczną dedukcją, która nie zrodziła się z rzeczywistości.

e) "Uważam esperanto za prawie kompletną stratę czasu."

Lingwista wyrażający tę opinię jest, oczywiście, do niej uprawniony i dla niego może ona być w pełni obowiązująca. Jednakże nie bierze on pod uwagę faktu, iż istnieją ludzie, których gusty w różnych dziedzinach są lepiej zaspokajane nauką esperanto niż nauką innego języka. Oprócz aspektu subiektywnego zacytowana wyżej opinia zaniedbuje wzięcie pod uwagę wielu zalet, które przynosi nauka esperanto, jak również znaczenie zaangażowania polityczno-społecznego, którego może ona być częścią. Także ignoruje ona fakt, że esperanto oferuje wspaniałe przygotowanie do późniejszej nauki dowolnego języka obcego (ponieważ uczenie się go urasta do zupełnie konkretnego kursu ogólnej lingwistyki).

Społeczność esperantystów jest wystarczająco liczna i rozprzestrzeniona, aby język ten był użyteczny we wszelkich rodzajach okoliczności i umożliwiał zainteresowanym osobom kontakty pozbawione problemów językowych ze zwykłymi obywatelami większości krajów. Przyjemność esperanto jako środka wymiany pojęć w sposób zrelaksowany, bez ciągłego trzymania się na wodzy i czucia się obcym, jest również ważnym czynnikiem, zwykle przynoszącym olbrzymią satysfakcję. Dzięki esperanto wymiana pomysłów lub doświadczeń charakteryzuje się zupełnie inną atmosferą od tej, która powstaje przy jakimkolwiek innym języku używanym wśród diverslingvanoj ('ludzi o różnych językach ojczystych'). Oryginalna literatura esperancka jest niemniej interesująca od literatury dowolnego języka w pierwszym wieku jego istnienia w formie pisanej, a literaturę tłumaczoną również należy wziąć pod uwagę, ponieważ esperanto lepiej spełnia od innych języków wymagania dokładnego i żywego tłumaczenia, co można łatwo zaobserwować porównując kilka wersji tej samej pracy. (14)

f) "Ponieważ nie ma prawdziwych, rodzimych mówców, jest wymawiane za pomocą schematów fonetycznych języka ojczystego ludzi, którzy się nim posługują."

O ile jest prawdą, że wielu esperantystów posługuje się schematem fonetycznym swojego własnego języka, to istnieje również duży procent użytkowników, którzy nie posiadają żadnego szczególnego akcentu. Jednakże istotne jest to, iż takie różnice nie przeszkadzają ludziom nawzajem doskonale się rozumieć.  Jest to prawdopodobnie jedna z cech, gdzie esperanto okazuje się lepsze od angielskiego w rzeczywistej praktyce. Jeśli obserwujemy międzynarodowe spotkania esperanckie lub zjazdy, to zdajemy sobie sprawę, że akcentowanie nie ma żadnego znaczenia. Są to po prostu zmiany w sposobie mówienia, które przypominają o określonym regionie, lecz nie zawadzają przy wzajemnym zrozumieniu się. Przytoczony powyżej lingwista krytykuje esperanto, ponieważ, jak mówi, niektórzy ludzie mają skłonność wymawiać /k/, /p/ i /t/ z lekką aspiracją, jak w niemieckim czy angielskim, natomiast inni skłaniają się raczej do wymawiania tych spółgłosek bez niej, jak we francuskim czy włoskim. Rzeczywiście, jeśli posłuchamy esperanckich programów z Radia Pekin, to zauważymy te aspiracje fonetyczne, natomiast nie będzie ich w przypadku Radia Watykan. Lecz niemożliwe jest przytoczenie choćby jednego przypadku, gdzie różnice te miałyby wpływ na zrozumiałość. Wszyscy użytkownicy esperanto są przyzwyczajeni do tych drobnych różnic wymowy.

Jeśli porównamy komunikację ustną w obszarze grup międzynarodowych, to wkrótce stanie się oczywiste, że zrozumienie jest o wiele lepsze przy pomocy esperanto niż angielskiego, na co wpływ wywiera wiele czynników, wśród których są następujące:

– Mała liczba fonemów samogłoskowych w esperanto: 5 czystych samogłosek z szerokim spektrum możliwych realizacji kontra 24 w angielskim: rozróżnianie pomiędzy socks i sucks, sucks i sacks, sacks i sex, sex i six, six i seeks jest trudne dla większości mieszkańców naszej planety. Ponieważ praktycznie kazde słowo jest częścią podobnych serii, to problem powtarza się ze słowa na słowo w każdym zdaniu. Pomyłki pomiędzy thirty, thirteen, forty i fourteen są częste na wielu obszarach, ponieważ słowa te dodają do problemu samogłoski również trudność dźwięku /θ/, który wiele osób nie potrafi odróżniać od /s/, /t/ i /f/ (lub /d/ i /v/).

– Niezmienna pozycja sylaby akcentowanej.

– Średnia długość słów, nieco większa niż w angielskim, daje mózgowi więcej szans na poprawne zanalizowanie tego, co się mówi (ta dłuższa średnia jest wyrównywana przez gramatykę: porównaj angielskie system, systematic, systematically z sistemo, sistema, sisteme lub translates into English z angligas).

– Fakt, iż w esperanto prawie wszystkie słowa w dowolnym zdaniu kończą się samogłoską, półsamogłoską, s lub n. Wymawianie końcówek słów w gronie samogłosek takich jak /kts/, /ld/, /ndz/, itp., częste w angielskim, jest dla wielu ludzi dalekie od łatwego, szczególnie dla tych, którzy nie należą do świata zachodniego.

Logika jest wspaniałą rzeczą. Lecz nie powinno się zastępować nią obserwowania rzeczywistości. Szkoda, że, z całą pewnością pełni dobrej wiary, nasi lingwiści zaangażowali się w to zastępstwo z tak imponującą jednomyślnością.

5. Zaniedbanie porównania

5.1 Zaniedbanie porównania różnych systemów używanych do przezwyciężania bariery językowej.

Jedynymi porównaniami wykonywanymi przez tych ekspertów są porównania cech lingwistycznych i nigdy nie dotyczą one działania języka jako środka porozumiewania się lub możliwego rozwiązania ogólnoświatowego problemu.

Stąd ignorują oni podstawowy aspekt pytania, mianowicie to, że esperanto posiada zastosowanie: oferuje most komunikacyjny osobom o różnym pochodzeniu. Ocenianie go bez wzięcia pod uwagę tej funkcji nie ma większego sensu od oceniania jakiegoś narzędzia bez rozważenia zastosowań, dla których je opracowano.

W takiej funkcji, jak zaznaczono wcześniej, esperanto jest jednym z kilku innych środków, które należy porównać z angielskim, z łamaną angielszczyzną, z tłumaczeniami itp. Środki te nie są równoważne ani z punktu widzenia czasu, pieniędzy, materiałów, personelu czy energii psychicznej, ani z punktu widzenia efektywności. Nasi eksperci nigdy nie porównują esperanto z innymi opcjami. Widocznie w ich umysłach po przypisaniu temu językowi pewnej liczby wad, problem został załatwiony. Po odrzuceniu esperanto nie sugerują nic innego od języka angielskiego, nie zajmując się  wcale wadami tego drugiego. Na przykład, esperanto jest krytykowane za to, że mówi się nim fonetycznie wg schematu swojego języka ojczystego, lecz nigdy nie wspomina się faktu, iż angielski używany na spotkaniach międzynarodowych również jest naznaczony zwyczajami fonetycznymi obcokrajowców. A przecież bardzo łatwo można sprawdzić, że nieporozumienia związane ze złą fonetyką są częstsze w angielskim niż w esperanto z uwagi na mniejszą liczbę podobnych dźwięków mowy. Proste porównanie cech fonetycznych tych dwóch języków z różnymi językami używanymi na naszej planecie pokazuje, że esperanto w sensie fonetycznym ma z większością z nich więcej wspólnego niż język angielski. Jaki sens leży w eliminacji jednej opcji bez zaproponowania dla niej ekwiwalentu lub lepszego rozwiązania?

5.2 Zaniedbanie porównania istotnych elementów.

Lekceważenie porównania występuje kilkakrotnie dla szczególnych cech. Jeden z lingwistów podkreśla ryzyko, że u pewnych osób pod wpływem ich języka ojczystego nastąpi zamiana  nieakcentowanych samogłosek w esperanto na szwa, gdy system słowotwórczy dodaje sylabę i zmienia miejsce akcentu, który zawsze kładziony jest na przedostatniej sylabie. Czyżby nie zauważył on, że takie samo zjawisko występuje w języku angielskim, w którym przejście z economy na economic czy z product na production pociąga za sobą utratę w pierwszym o czystego dźwięku, który tam był przed dodaniem sufiksu? Jeśli nie przeszkadza to angielskiemu w pełnieniu roli języka światowego, to dlaczego miałoby przeszkadzać w esperanto? Został wyciągnięty jakiś wniosek, lecz nie sprawdzono go z rzeczywistą sytuacją. Badacz obserwujący esperanto w terenie szybko zdaje sobie sprawę, że Brytyjczycy, Portugalczycy i Belgowie często zastępują czyste samogłoski przez szwa. Lecz zauważa również, iż nie przeszkadza to słuchaczom doskonale rozumieć, co jest mówione.

W każdym razie, błędem tego lingwisty jest uogólnienie na całą planetę przypadku względnie wyjątkowego w panoramie języków. Stosowanie szwa jest cechą angielskiego, lecz nie niemieckiego czy holenderskiego, istnieje w portugalskim, lecz nie w hiszpańskim, włoskim, francuskim czy rumuńskim; jest w rosyjskim, lecz nie w czeskim, polskim lub słoweńskim. Nie ma go w tak wielu językach – w hebrajskim, chińskim, japońskim, indonezyjskim, perskim, suahili, lakota, węgierskim, fińskim, itp. – że wymienienie ich wszystkich byłoby niemożliwe. Czyż język mający być używanym na całym świecie nie powinien stosować się do systemu używanego przez większość mieszkańców naszej planety?

6. Związek lepszy-gorszy.

6.1. Porady

To całkiem normalne u profesora prowadzącego konsultację z nie-specjalistą, że przyjmuje on ton autorytetu, który odpowiada jego kompetencjom. Lecz co w przypadku braku takich kompetencji? "Sugeruję, aby twoi japońscy przyjaciele traktowali esperantyzm jako swojego rodzaju mesjanizm lub ogólnoeuropejski ruch narodowościowy i studiowali to jako pseudoreligię, lecz uczyli się angielskiego, francuskiego, chińskiego lub podobnych jako żywego, drugiego języka", mówi jeden z ekspertów. Każdego, kto stwierdził użyteczność esperanto w swoim międzynarodowym życiu, taka porada może tylko zszokować.

Czy uczciwie jest, aby taka osoba, która nie posiada żadnego pojęcia o praktycznych zaletach esperanto i której obraz jego cech lingwistycznych, jego rozpowszechnienia w świecie i jego funkcji polityczno-społecznej jest w oczywisty sposób błędny, stosowała taki nacisk na osobę zadającą pytanie? Jeśli są zobowiązani dać jakąś poradę, czyż nie lepiej byłoby powiedzieć: "Wiesz, można być lingwistą i nie mieć kompetencji w dziedzinie esperanto. Proponuję ci, abyś zbadał tę dziedzinę. Z pomocą Internetu nie powinno to być zbyt trudne."

Jeden z jego kolegów dodaje: "Jaki jest cel nauki kolejnego języka? (...) Jeśli chcesz się nauczyć języka, który pozwoli ci podróżować i żyć, to naucz się języka, który jest używany na obszarze, gdzie chciałbyś pojechać. Jeśli podoba ci się brzmienie jakiegoś języka, naucz się go. Jeśli chcesz czytać literaturę w oryginale, naucz się języka swoich ulubionych autorów. I tak dalej...". Ta osoba wydaje się nie pojmować, że wielu studentów, wielu ludzi w rzeczywistości chce podróżować po całym świecie i wszędzie wchodzić w kontakt z mieszkańcami bez problemów językowych, a jedynym źródłem, które pozwala im to robić, jest gościnna, ogólnoświatowa sieć rodzin esperantystów. (15) Nie wyobraża sobie, że dźwięk esperanto może być przyciągający. I nie zdaje sobie sprawy, że można lubić bardzo różną literaturę i pragnąć czytać dzieła z różnych krajów w tłumaczeniach wykonanych przez rodaków tych autorów w języku, który jest lepiej od innych przystosowany do wymagań tworzenia literatury. Intrygująca jest ta niemożność wyobrażenia sobie częstych motywacji osób rozpoczynających naukę esperanto.

6.2 Ton

Kilka odpowiedzi posiada ton ojcowski, łaskawy lub osądzający, czasami zabarwiony nieco ironią lub sarkazmem, co jest nieusprawiedliwione.

Jaki sens jest w mówieniu o "Wysokich Kapłanach i Ewangelistach Ruchu Esperanckiego" lub o "Prawdziwych Wyznawcach, z których większość jest raczej naiwna co do zakresu wariacji w ludzkich językach"? Prawda, wśród użytkowników tego języka znajdą się ludzie o dziwnym lub fanatycznym zachowaniu, a to zdarza się w każdej grupie ludzi. Są tu również ludzie nie posiadający pojęcia o strukturalnej różnorodności języków, chociaż akurat tych jest mniej w świecie esperanckim niż w poza nim, ponieważ wielu użytkowników z chęcią prowadzi dyskusje i porównania swoich języków ojczystych. Być może lingwista, który użył takich określeń, spotkał kilku z tych "Wysokich Kapłanów i Prawdziwych Wyznawców". Lecz czy to daje mu prawo uważać ich za przedstawicieli całości? Socjolog Peter G. Forster wyciągnął wnioski ze swoich badań nad brytyjskimi esperantystami (16), że populacja ta we wszystkich kryteriach porównywalna była do zwykłej populacji Wysp Brytyjskich za wyjątkiem dwóch: byli bardziej skłonni głosować na Partię Pracy oraz więcej wśród nich było wegetarian.

Świat esperantystów jest dosyć zróżnicowany i atmosfera w danym kraju nie powinna być uogólniana na całą resztę tego środowiska. Na przykład, w Brazylii wielu użytkowników esperanto należy do ruchu spirytualistów (a może jest na odwrót: może członkowie ruchu spirytualistów są bardziej skłonni do nauki esperanto), lecz taki przypadek jest unikalny w skali światowej. Poważnym błędem byłoby wyobrażanie sobie, że esperanto samo przez się jest połączone ze spirytualizmem. Społeczeństwo esperanckie liczy tuzin noblistów. Autor zacytowanego powyżej określenia miałby kłopoty w przytoczeniu z ich prac fragmentu, który pozwoliłby mu zaklasyfikować ich jako "Wysokich Kapłanów" lub "Prawdziwych Wyznawców". Łatwo jest użyć takich wyrażeń, które insynuują więcej niż stwierdzają. Mniej łatwo jest usprawiedliwić je na podstawie dokumentów lub dowodów.

Poza tym nie istnieje związek pomiędzy wyborem ideologicznym a zdolnością języka do ułatwiania stosunków międzynarodowych. Jak każdy byt lingwistyczny, populacja anglojęzyczna jest naznaczona kilkoma cechami, które odróżniają ją od wszystkich innych. Nikt nigdy nie wyciągnął wniosków z faktu, że język angielski nie jest efektywny w roli globalnego środka porozumiewania się. Zmuszeni zatem jesteśmy do stwierdzenia, że zacytowane zdanie jedynie wyraża pogardę, której żaden argument akceptowalny w środowisku akademickim nie może usprawiedliwiać.

Jeśli chodzi o tego lingwistę, który mówi: "Nie będę ukrywał mojej pogardy dla śmieciowych przypadków ludzi uczących swoje nieszczęśliwe dzieci esperanto jako ich pierwszego języka. A czemuż nie klingoński?", to jedynie można stwierdzić, że daleko mu do okazywania ducha tolerancji i obiektywności, który powinien panować w kołach akademickich. Czy na taką pogardę zasługują dwunarodowe pary utworzone podczas jakiejś esperanckiej konferencji lub w czasie zagranicznej podróży, nie posiadające innego wspólnego języka, zatem decydujące się na wychowywanie swoich dzieci w esperanto? A nawet jeśli na danym obszarze językowym jakaś para decyduje się wychowywać swoje dzieci w esperanto, ponieważ ci rodzice czują do tego języka wdzięczność za otrzymane od niego bogactwa ludzkie i kulturalne i ponieważ z własnego doświadczenia wiedzą, że przyswojenie sobie esperanto w wieku dziecięcym jest ogromną korzyścią w późniejszym przyswajaniu innych języków, to czy to usprawiedliwia do używania takiego tonu? Pozostawiam to do własnego osądu poważnym czytelnikom.

*

Diagnoza

Wśród dwudziestu odpowiedzi rozważanych w tym artykule tylko trzy wyrażają pozytywne osądy o esperanto. Jedna z nich twierdzi, że "esperanto jest językiem naturalnym, nawet chociaż powstało ze sztucznie skonstruowanego języka w końcu XIX w w Polsce." Inna: "Jeśli twoim jedynym celem są podróże zagraniczne, to esperanto rzeczywiście może być doskonałym językiem do nauki. Widzę, że u ciebie się ono sprawdza." Po zasugerowaniu, że zamiast niego większy sens ma nauka innych języków, ostatnia pozytywna odpowiedź kończy się stwierdzeniem "Gdyby kiedykolwiek miał być sztuczny język powszechny, to sądzę, że esperanto byłoby bardzo dobrym językiem do wybrania: jako ktoś ze względnie dobrą wiedzą na jego temat, bez partyzanckiego wspierania go w jakimkolwiek sensie, nie zauważam w nim głównych wad." To są jedyne trzy odpowiedzi, które traktują esperanto jako coś przynajmniej potencjalnie użyteczne.

Myślenie przedoperacyjne

Wszystkie inne odpowiedzi tworzą zwarty obraz. Ujawniają one typowe cechy czegoś, co jest zwane wg terminologii Piageta myśleniem przedoperacyjnym, tj. trybem myślenia dziecka, powiedzmy, mniej niż pięcioletniego. Ta diagnoza może wydawać się zaskakująca lub nawet szokująca. Zatem ważnym jest podkreślenie, że u wszystkich dorosłych duża część działalności umysłowej odbywa się w tym właśnie trybie. Umysł zawsze dorasta jedynie częściowo. Myślenie w pełni dorosłe, które pojawia się, gdy rozwój umysłowy osiągnął to, co w żargonie psychologicznym określa się terminem "fazy operacji formalnych", jest ciągle stosowane jedynie w dziedzinach, z którymi dana osoba jest dobrze zaznajomiona lub w tych, które nie są blokowane przez czynniki emocjonalne. We wszystkich rodzajach dziedzin – technicznych lub innych, słabo rozumianych, w sztuce życia, w życiu społecznym, w polityce, w religii, w osądzaniu innych lub siebie samego, w osądzaniu dużych kategorii i tym podobnych – przeciętny, dorosły umysł działa tak, jak umysł pięcioletniego dziecka: nie używa funkcji "zawierania" i ma skłonność do rozumowania na podstawie trybu binarnego, który redukuje problem do dwóch przeciwstawnych, ekstremalnych i symetrycznych określeń.

Brak funkcji zawierania

Jedną stałą cechą odpowiedzi tych lingwistów jest brak umysłowej funkcji "zawierania". Mówią oni o esperanto tak, jakby nie miało ono żadnego związku z normalnymi procesami społeczeństwa i z problemami światowymi. Patrzy się na nie w próżni jako na element bez ramy, bez kontekstu, jakby nie posiadało żadnego związku z tym, co się zdarza w życiu. Nigdy nie jest ono rozważane jako możliwe rozwiązanie istniejącego problemu, nigdy nie jest porównywane z innymi opcjami oferowanymi do przezwyciężenia tych samych trudności.

Istnieje olbrzymia ilość materiałów badawczych dostępnych na temat esperanto, łącznie z doktoratami oraz innymi rozprawami, jak również z wieloma artykułami w specjalistycznych dziennikach. Odpowiedzi "Ask-A-Linguist" wprowadzają czytelników w błąd, dając im wrażenie, że taka wyspecjalizowana literatura nie istnieje. Podobnie, żaden z argumentów zapraszających pytającego do odrzucenia esperanto nie jest oparty na badaniach rzeczywistego języka, który można ocenić na zebraniach międzynarodowych lub poprzez analizę lingwistyczną tekstów. Aby traktować esperanto jako pewien rodzaj projektu bez żadnego konkretnego zastosowania w życiu społecznym, program "zawierania" w mózgu musiał zostać odłączony. Nawet myśl, że przed wydaniem opinii byłoby mądrze posiadać jakąś konkretną wiedzę na ten temat, nie zostaje dołączona do rozumowania. Eksperci są nieświadomi, że coś jest nie w porządku, ponieważ żaden z nich nie rozpoczyna swojej odpowiedzi stwierdzeniem, na przykład: "Prawdę mówiąc, nie wiem wiele na ten temat, lecz sądzę, że mógłbym powiedzieć..."

Ten brak funkcji zawierania, który charakteryzuje umysł małego dziecka, można obserwować nawet ze szczegółami. Argumentacja na temat nieakcentowanych samogłosek przekształcających się w szwa jest tu typowa. Jej autor wyodrębnia przypadek kilku języków z większości i nie zdaje sobie sprawy, że ten argument stosuje się bardziej do języka angielskiego, który wspiera jako rzeczywiste rozwiązanie problemu językowego na poziomie globalnym.

Myślenie binarne

Jedną z cech myślenia binarnego jest to, że umysł postępuje wg zasady "wszystko albo nic". Takie działanie jest również widoczne w odpowiedziach analizowanych tutaj. Kilka z nich daje do zrozumienia, że esperanto jest wyłączną opcją. Formułują ten problem jako "albo esperanto, albo inny język", a nie uwidaczniają go w kategoriach "zarówno esperanto jak i inny język" lub "zarówno esperanto jak i inne języki". Jest to tym bardziej nieodpowiednie, ponieważ wiele osób znających esperanto uczyło się również co najmniej jednego innego języka lub rozważa taką naukę w czasie późniejszym, gdyż wiedzą, że nauka esperanto pozostawi im pokaźną ilość czasu na takie działania. W rzeczywistości znajomość kilku języków jest częstsza w przeciętnej próbce esperantystów niż w podobnej próbce typowej populacji.

Przy myśleniu binarnym nie można rozważyć wszystkich możliwości. Jeden z ekspertów twierdzi z uporem, że niemożliwe jest zapobieżenie zmianom w języku, więc esperanto rozpuści się na wiele różnych dialektów, jak stało się to z Łaciną. Redukując ten problem do dwóch rozłącznych i symetrycznych członów – albo język ten będzie sztucznie chroniony przed zmianami, albo rozpuści się na języki siostrzane – pomija on rozważenie tego, co się faktycznie stało: esperanto uległo zmianom, lecz bez rozszczepienia. Jest to tym bardziej zdumiewające, skoro tak właśnie dzieje się z większością języków: ewoluują, lecz zachowują swoją jedność. Zachowało ją również esperanto, co ujawnia badanie historyczne: rozwinęło się ono znacznie od projektu Zamenhofa, lecz nie było obiektem sił rozpuszczających. Lekceważenie możliwości, że nieświadome mechanizmy regulujące mogą utrzymać jedność, akceptując równocześnie ewolucję, jest przykładem tego, jak myślenie binarne ogranicza liczbę możliwych do zobrazowania rozwojów.

Efekt spłaszczający

Na poziomie przedoperacyjnym myślenie jest "spłaszczające". Wszystkie elementy rozważane przez umysł znajdują się na tym samym poziomie. To jeden z powodów, dla którego małe dziecko tak łatwo czuje winę; mały błąd nie jest mniej ważny od straszliwej zbrodni. Kilka odpowiedzi ujawnia tę cechę. Na przykład, esperanto jest krytykowane za znaki z akcentami. Usuńmy na bok fakt, iż lingwista podnoszący to zastrzeżenie przekręca rzeczywistość. (17) Alfabet posiada jedynie drugorzędną wartość w języku, w którym pisownia jest spójna. Sposób zapisywania takiego języka jest tylko okryciem, a nie okrywanym ciałem. Esperanto nie byłoby tak bardzo używane w Internecie, na stronach WWW, forach, czatach i w wymianie listów e-mail, gdyby ten problem był poważny. W każdym razie, Zamenhof wyjaśnił, jak można go rozwiązać: po prostu zamiast akcentowanej litery piszemy normalną literę ze znakiem h. (18) Jeśli nawet problem ten wystąpił na początku elektronicznego przetwarzania tekstów (jak to miało miejsce z prawie wszystkimi językami używającymi akcentów, w tym i z polskim), to już od dawna został on rozwiązany przez system kodowania znaków Unicode.

Na tę sprawę można popatrzyć również pod innym kątem: jeśli esperanto nigdy nie przestało rozprzestrzeniać się pomimo tej ułomności, to czy nie jest to najlepszym dowodem tego, że zaspokaja ono potrzebę, której nie zaspokaja żaden inny system międzynarodowej komunikacji z tak satysfakcjonującym rezultatem? Gdyby ten problem faktycznie był tak ważny, to esperanto umarłoby już dawno temu. Czynienie z tego drobnego szczegółu "najbardziej niemądrej cechy" jest przykładem efektu spłaszczającego przedoperacyjnego działania umysłowego.

Kompleks

Większość omawianych tutaj odpowiedzi odnosi się do raczej długiego pytania zadanego przez osobę, która doświadczyła w rzeczywistym życiu języka esperanto tak, jak jest on używany. Rozbieżność pomiędzy treścią jej pytania a zawartością odpowiedzi sugeruje istnienie kompleksu w tle. Odpowiedzi (z jednym wyjątkiem) nigdy nie odwołują się do doświadczeń osoby zadającej pytanie, lecz co więcej tylko jedna odpowiedź dotyczy jej bardzo precyzyjnego pytania: "Chciałbym zapytać (...) ile godzin rzeczywiście zajmuje nauka języka obcego takiego jak japoński, rosyjski czy węgierski?" A nawet ta wyjątkowa odpowiedź, chociaż zbliża się do tematu, wcale nie pasuje do pytania, ponieważ ogranicza się jedynie do podróżowania, gdy natomiast pytanie dotyczy możliwości dyskutowania wszelkich rodzajów tematów. Żaden z lingwistów nie wyjaśnia, dlaczego pomija odpowiedź na zadane pytanie. Byłoby łatwo powiedzieć: "Odpowiedź na takie pytanie nie jest możliwa, ponieważ w grę wchodzi zbyt wiele czynników", "Nie mamy żadnych danych na ten temat" lub "Nie ma to nic wspólnego z lingwistyką", lecz ci eksperci nawet tego nie robią. Żaden z nich nie zauważa, że osoba zadająca pytanie wspomina narodowe języki – dwa z nich nie-indoeuropejskie – ludzi, z którymi, zgodnie z tym, co pisze ona dwa zdania później,  rozmawiała w języku esperanto. (Wniosek z tego pytania jest oczywisty: "można przeznaczyć na naukę esperanto dziesięć miesięcy i być w stanie dyskutować z przyjemnością najróżniejsze tematy z takimi ludźmi; a ile czasu nauki potrzebowałbym, aby prowadzić z nimi taką samą rozmowę w ich własnych językach ojczystych?").

Czytelnik może odnieść wrażenie z tych odpowiedzi, że zwykłe pojawienie się słowa "esperanto" dotyka wrażliwego nerwu. Nie pozwala to ekspertowi przyjrzeć się szczegółom zadanego pytania oraz znaleźć odpowiedź. Zamazuje różnicę pomiędzy wiedzą obiektywną a zawodnymi przypuszczeniami. Rzeczywiście, wyzwala ono całą chmarę reakcji obronnych, których główną treścią jest "Odrzuć to!", "Każ swoim przyjaciołom zapomnieć o tym", "To nie działa", "Idź się uczyć innego języka", itp. Coś spokrewnionego z impulsem cenzury wydaje się generować te reakcje. Jeśli osoba zadająca pytanie nie wie już ze swojego doświadczenia, gdzie leży prawda, to jej rozkwitające zainteresowanie językiem esperanto zostałoby ucięte zaraz przy łodydze przy pomocy sposobów, które są obiektywnie nieuczciwe, ponieważ oszukują one na podstawie argumentów zniekształcających możliwą do sprawdzenia rzeczywistość (właściwie osoby te nie są nieuczciwe, ponieważ swoich odpowiedzi udzielają oczywiście w dobrej wierze, lecz każdy sąd zakwalifikowałby ich twierdzenia jako niezgodne z faktami i zawierające uprzedzenia w stosunku do społeczności esperanckiej, gdyby postawiono im prawny zarzut oszczerstwa). W każdym razie wśród lingwistów w naszej próbce ten temat pachnie tabu. Z pewnością nie istnieje inne wytłumaczenie faktu, że wszystkie odpowiedzi lekceważą inną, ważną część pytania: "Jeśli chcemy podróżować tylko do jednego kraju lub poznać tylko jedną kulturę, to możemy się nauczyć jednego języka obcego, lecz co jeśli interesuje nas kilka krajów?" Treść jest tutaj bardzo jasna. Czyż nie dziwne, że jedyną odpowiedzią na tak sensowne pytanie jest: "Naucz się języka kraju, który chcesz odwiedzić"?

Hipotezy przyczynowe

Jak to możliwe, że profesorowie uniwersyteccy, specjalizujący się w rygorystycznych dziedzinach i z pewnością wyszkoleni w krytycznej analizie rozumują jak czterolatki, gdy dyskusja dotyczy języka esperanto? Aby odpowiedzieć na to pytanie z pewną wiarygodnością, koniecznym byłoby przeprowadzenie z nimi długich wywiadów lub zaangażować się w badania oparte na szczegółowych kwestionariuszach zaprojektowanych do wyjaśnienia mechanizmów psychologicznych, które w głębi podświadomości wyzwalają odchylenia od normalnego myślenia osoby dorosłej.

Oczywiście, jak powiedziano wcześniej, zdrowi dorośli wykazują ten rodzaj działania umysłowego w wielu dziedzinach, z którymi nie są zaznajomieni. Zatem w odpowiedziach tych lingwistów nie ma nic zadziwiającego, a na pewno nie ma tego tyle, aby prowadziło to do oskarżania lub napominania kogoś. Lecz nie oznacza to, iż sytuacja ta nie jest warta chwili naszego czasu na spróbowanie zrozumienia, co spowodowało to szczególne przesunięcie z myślenia dorosłego na myślenie dziecięce.

Regułą jest, iż zdarza się to w dziedzinach związanych z życiem emocjonalnym. W rzeczy samej, pewne emocjonalne wnioski pojawiają się w kilku odpowiedziach, na przykład w "Najwyższy Kapłan" esperanto, "Mesjanizm lub Ogólnoeuropejski Ruch Narodowościowy", "Nie będę ukrywał mojej pogardy dla śmieciowych przypadków...". Lecz dlaczego słowo "esperanto" miałoby wyzwalać wśród takich specjalistów emocjonalne reakcje, które zniekształcają funkcjonowanie intelektualne? Jest to znów powszechne zjawisko. Faktem jest, że wzmianka o tym języku lub wyjaśnienia na jego temat często mają takie właśnie działanie na dorosłych, że trzeźwa, obiektywna postawa jest w rzeczywistości raczej wyjątkiem niż regułą. (19) U zadziwiająco dużego odsetka ludzi wspomnienie esperanto uwalnia mechanizmy obronne w celu ochrony przed lękiem. (20) Powrót do procesów dziecięcego myślenia może zostać przyswojony przez taki mechanizm: pozwala on podmiotowi nie zauważać problemu jako całości, a w ten sposób unikać stawienia mu czoła w całej jego złożoności.

Przez stłumienie rozróżniania pomiędzy częścią a całością – co jest typowe dla myślenia binarnego "wszystko albo nic" – eksperci mogą ignorować fakt, że nie posiadają wszystkich składników niezbędnych do udzielenia adekwatnej odpowiedzi. Łączą oni: "wiem naprawdę dużo rzeczy na temat działania języków" z "mam niejasne pojęcie czym jest esperanto" i otrzymują "wiem wszystko co potrzeba na temat esperanto, aby odpowiedzieć z tupetem". Niejasna świadomość częściowej kompetencji jest odczuwana jako pewność pełnej kompetencji. Gdyby ten mylący osąd nie był obecny, to odpowiedzi nie posiadałyby tego ojcowskiego tonu specjalisty dającego rady nieświadomym ludziom i formułującego kategoryczne twierdzenia dotyczące niesprawdzonych faktów. Sedno zadawanych pytań było następujące: "To co mówią o esperanto lingwiści nie zgadza się z moim doświadczeniem, dlaczego tak jest?". Z jakiegoś powodu lingwiści starają się stłumić wnioski ze świadectwa, które przedkłada pytający ("Podróżowałem do wielu krajów takich jak Węgry, Finlandia, Dania, Rosja, Islandia i wszędzie mój pobyt był bardzo przyjemny dzięki ludziom, którzy mówią po esperancku").

Oczywiście są to lingwiści angielskojęzyczni. Kilka odpowiedzi odsłania leżącą w tle obecność binarnej struktury umysłowej "esperanto kontra angielski". Pierwszy z nich jest umiejscawiany jako konkurent angielskiego mający na celu zajęcie jego miejsca. Potrzeba walki z nim może być sposobem obrony języka angielskiego. Istoty ludzkie łatwo identyfikują się ze swoim językiem ojczystym. Dla anglofonów obrona angielskiego jest obroną nich samych. Twierdzenie lub dawanie do zrozumienia, że "angielski jest językiem świata", "angielski jest językiem koniecznym", "angielski stoi wysoko ponad tym esperanto, nękanym przez takie to a takie niedostatki", jest tym samym co mówienie "jestem zwycięzcą". Czyż nie jest to słabość typowo ludzka? Niech pierwszy kamień rzucą ci, którzy nigdy nie identyfikowali się z czymś, co dawało im uspokajające poczucie wyższości.

Jako młody język esperanto może również pobudzać głęboko ukryte uczucia podobne do tych, które nawiedzają dorosłego, gdy ryzykuje on utratę swojego stanowiska na rzecz mniej doświadczonego, mniej mądrego, za to bardziej żwawego młodzieńca.

Mogą działać inne czynniki. Na przykład, jeśli esperanto jest językiem, który funkcjonuje równie dobrze jak inne, lecz jest bardziej spójny i stąd łatwiejszy, to może to podważać pewną liczbę idei zwykle przyjmowanych przez lingwistów jako natura języka. Nikt nie lubi kwestionowania swoich podstawowych idei, ponieważ ludzkim jest identyfikowanie się z nimi. Taka potrzeba niezmieniania fundamentalnego poglądu na język może być jednym z czynników, które wyjaśniają brak obiektywności w odpowiedziach tych lingwistów.

Na koniec, danie dorosłej odpowiedzi przez tych specjalistów wymagałoby od nich konfrontacji z dwoma stwierdzeniami, którym nie chcą stawiać czoła: "nie wiem" oraz "nie przebadałem".  Oba te negatywne twierdzenia oznaczają "nie jestem kompetentny". Jak można by oczekiwać od lingwisty przyznania się do niekompetencji w dziedzinie, która w oczywisty sposób należy do lingwistyki? Prościej jest i przyjemniej stłumić te myśli i przypisać sobie kompetencję, której w oczywisty sposób brakuje.

Dodatek

Pytania i odpowiedzi

Pytanie nr 1:

Wielu ludzi twierdzi, że esperanto jest prostym językiem do nauki i że to jest jedna z głównych zalet uczenia się go.

Zastanawiam się nad kilkoma sprawami.

Oczywiście będzie ono łatwiejsze dla ludzi mówiących językami o podobnej gramatyce lub o podobnym słownictwie, zatem automatycznie faworyzuje ono mówiących językami germańskimi i romańskimi. Lecz jego zupełna regularność powinna czynić je łatwiejszym. Na przykład, dla kogoś mówiącego językiem japońskim nauka esperanto byłaby prostsza od nauki języka angielskiego.

Zastanawiam się nad wymową. Dla mnie wymowa esperancka jest dosyć trudna i różni się zasadniczo od sposobów mówienia w innych językach, których próbowałem się nauczyć. Wydaje mi się, że prostota gramatyki wzięła górę nad prostotą wymowy w tym języku. A może w kategoriach wymowy języki, które rozwinęły się w czasie, mogłyby być łatwiejsze (nawet jeśli bardziej skomplikowane gramatycznie).

Po prostu ciekawi mnie wasza opinia.

Również chciałbym się czegoś dowiedzieć na temat zmian w esperanto. Jak esperantyści radzą sobie z tworzeniem nowego słownictwa (słyszałem, że zapożyczanie słów z innych języków jest u niektórych niedopuszczalne) oraz ze zmianami fonologicznymi?

Odpowiedzi :

1.1. Więc, osobiście uważam esperanto za prawie całkowitą stratę czasu dla większości wyobrażalnych zastosowań. Jeśli chodzi o wymowę, to ponieważ nie istnieją "prawdziwi" rodzimi użytkownicy tego języka, wymawiany jest on zgodnie z wzorcami fonetycznymi języka ojczystego ludzi, którzy się nim posługują. Zatem gdy nieakcentowane samogłoski nie powinny zmieniać się w [a] lub [ə], w rzeczywistości jeśli esperanto wychodzi z ust angielskich, niemieckich czy rosyjskich, to samogłoski te zostają zneutralizowane. Zatem "parlas Esperanton'' posiada skłonność do stawania się [parləs espərantən], czy tego chcieli, czy nie dr Zamenhof wraz z bieżącym Najwyższym Kapłanem Ewangelii Esperanckiej. A czy spółgłoski zwarte są wymawiane z przydechem lub nie, lub czy przykładowo [t] staje się miękkie lub nie, to wszystko zależy w dużej mierze od sytuacji w języku ojczystym użytkownika. Sprawy te można minimalizować dopóki esperantyści są świadomi swojej wymowy, jeśli jednak naprawdę duża liczba osób zaczęłaby się posługiwać esperanto, to rzeczy te przestałyby być świadomie wyczuwalne i byłyby poza czyjąkolwiek kontrolą.

Sugeruję, aby twoi japońscy przyjaciele traktowali esperantyzm jako swojego rodzaju mesjanizm lub ogólnoeuropejski ruch narodowościowy i studiowali to jako pseudoreligię, lecz uczyli się angielskiego, francuskiego, chińskiego lub podobnych jako żywego, drugiego języka.

1.2. Cześć. Chociaż zupełnie zgadzam się z moim kolegą F., chcę jedynie podkreślić, że to całe pojęcie "trudności" jest bardzo kontrowersyjne. "Trudność" jest sprawą psychologiczną, a nie lingwistyczną, chociaż lingwiści błędnie (w mojej opinii) stosowali ten termin w sposób obraźliwy. Ogólnie rzecz biorąc, lingwiści rozważali "odległość lingwistyczną" pomiędzy poziomami L1 a L2 uczącego się jako źródło trudności. Problem leży w tym, że odległość lingwistyczną trudno jednoznacznie zdefiniować, a po drugie jeszcze nikt nie pokazał, jak taka "odległość" (gdy już zostanie zdefiniowana) może być powiązana psychologicznie z pojęciem "trudny" (do nauki? do używania? do nauki ORAZ do używania? do zapamiętywania?). Mam nadzieję, że to było pomocne!

1.3. Jaki jest cel nauki kolejnego języka? Jeśli ma to być rekord w szybkości nauki, to możesz się nauczyć esperanto i może być to szybsze, co sugeruje profesor R., ponieważ brak jest społeczności użytkowników, która by określiła jak dokładnie się tego języka wyuczyłeś, ani jak twórczy czy biegły w nim jesteś. "Łatwy do nauki" jest jednym kryterium, natomiast wg profesora P. pozostaje jeszcze "łatwy do przypomnienia", "łatwy do czytania", "łatwy do używania" oraz kilka innych. Jeśli chcesz się nauczyć języka, który pozwoli ci podróżować i żyć, to naucz się języka, który jest używany na obszarze, gdzie chciałbyś pojechać. Jeśli podoba ci się brzmienie jakiegoś języka, naucz się go. Jeśli chcesz czytać literaturę w oryginale, naucz się języka swoich ulubionych autorów. I tak dalej...

1.4. Sądzę, że znajdziesz mnóstwo informacji istotnych dla twojego pytania po przeczytaniu książki The Esperanto Book napisanej przez Dona Harlowa, która jest dostępna w sieci. Możesz odszukać ją poprzez Google. Jeśli miałbyś kłopoty, wpisz ''constructed languages auxiliary languages'' w polu poszukiwań i przeglądnij otrzymane linki. Pewna liczba większych stron języków sztucznych i pomocniczych posiada hiperłącza do książki Harlowa.

Pytanie nr 2:

Czy esperanto jest uważane za język naturalny, zakładając istnienie dzieci, które opanowały je jako język ojczysty?

Odpowiedzi :

2.1. Nie może być traktowane jako język naturalny, ponieważ jego stworzenie przez Zamenhofa jest faktem historycznym. Było kilkoro dzieci, które nauczyło się esperanto jako swojego pierwszego języka, ponieważ był to jedyny wspólny język ich rodziców, lecz to samo w sobie nie jest wystarczające, aby uczynić je językiem naturalnym.

2.2. Esperanto jest językiem naturalnym, nawet jeśli powstało jako sztucznie skonstruowany język w końcu XIX w. w Polsce. Zgodnie z Ethnologue używane jest przez około 2.000.000 ludzi, głównie w Europie, a od urodzenia mówi nim od 200 do 2000 osób.

2.3. Normalnie esperanto jest uważane za oczywisty przypadek sztucznego, nienaturalnego języka, ponieważ zostało raczej wynalezione niż rozwinęło się poprzez naturalne procesy. Zadajesz interesujące pytanie: czy jeśli wystarczająco wiele osobników nabyło esperanto jako swój pierwszy język i utworzyliby oni społeczność mówiącą tym językiem, to czy ewentualnie przestalibyśmy myśleć o esperanto jako o języku należącym do oddzielnej kategorii w stosunku do języków naturalnych? Jest to pytanie hipotetyczne, jak wierzę; mówi się o istnieniu kilku osobników będących dziećmi par esperanckich i wychowanych przy użyciu esperanto jako swojego pierwszego języka, lecz tych jest z pewnością tak niewielu, że nie są w stanie praktycznie stworzyć zwykłej społeczności mówiącej tym językiem. Gdyby to się miało stać, to być może zechcielibyśmy pomyśleć o języku takiej społeczności jako o języku naturalnym – lecz również podejrzewam, że zacząłby się on zaraz różnić w ten czy inny sposób od czystego języka zdefiniowanego przez dr Zamenhofa.

2.4. Jeśli to prawda, że istnieją ludzie, których prawdziwym językiem ojczystym jest esperanto, a nie jedynie pomocniczym obok innego języka, to wtedy tak, esperanto mówione przez tych nieszczęśników musi być zaliczone do języków naturalnych – lecz nie esperanto, którym mówią inni ludzie.

Nie będę ukrywał mojej pogardy dla śmieciowych przypadków ludzi uczących swoje nieszczęśliwe dzieci esperanto jako ich pierwszego języka. A czemuż nie klingoński?

2.5. Nie uważam esperanto za język naturalny, lecz za sztuczny. Posiada on kilka cech, które uważam za nieprawdopodobne, aby rozwinęły się w ten sposób o ile ktoś im sztucznie nie pomógł, ktoś posiadający cel, lecz ograniczone rozumienie zasad funkcjonowania języków. Lingwista nie znający historii jego stworzenia po około 15 minutach doszedłby do wniosku, że jest to obca odmiana języka romańskiego z kilkoma dziwnymi zapożyczeniami słów. Na przykład, słowem dla 'i' jest kai wzięte z greckiego. Lecz prawie nic innego w esperanto nie pochodzi z bałkańskich języków wschodnio-romańskich (tj. żadnych cech języków dalmatyńskiego i rumuńskiego). Przez samo to nabrałbym podejrzeń, że esperanto nie jest językiem autentycznym.

Jednak pytanie jest interesujące. Ilu rodzimych mówców musi mieć sztuczny język, zanim się stanie się "naturalnym"? Nie wiemy, lecz jak sugeruje mój kolega dr S., czynnikiem kontrolnym tutaj byłoby prawdopodobnie to, czy byłaby to rozmawiająca ze sobą społeczność – nie jedynie wymieniająca listy e-mail. "Rodzimi mówcy" esperanto w większej części musieliby dorastać wśród rodziców, którzy nie są rodzimymi mówcami i w konsekwencji powstałoby niemieckie esperanto, francuskie esperanto, i tak dalej. Zatem rodzimi esperantyści z rodzicami mówiącymi po niemiecku i angielsku posiadaliby wymowę spółgłosek z aspiracją (z przydechem), a ci z rodzicami francuskimi wymawialiby te spółgłoski bez aspiracji. A co miało oryginalne esperanto? Nie wiemy. Dr Zamenhof nie miał pojęcia, że języki mogą się tak od siebie różnić, więc nie troszczył się, aby nas powiadomić.

Zatem nie, nawet w przypadku większości rodzimych mówców esperanto nie jest językiem naturalnym. Zauważ również, że być może warto również spytać, ilu z tych domniemanych rodzimych mówców nabyło również płynności w języku narodowym swojego kraju. Założę się, że wszyscy. Zatem ilu rzeczywiście prawdziwych rodzimych mówców esperanto istnieje w rzeczywistości?

Pytanie nr 3:

Widziałem, jak esperanto ma być "językiem powszechnym", będąc proste i nie posiadając żadnych czasowników nieregularnych wraz z zasadami słowotwórstwa z podstawowych pierwiastków słownych, z których powstają słowa o podobnym znaczeniu. Wydaje się dosyć proste, lecz jestem więcej niż pewny, że esperanto posiada (lub posiadało) kilka cech negatywnych wynikających z tego, że jest to przecież język sztuczny. Jakie wady posiada esperanto?

Odpowiedzi :

3.1. Podstawową trudnością przy proponowaniu Esperanta na język powszechny jest to, że opiera się ono wyłącznie na indoeuropejskiej rodzinie języków, a szczególnie na językach romańskich. Dla mówiącego od urodzenia językiem chińskim, suahili czy nawaho esperanto nie jest bardziej "powszechne" od angielskiego. Mniej znacząca trudność: esperanto posiada akcentowane litery, co czyni je nieco kłopotliwym na klawiaturze, a to spowalnia różne rzeczy; obecne rozwiązanie tego problemu – wstawianie "x" za literą akcentowaną przy wpisywaniu z klawiatury – jest tak samo kłopotliwe i bardzo niezgrabne.

3.2. "Lingwista z Marsa" Chomsky'ego po około 10 minutach doszedłby do wniosku, że esperanto jest niezwykłym językiem romańskim, być może pidginem romańskim. Nie zaliczyłby go do kreoli romańskich, ponieważ nie istnieją żadni rodzimi mówcy (och, trzech może by się znalazło). Stąd każdy mówiący tym językiem mówi z obcym akcentem i nie ma rodzimych mówców, do których moglibyśmy zwrócić się z pytaniami, czy dane wypowiedzi są gramatyczne. Nie wiemy, czy posiada ono zgłoski z przydechem, czy bez niego, ponieważ dr Zamenhof, jego twórca, nie powiedział nam. Dlatego przybiera ono fonologiczne cechy języka ojczystego danego mówcy. Nawet jeśli posiada ono słowa inne niż romańskie, to faktycznie pochodzą one z jakiegoś innego języka europejskiego. Indoeuropejski w nim rządzi. Posiada kolejność SVO (SVO – Subject Verb Object – skrót oznaczający typ zdania, w którym podmiot występuje przed orzeczeniem, a dopełnienie występuje na końcu), co oznacza, że jest łatwiejsze w nauce dla kogoś, którego język ojczysty jest typu SVO lub VSO, a trudniejsze dla tych, których języki ojczyste mają kolejność SOV lub jakąś inną. Jego deiktyczny (lub demonstracyjny system) działa jak w językach europejskich; stąd rodzimi mówcy niektórych subsacharyjskich języków afrykańskich będą mieli z nim wiele kłopotów. Posiada on podstawę 10 w systemie liczenia, zatem dyskryminuje języki maja, ainu i walijski, w których stosuje się system liczbowy o podstawie 20. I tak dalej...

Esperanto było reklamowane jako "językowo i kulturowo neutralne". Była to głupia, eurocentryczna reklama nawet dla ludzi, którzy nic nie wiedzieli jak różnorodne mogą być i są języki. Można było przynajmniej zapożyczyć czasowniki dokonane i niedokonane z węgierskiego. Lub pozbyć się wszelkich zgodności i przyrostków dla przypadków (esperanto posiada przyrostek dla biernika) i zrobić je na modłę języków chińskich. Co więcej, posiada ono względnie niewielu mówców i odnoszę wrażenie, że są oni zgrupowani w kilku enklawach, gdzie głównie rozmawiają ze sobą nawzajem lub są zupełnie od siebie izolowani.

3.3. Pomijając fakt, że jest ono silnie eurocentryczne, główną wadą esperanto jest to, że posiada ono niewielu, o ile w ogóle, rodzimych mówców. Ono oraz języki mu podobne ilustrują ułudę założenia, że język jest czymś, co ktoś może świadomie zaprojektować. Język na wolności jest głównie nie dającą się ująć w słowa wiedzą, która pochodzi z działania w większości nieświadomych procesów umysłowych. Język to instynkt, nie twór sztuczny. Można iść dalej i twierdzić, że "języki powszechne" mają skłonności do dalszej integracji i wzajemnego rozumienia się – i że integracja oraz wzajemne zrozumienie nie są tak dobre, jak się sądzi. Na wolności język może służyć do zaciemniania i wykluczania – co nie zawsze jest takie złe, jak się przyjmuje.

3.4. Strukturalnie esperanto jest raczej typowym językiem europejskim, pomijając brak nieregularności oraz rodzajów gramatycznych. Z tego powodu jest względnie łatwy do nauki dla osoby mówiącej typowym językiem europejskim, lecz niekoniecznie jest łatwiejszym od języków europejskich dla osób mówiących językami nieeuropejskimi.

Poza tym wielką wadą esperanto jest jego brak społeczności rodzimych mówców albo w rzeczy samej jego brak społeczności mówców w ogóle. W konsekwencji nie jest on faktycznie żyjącym językiem i dlatego brak mu bogactwa i dźwięczności żywego języka, różnorodności i wypracowania funkcji.

Posiada ono również raczej monotonne słownictwo, ponieważ pojedynczy pierwiastek słowny jest wykorzystywany do wyprowadzania całej zgrai słów o powiązanych znaczeniach. Na przykład angielski posiada całkowicie różne słowa dla, powiedzmy, 'learn' (uczyć się), 'student' (uczeń), 'teacher' (nauczyciel) i 'school' (szkoła), esperanto wyprowadza wszystkie te słowa z pojedynczego korzenia – to tak, jakbyśmy w angielskim musieli używać 'learn', 'learner', 'learnist' and 'learnery'. Nudne.

3.5. Gdyby kiedykolwiek miał być sztuczny język powszechny, to sądzę, że esperanto byłoby bardzo dobrym językiem do wybrania: jako ktoś ze względnie dobrą wiedzą na jego temat, bez partyzanckiego wspierania go w jakimkolwiek sensie, nie zauważam w nim głównych wad. Być może najbardziej niemądrą cechą, patrząc w przeszłość, jest to, że jego alfabet korzysta z kilku specjalnych liter (samogłosek z daszkami, które nie istnieją w żadnym innym języku), które są winne problemów nawet ze staromodnymi maszynami do pisania, a dzisiaj powodują jeszcze mniejszą kompatybilność ze współczesnymi programami do przetwarzania tekstów.

Prawdziwym powodem tego, że język ten nie wzbił się wyżej niż to zrobił jest dokładnie to, że jest sztuczny. Powody powszechnej nauki języka w praktyce odnoszą się do okoliczności politycznych i społecznych, a nie do tak abstrakcyjnych czynników jak łatwość jego nauki; zatem, ponieważ esperanto nie jest powiązane z wpływowymi politycznie prądami, to nie zaszło bardzo daleko.

Obecnie wielu ludzi może się spierać, że nie jest ono "międzynarodowe" jak się twierdzi, ponieważ jego słownik jest "eurocentryczny" i opiera się na pierwiastkach słownych z różnych języków europejskich, lecz przykładowo zupełnie pomija języki azjatyckie i afrykańskie. Z drugiej strony jedynie języki europejskie są powierzchownie znane w różnych odległych częściach świata, zatem ze względów praktycznych jest to prawdopodobnie zupełnie sensowna cecha, nawet jeśli może nie wydawać się całkowicie "międzynarodowa".

Pytanie nr 4:

Jestem zdumiony tym, co czytałem o esperanto. Nauka języków obcych jest bardzo praktyczna, lecz niestety pochłania tak wiele czasu. Po pierwsze, chciałbym zapytać lingwistów, ile godzin zajmuje rzeczywiście nauka języka obcego, takiego jak japoński, rosyjski czy węgierski? Jeśli chcemy podróżować tylko do jednego kraju i poznać tylko jedną kulturę, to możemy się nauczyć jednego języka obcego, lecz co w przypadku, gdy interesuje nas kilka krajów? Potrzebny jest język międzynarodowy, lecz angielski jest zbyt trudny na język międzynarodowy. Podróżowałem do wielu krajów takich jak Węgry, Finlandia, Dania, Rosja, Islandia i wszędzie mój pobyt był bardzo przyjemny dzięki ludziom, którzy mówią po esperancku. Mogłem z nimi dyskutować mnóstwo rzeczy po esperancku, czego nigdy nie byłbym w stanie zrobić przykładowo po rosyjsku. W Internecie z pewnością można znaleźć wiele sprawozdań ludzi, którzy piszą o swoich podróżach i o tym, jak użyteczna dla nich była znajomość języka esperanto. Esperanto jest pięknym językiem, który naprawdę spisuje się bardzo dobrze, zatem co właściwie lingwiści mają przeciwko esperanto? Gdy rozmawiam z esperantystami, a rozmawiałem z ich setkami, wszyscy mówią jak korzystny był ten język dla nich, jak użyteczny, jak pomógł im zapoznać się z innymi kulturami, jak zadowoleni są, że udało się im opanować inny język, itp. A z pewnością nie mówię jedynie o europejskich esperantystach. Ostatnio spotkałem japońskiego esperantystę i wyjaśnił on, jak użyteczne dla niego było nauczenie się esperanto. Dla Japończyka nauka esperanto może być nieco trudniejsza niż dla Francuza, lecz jeśli alternatywą jest nauka angielskiego, to Japończycy raczej woleliby się uczyć esperanto. Wymowa esperancka jest o wiele łatwiejsza od angielskiej, ponieważ nie musi się rozróżniać pomiędzy 20 samogłoskami, jak w angielskim, zatem gdy wypowie się jakąś samogłoskę nieco źle, to nie ma to istotnego znaczenia.

Odpowiedzi :

4.1. Twoje pytanie pokrywa bardzo obszerny grunt. 1: Angielski jest dla wielu milionów językiem międzynarodowym po prostu dlatego, ponieważ handel i polityka napędzają jego naukę w wielu krajach. 2: Płynne opanowanie języka obcego zabiera lata nauki, jeśli robi się to na pół etatu; w przeciwnym razie tuziny języków są oferowane do nauki na 8-mio tygodniowych, intensywnych kursach, które wprowadzą cię na poziom, który, jak sądzę, jest odpowiedni dla podróży. Na koniec zapewne się zgodzisz, że przyjemnie jest opanować nawet w małym stopniu język obcy, zdając sobie sprawę, że gdy go używasz, to mieszkańcy danego kraju od razu cię rozumieją w momencie wejścia przez ciebie do ich kultury.

4.2. Lingwiści w zasadzie wcale nie są przeciwko esperanto; w rzeczy samej jedna z członkiń założycieli Linguistic Society of America (Towarzystwa Lingwistycznego Ameryki), Alice Vanderbilt, była mocną zwolenniczką języków międzynarodowych. Jednakże z teoretycznego punktu widzenia języki rozdzielone geograficznie mają skłonność do rozchodzenia się; co więcej, język międzynarodowy zostałby skażony językowo przez używającą go społeczność, zatem indyjski angielski różni się od hawajskiego angielskiego, a ten różni się z kolei od angielskiego z Singapuru. Uchronienie języka, nawet sztucznego, przed zmianami jest jak wypasanie kotów. Zatem jeśli popatrzysz 1000-2000 lat wstecz, to z jednej strony będziesz miał łacinę, która w sposób naturalny przekształcała się w języki romańskie (które dla ich użytkowników nie są wzajemnie zrozumiałe), a z drugiej strony będziesz miał łacinę kościelną (która brzmi jak włoski) jako linqua franca wśród ludzi wykształconych, nie tak licznych.

Mówiąc praktycznie, wspieranie jakiegoś języka międzynarodowego, czy będzie to esperanto, angielski lub chiński, jest zadaniem politycznym, a okoliczności jego przyjęcia należą do obszaru planowania językowego, które jest dziedziną podrzędną socjolingwistyki. Zgodnie z http://www.esperanto.net/veb/faq-5.html, istnieje w przybliżeniu 2.000.000 ludzi potrafiących mówić w esperanto; jest prawdopodobnie miliard ludzi potrafiących mówić po angielsku na tym samym poziomie oraz 2 miliardy mówiących po chińsku. Teraz załóżmy, że jesteś rządem podejmującym decyzję o nauczaniu języków w szkołach. Ile podręczników z fizyki na poziomie liceum jest dostępnych w esperanto w porównaniu z angielskim czy chińskim? Jak przydatne będzie esperanto dla słowackiego turysty, który chce odwiedzić Kanadę?

Drugim problemem jest to, pomimo twojej anegdoty o japońskim esperantyście, że esperanto zostało oparte wyłącznie na językach europejskich. Problem łatwości przyswojenia jest jedną rzeczą, lecz pewien rząd azjatycki mógłby się sprzeciwiać przyjęciu języka, który łatwo można by potraktować jako "kolonialny". Ktoś mógłby trafnie argumentować, że to chiński powinien zostać językiem międzynarodowym, ponieważ jego pisownia nie zależy od wymowy.

A ja nie potrafię zliczyć, ile razy ludzie sugerowali mi, że Amerykański Język Migowy powinien stać się językiem międzynarodowym, opierając się na błędnym założeniu, że języki migowe są obrazowe i uniwersalne.

4.3. Jeśli twoim głównym celem są podróże zagraniczne, to esperanto rzeczywiście może być doskonałym językiem do nauki. Widzę, że w twoim przypadku sprawdzało się ono dobrze.

Lecz przy innych zastosowaniach możesz potrzebować nauczyć się innych języków. Na przykład, jeśli kierownik japońskiej firmy chce pojechać do USA, aby rozmówić się z potencjalnymi klientami, MUSI znać język angielski. Można być pewnym, że kierownik firmy amerykańskiej będzie płynnie posługiwał się angielskim, lecz bardzo niewielu z nich miałoby jakiekolwiek pojęcie o esperanto (wielu z nich mają zaledwie dwa lata nauki hiszpańskiego w liceum).

To samo obowiązuje, gdy skupimy się na określonym kraju lub regionie. Jeśli chcę robić interesy w Tokio, to bardziej korzystne dla mnie byłoby nauczenie się japońskiego, ponieważ mogę założyć, że wielu ludzi tam będzie mówiło po japońsku.

Zwracam uwagę, że zalety uczenia się o innych kulturach, pięknie i porozumiewaniu się odnoszą się do każdego języka.

Jednakże jestem zadowolony słysząc, że społeczność esperancka jest wystarczająco żywa, aby możliwe było podróżowanie wewnątrz niej po całym świecie oraz wzajemne porozumiewanie się.

4.4. Jeśli zrozumiałem cię prawidłowo, to twoim pytaniem jest "Co faktycznie mają lingwiści przeciwko esperanto?" A moją odpowiedzią byłoby to, że nie mają nic szczególnego przeciwko esperanto, chociaż większość nie jest zainteresowana w badaniu esperanto. Sądzę, że nikt nie podważa użyteczności esperanto dla turystów; często noszenie zielonej flagi ogromnie ułatwia różne sprawy.

Lingwiści sprzeciwiają się twierdzeniom wysuwanym przez wielu (być może wszystkich) esperantystów, że esperanto naprawdę jest językiem "międzynarodowym" i pozbawione jest całego bagażu politycznego, który wiąże się z językami naturalnymi takimi jak angielski, hiszpański i chiński. Aby być naprawdę międzynarodowym, język powinien posiadać cechy ca najmniej z większości ludzkich rodzin językowych; esperanto nie przechodzi tego testu, ponieważ w całości zostało oparte na rodzinie języków indoeuropejskich. A ponieważ rodzina jezyków indoeuropejskich zawiera języki najbogatszych i najbardziej technicznie rozwiniętych narodów, to esperanto przenosi powiązania z imperializmem dla kogoś, kto mówi w języku czirokezkim, joruba, ajmara, tajskim lub dowolnym z setek języków nie-indoeuropejskich. Gdyby ludziom mówiącym tymi językami pozwolono wybrać język służący jako język międzynarodowy, to mało prawdopodobne, aby wybrali język podobny do esperanto. Jest o oczywiście problem bardziej polityczny niż lingwistyczny, lecz stanowi on źródło stałego zamieszania. Zamenhof jasno określił swoje źródła – głównie angielski, niemiecki, francuski, hiszpański, włoski i rosyjski plus kilka drobiazgów. Prawdziwe jest to nie tylko dla słownictwa, lecz również dla gramatyki. Niepoważne jest nazywanie języka "międzynarodowym", gdy opiera się on na tak ograniczonej próbce z 6000 języków świata. Podejrzewam, że to, co odczytujesz jako obiekcje lingwistów przeciwko esperanto, w samym sobie jest sprzeciwem jedynie w stosunku do beztroskich oświadczeń, tak często wypowiadanych na temat esperanto.

4.5.  Przyłączam się do moich kolegów, w szczególności do profesora E. To nie jest tak, że lingwiści są "przeciw" esperanto. Dla prawdziwych wiernych w Ruchu Esperantystycznym typowa postawa lingwistów jest dużo gorsza – jest nam ono obojętne. Wiele powodów podali już moi koledzy. Lecz głównym z nich jest to, iż lingwistyka nie zajmuje się mówieniem mnóstwem języków. Większość ludzi mówiących kilkoma językami nie jest lingwistami, a wielu obcokrajowców dojrzałych językowo nie radzi sobie zbyt dobrze w lingwistyce. Lingwistyka zajmuje się formą i strukturą naturalnych języków ludzkich oraz sposobami ich działania. Większość powodów do nauki esperanto nie dotyczy wcale lingwistyki – są to powody społeczne, polityczne i przygodowo-turystyczne. Nie są one złe – lecz nie dotyczą sfery zainteresowania lingwistyki i tego, co zwykle badają lingwiści.

Wiemy, że nauka języka obcego zajmuje "dorosłym", tj. osobom od 13 lat w górę, długi czas, szczególnie jako typowy przedmiot szkolny. Lecz  nie poinformowałeś nas a) jak dobrze rzeczywiście mówisz po esperancku i b) jak długo i w jakich warunkach go opanowywałeś. Bez tej wiedzy nie jesteśmy w stanie oszacować twojego twierdzenia. Esperanto to sztuczny, wymyślony język, którym mówi się głównie w w sztucznych lub wymyślonych – albo jeśli jest to zbyt mocne – w raczej wysoko kontrolowanych kontekstach, Jeśli kiedykolwiek będzie wystarczająco dużo jego użytkowników na całym świecie, aby był używany w społecznościach o znaczącym rozmiarze i pokrywających wszystkie zwykłe sytuacje życiowe, to niektóre z grup zaczną opuszczać końcowe głoski nosowe – a tu pojawia się przypadek biernika. Inni zaczną opuszczać nieakcentowane sylaby – jeszcze inni zaczną zmieniać dźwięczne spółgłoski zwarte na spółgłoski rozwarte, itd. itd. – i esperanto stanie się równie zróżnicowane dialektowo jak wszystkie inne języki.

Jak wykazuje dr E. – lingwiści są jedynie przeciwko dzikim, nieugruntowanym, ignoranckim twierdzeniom o esperanto jako języku, które są wygłaszane przez jego Wysokich Kapłanów i Prawdziwych Wiernych, w większości raczej naiwnych co do różnic wśród języków ludzkich i głębi "wiedzy", w większości nieświadomej, która jest zaangażowana w prawdziwe "opanowanie języka". Gramatyki esperanckie często nie nie mówią nam rzeczy, które rzeczywiście musimy znać, jeśli mamy opisać język precyzyjnie i jeśli mamy nim mówić od urodzenia. Dam ci jeden przykład:

W jakiej sytuacji można usunąć lub pominąć w zdaniu podmiot lub dopełnienia? W odpowiedniku esperanckim zdania angielskiego

Jill kicked the ball and rolled down the hill (Jill kopnął piłkę i potoczył się w dół wzgórza)

Co lub kto jest tym potoczonym (rolled) w dół wzgórza? W języku angielskim będzie to Jill i zakładam, że tak samo jest w esperanto. Lecz w niektórych językach jest to piłka. A teraz, które z nich jest w esperanto? Gramatyki typowo nam tego nie mówią. Zwykle sprawdzilibyśmy to u osoby, która mówi danym językiem od urodzenia. Lecz w esperanto jest bardzo niewielu lub nie ma wcale rodzimych mówców, których rodzice i dziadkowie byliby również rodzimymi mówcami esperanto nie skażonymi znajomością jakiegoś innego języka, opanowanego w dzieciństwie. Zatem nie ma kogo spytać.

4.6. Nie wiem, co przeczytałeś na temat esperanto. Jestem lingwistą akademickim i sądzę, że esperanto jest dosyć interesujące; spędziłem nieco czasu na jego nauce kilka lat temu. Jeśli czujesz, że nie przyciąga ono wystarczającej uwagi ze strony naukowców, to powiem jedynie, iż lingwiści naukowi są nieuchronnie zainteresowani głównie językami występującymi naturalnie, a nie systemami sztucznymi; sądzę, że jest zupełnie właściwe, iż języki typu esperanto przyciągają jedynie marginalną uwagę. Lecz w Anglii, na przykład, jeden uniwersytet (w Liverpool) posiada akademicki wydział poświęcony esperanto – zaprosiłem osobę zajmującą się nim, aby przybyła i wygłosiła wykład na temat tego języka na moim własnym uniwersytecie, było to gdzieś w czasie stulecia w latach 1980-tych; a inny naukowiec z Uniwersytetu w Londynie stworzył standardowy słownik esperanto i był aktywny w tym ruchu również w innych dziedzinach.

Troszeczkę jestem zaskoczony liczbą esperantystów, których napotkałeś w swoich podróżach, muszę to przyznać! Bez wątpienia znajdziesz sposób skontaktowania się z innymi, którzy istnieją w tym ruchu.

1. Niepełną listę takich zdarzeń znajdziesz tutaj: http://www.esperanto.hu/eventoj/kalendar.htm.

2. Goro Kimura (Uniwersytet Keio) "The metacommunicative ideology of Esperanto. Evidence from Japan and Korea", Language Problems & Language Planning, 2003, vol. 27, 1, 73-85.

3. ĉ, ĵ i ĝ są wymawiane jak /cz/, /ż/ i /dż/. C zawsze jest wymawiane jako /c/, jak w polskim, czeskim, chorwackim i w większości języków Europy Wschodniej. Akcent pada na przedostatnią sylabę.

4. Przykład: "Ilość lekcji angielskiego w programie nauczania w Zjednoczonych Emiratach Arabskich [5 godzin angielskiego tygodniowo] jest zbyt mała, aby rozwinąć wystarczające umiejętności językowe, które umożliwiają uczniom uczestniczenie w studiach, gdzie angielski pełni kluczową rolę" [Wafa Issa, "Eksperci omawiają problemy nauczania angielskiego", Gulfnews, 19 maja, 2006].

5. Claude Piron, Komunikacja językowa – studium porównawcze w terenie.

Artykuł można przeczytać po angielsku tutaj: http://claudepiron.free.fr/articlesenanglais/communication.htm

6. Claude Piron, Observer, comparer, choisir.

7. François Grin, L'enseignement des langues étrangères comme politique publique (Paryż : Haut Conseil de l'évaluation de l'école, 2005, str. 7 http://cisad.adc.education.fr/hcee/documents/rapport_Grin.pdf).

8. After Babel, Oxford: Oxford University Press, 1975, str. 470.

9. Read jest zapisywane w ten sam sposób w czasie teraźniejszym i w czasach przeszłych, lecz ea jest wymawiane inaczej: jeszcze jedna z pułapek na obcokrajowców.

10. Piron, Claude, "A few notes on the evolution of Esperanto" w Schubert, Klaus, ed. Interlinguistics (Berlin, Nowy Jork : Mouton de Gruyter, 1989), 129-142. Nieco inna wersja: "Rozwój Jest Dowodem Życia".

11. Claude Piron, Le défi des langues – Du gâchis au bon sens (Paryż : L'Harmattan, 1994).

12. W Mackey, William Francis i Ornstein, Jacob, ed., Sociolinguistic Studies in Language Contact (The Hague, Paryż i Nowy Jork : Mouton, 1979), 433-450.

13. Manashi Dasgupta, Dormanta Hejmaro, przetłumaczone z oryginału bengalskiego przez Probal Dasgupta (dostępne w Flandra Esperanto-Ligo, Antwerpia, Belgia).

14. Spowodowane jest to dużą elastycznością i bogactwem esperanto, lecz również tym, że tekst jest tłumaczony z języka ojczystego tłumacza, którego subtelności wyłapuje on lepiej od obcokrajowca, nawet utalentowanego. Zobacz na William Auld "The International Language as a medium for literary translation", w Rüdiger et Vilma Eichholz, Esperanto in the Modern World (Bailieboro: Esperanto Press, wydanie drugie. 1982), 111-158, i : Claude Piron "Poésie et espéranto".

15. Aby się dowiedzieć, co oznacza podróżowanie po świecie z esperanto, zobacz na przykład: Deguti Kiotaro, My travels in Esperanto-land (Kameoka : Oomoto, 1973). Lub: Maryvonne i Bruno Robineau, Et leur vie, c'est la terre – Huit ans de nomadisme autour du monde (Nantes: Opéra, 1995).

16. Peter G. Foster, The Esperanto Movement (The Hague: Mouton, 1982).

17. Mówi on, że esperanckie "znaki specjalne [spółgłoski z daszkami (...)], (...) są nawet mniej kompatybilne z typowymi, dzisiejszymi programami do przetwarzania tekstów." Jeśli o to chodzi, to program procesora tekstu Word, najczęściej dzisiaj używany, posiada litery esperanckie w "Znakach specjalnych", a stworzenie odpowiednich czcionek nie jest żadnym problemem. Ludzie korzystający z Macintosha równie łatwo piszą w esperanto. Dla wielu, być może dla większości użytkowników esperanto przystosowano system kodowania Unicode, który pozwala elektronicznie przesyłać znaki z daszkami.

18. Niektórzy ludzie stosują inne systemy, na przykład dodają x, które nadaje wpisywanym tekstom dziwny, nieestetyczny wygląd, lecz posiada taką zaletę, iż nie ma potrzeby zmiany porządku alfabetycznego (litera x nie istnieje w alfabecie esperanckim, a odpowiadający jej dźwięk mowy zapisuje się jako ks). Jeszcze inni używają apostrofu. Wszyscy użytkownicy esperanto, którzy wymieniają e-maile, są przyzwyczajeni do różnych systemów i uważają ich różnice za nie bardziej niewygodne niż różne standardy pisowni angielskiej: color i colour, program i programme, realize i realise, itp.

19. Zobacz: Claude Piron, "Psychologiczne Reakcje Na Esperanto"

20. Psychologiczne Reakcje Na Esperanto.

Esperanto, jakaś sekta?

Sekta posiada guru. Esperanto nie ma przywódcy narzucającego swą wolę innym ani unitarnego "kościoła".

Sekta zbiera pieniądze i jej przywódcy nie są biedakami. Stowarzyszenia i kluby esperanto dysponują bardzo ograniczonymi środkami.

Sekta jest zjednoczona i monolityczna. Mówiący językiem esperanto posiadają ekstremalnie różne opinie na każdy możliwy temat, łącznie z przeznaczeniem esperanto.

Sekta posiada określony pogląd na życie. Mówiący po esperancku są zarówno ateistami jak i spirytualistami, marksistami i liberałami, biskupami i wolnymi masonami, chrześcijanami i muzułmanami, buddystami i Żydami oraz członkami wszelakich religii i ideologii. Jedyną wspólną dla nich rzeczą jest ten język.

Jeśli czasami przesadzają w swych reakcjach, jest to zrozumiałe. Używany przez nich język w ich międzynarodowych stosunkach jest ciągle oczerniany, ośmieszany, przedstawiany fałszywie przez osoby, które nie mają pojęcia, jak on sprawuje się w praktyce. Taka postawa pozbawia świat bardzo efektywnego w kosztach, ludzkiego sposobu przezwyciężenia barier językowych. Czyż nie jest rzeczą normalną poczuć się sfrustrowanym i złym napotkawszy taką nieuzasadnioną postawę? Oczywiście byłoby lepiej, gdyby mogli kontrolować swoją frustrację i złość, zawsze będąc łagodnymi. Wielu się to udało. Inni nie potrafią. Cóż oczekujecie. To są ludzie.

Języki, mózg i zdrowie publiczne. Tragedia Socjogennej Afazji

Porozumiewanie się z innymi jest częścią bytu ludzkiego. Jedną z najbardziej godnych uwagi zdolności istot ludzkich jest ich zdolność do prowadzenia rozmów i wyrażania się w bardzo precyzyjny sposób. Ponieważ mózg człowieka jest zaprogramowany na język, ludzie mogą wyrażać się zrozumiale oraz potrafią rozumieć to, co się do nich mówi, nawet nie podejrzewając, że zachodzi tutaj jakiś cud.

A jednak obecne życie pełne jest sytuacji, w których ludzie, skądinąd zdrowi i normalni, są wykluczani z płynnej wymiany informacji, która jest standardową częścią codziennego życia. Chociaż ich neurony pracują normalnie i ich myśli są jasne i precyzyjne, coś powstrzymuje ich od wyrażania się. Ich wymowa jest utrudniana przez jakiś zakłócający czynnik, przez jakieś upośledzenie, które wpływa na łatwe porozumiewanie się. Wykazują wszystkie oznaki, które są typowe dla afazji. Jak wszyscy dotknięci afazją starają się zastąpić braki w języku za pomocą gestów, wyrazu twarzy i źle artykułowanych wyrażeń, których jedynym efektem jest wprawienie w zakłopotanie swoich rozmówców. Ten rodzaj afazji jest pandemią dotykającą całej rasy ludzkiej, gdy ludzie podejmują próby porozumiewania się poza granicami swoich krajów. Przyjrzyjmy się poniższemu dialogowi, który odbył się pomiędzy pewnym ojcem a jego piętnastoletnim synem po tym, jak przypadkowo byli świadkami próby rozmowy przez Koreańczyka i Czecha w pewnego rodzaju globalnej, łamanej angielszczyźnie.

"Ależ bolesne to musiało być dla tego biedaka! Współczuję mu. Ciągle się jąkał, zatrzymywał w celu przeszukania mózgu, wykonywał desperackie gesty...! To tak, jakby cierpiał na jakąś chorobę."

"Bo cierpiał."

"Ależ nie! Idziesz za daleko. Nie masz pojęcia... A gdyby faktycznie cierpiał, to jaka to mogłaby być choroba?"

"Nazywa się ona afazją, czyli niezdolnością do prawidłowego mówienia. Afazja może powodować mnóstwo stresu i lęku. Wie się doskonale, co chce się powiedzieć, lecz słowa po prostu nie przychodzą do ust. Usta nie słuchają mózgu. Nie można przekazać nawet najprostszego pojęcia, które z łatwością przychodzi do głowy. Jest się bezsilnym. Czuje się głupim, a gdy potrzebuje się czegoś naprawdę ważnego, to nie można tego dostać, a jeśli się już to uda, to tylko po długiej sesji gimnastyki umysłowej, która jest rzeczywiście bolesna."

"A jak się zapada na taką chorobę?"

"W przypadku somatycznej afazji związane jest to z jakimiś nieprawidłowościami w mózgu, pękniętym naczyniem, guzem uciskającym neurony lub czymś podobnym. Jest również afazja psychogenna spowodowana silnym przeżyciem psychicznym, na przykład może rozwinąć się u dziecka, które utraciło zdolność mówienia po tym, jak było wykorzystywane seksualnie. Lecz najczęściej, jak w przypadku właśnie co zaobserwowanym przez nas, przyczyna nie jest ani fizyczna, ani psychologiczna, lecz społeczna: nazywamy ją afazją socjogenną. Koreańczyk, który wywołał u ciebie współczucie, bez wątpienia posiada doskonale funkcjonujący mózg, lecz nie wybrał właściwej kuracji, aby pozbyć się swojej choroby. Ponieważ próbował rozmawiać z osobą cierpiącą na tę samą chorobę, osobą, która również zastosowała złą kurację, to nawzajem nie potrafili się zrozumieć."

"A jakie są te kuracje?"

"Wszystkie należą do gimnastyki leczniczej, właściwie do gimnastyki umysłowej. To coś w rodzaju umysłowej rehabilitacji. Jakby przeprogramowanie komputera. Należy do mózgu wprowadzić wszelkie rodzaje oprogramowania i danych. Po zainstalowaniu wszystkiego można bez wysiłku prowadzić rozmowę. Zrobiliśmy to wszyscy, nie będąc świadomi, co się dzieje, poczynając od czasu, gdy mieliśmy od szesnastu do osiemnastu miesięcy. Nazywało się to "nauką mówienia". Na poziomie globalnym problem zdrowia publicznego powodowany jest faktem, iż z bardzo skomplikowanych powodów programowanie to zostało przeprowadzone w różny sposób w każdym poszczególnym obszarze. Nie istnieje wspólny program. Stąd lekarstwem jest wprowadzenie programu, który będzie obowiązywał wszystkich."

"Czy to działa?"

"Większość ludzi nie ma okazji na otrzymanie leczenia. Nigdy nie wymieniają się precyzyjnie informacją z ludźmi pochodzącymi z innych kultur. Ich porozumiewanie się jest ograniczone do spojrzeń, uśmiechów i gestów. Nigdy nie idzie to zbyt daleko. Wśród tych, którzy podjęli leczenie rehabilitacyjne – jest ich całe mnóstwo – afazja wywoływana jest przez fakt, że poddano ich niewłaściwemu leczeniu, leczeniu masochistycznemu, albo z powodu wymuszenia go na nich przez władze ich krajów, albo dlatego, że zostali oszukani przez modę, reklamę lub złą informację."

"A jakie jest to masochistyczne leczenie?

"Zwykle odbywa się w szkole. Wymaga trzech, czterech lub pięciu godzin tygodniowo gimnastyki umysłowej przez od pięciu do dwunastu lat w zależności od kraju. Zatem w całości rehabilitacja umysłowa obejmuje od 600 do 2000 godzin. Lecz to nie wystarcza. Wynikiem jest faktyczne polepszenie stanu chorego, lecz nie zupełne wyzdrowienie. Na to potrzebne byłoby co najmniej 8000 godzin."

"Dlaczego nazywasz to leczenie 'masochistycznym'? Masochizm jest wtedy, gdy celowo robi się coś, co sprawia ból, nieprawdaż?"

"Tak, lecz również wtedy, gdy bez odczuwania fizycznego bólu wybiera się skomplikowany, bolesny, kosztowny system, pomimo dostępności innego, alternatywnego systemu, który jest prosty i nie zabiera wiele czasu. Dlaczego nazwałem ten system masochistycznym? Ponieważ wymagana przez niego olbrzymia liczba godzin nie jest konieczna. Dziewięćdziesiąt procent wysiłku wymaganego przez tę kurację nie jest potrzebne, aby uwolnić młodzież od afazji. Dziewięćdziesiąt procent wysiłku jest nieistotne dla celu, którym jest potrafienie porozumiewania się."

"Skąd ta pewność?"

"Można ją mieć, gdy porówna się kurację masochistyczną z sensowną kuracją, w której od 100 do 250 godzin zupełnie wystarcza, aby zapewnić wyzdrowienie. Wszyscy ci goście z krajów na całym świecie, których gościliśmy w domu – Mitsuko, Wladimir, Jon, Wojciech, Reza, Rosinha, Jiangyi, itp. – wybrali tę sensowną kurację, więc u nich nie występuje nawet najmniejsza oznaka afazji; rozmawiamy ze sobą równie łatwo jak gdybyśmy robili to we własnym języku ojczystym, a często i dużo się śmiejemy, jak dobrze wiesz."

"Rozumiem! Tą sensowną kuracją jest esperanto, nieprawdaż? Czy mnie leczono za pomocą esperanto?"

"Ty jesteś przypadkiem szczególnym. Nie musiałeś przechodzić przez żadną formalną rehabilitację. Miałeś po prostu szczęście być obecnym, gdy mieliśmy gości z daleka lub podróżować z nami, gdy spędzaliśmy wakacje w Bułgarii, Finlandii, Włoszech, itd. lub gdy wygraliśmy wycieczkę rodzinną do Brazylii, gdzie w większości kontaktowaliśmy się z ludźmi mówiącymi w języku esperanto. Więc opanowałeś ten język nie robiąc nic szczególnego."

"Czy tym masochistycznym leczeniem... jest angielski?"

"Tak, a również wszystkie inne języki."

"Jeśli chodzi o mnie, to lubię języki. Wielu moich przyjaciół nienawidzi niemieckiego, ale ja go lubię. Cieszę się, że tutaj niemiecki jest pierwszym obcym językiem nauczanym w szkole."

"Dobrze słyszeć, że to mówisz. Nauka języka obcego jest zawsze pozytywnym doświadczeniem, otwiera umysł, nawet jeśli nigdy nie osiągnie się poziomu prawdziwej biegłości."

"Powiedz mi, dlaczego leczenie za pomocą esperanto daje lepsze wyniki od innych języków?"

"Zwalcza ono tę chorobę przez wprowadzenie prostych programów dających wiele różnych efektów. Na przykład, jak tworzysz czas przeszły w esperanto? Jak przetłumaczysz z angielskiego zdania he came, he fell, he caught, he drank, he sang, he thought ? Czy musisz przeszukiwać swoją pamięć, skanować swój mózg?"

"Oczywiście że nie, po prostu użyję końcówki -is: li venis, li falis, li kaptis, li kantis, li trinkis, li pensis."

"Więc, w systemie masochistycznym jest to o wiele bardziej skomplikowane. Ten biedny Czech i Koreańczyk po nauczeniu się mówienia come, fall, catch, drink, sing, think musieli zapamiętać wiele dodatkowych form, do których nie można dojść samemu, jak jest w przypadku końcówki -is: came, fell, caught, drank, sang, thought plus mnóstwo innych szczegółów, na przykład, że a w drank nie jest wymawiane jak a w came lub że ou w thought nie ma nic wspólnego z ou w tough, though, through lub cough. Innymi słowy, aby być w stanie rozmawiać o zdarzeniach przeszłych w języku angielskim – a tak samo jest w większości języków – należy wypchać swój mózg długimi seriami specjalnych form, gdy my po prostu używamy końcówki, której nauczyliśmy się w sekundę i której nigdy nie zapominamy. A to samo odnosi się do setek tysięcy szczegółów danego języka."

"Rozumiem. W niemieckim jest to samo. Mnóstwo nieregularnych czasowników, liczbę mnogą praktycznie trzeba osobno się uczyć dla każdego rzeczownika, słówka, które należy wstawić w określone miejsce w zdaniu, wszelkiego rodzaju ograniczenia, których brak w esperanto. Lecz skoro esperanto daje takie dobre wyniki, to jak to się dzieje, że ludzie go nie przyjmują?"

"Nikt im nie powiedział o różnicach pomiędzy różnymi rodzajami leczenia. Wynikiem jest to, że ludzkość dzieli się na dwie grupy: małą, marginalną społeczność zupełnie pozbawioną afazji socjogennej oraz olbrzymią większość ludzi, którzy latami pocą się nad swoją gimnastyką umysłową bez osiągnięcia całkowitego wyzdrowienia, jak widziałeś to na przykładzie tego Czecha i Koreańczyka z ich urywanymi, jąkanymi próbami rozmowy, które nie pozwoliły im się porozumieć. A mimo to ten Koreańczyk był dorosłą osobą w garniturze, zatem można mieć zupełną pewność, że w szkole uczono go przez co najmniej 2000 godzin języka angielskiego plus nieco praktyki później. Inną wadą masochistycznego leczenia jest to, że wiele rzeczy przyswojonych w procesie rehabilitacji bardzo szybko się ulatnia, jeśli nie ćwiczy się ich codziennie. W systemie, w którym wysiłek nie jest wymierzony w kierunku wyniku, siła i giętkość zostają zachowane tylko wtedy, gdy nigdy nie przerywa się praktyki."

"Czemu się ludziom o tym nie mówi?"

"Nie wiem. Wiesz, nie zawsze rodzic jest w stanie odpowiedzieć na każde pytanie. Zauważyłem, że za każdym razem, gdy sugeruje się rozsądne leczenie, pojawia się mnóstwo ludzi, którzy się mu sprzeciwiają, dyskredytują je i zniechęcają innych do wypróbowania go. Powinieneś zobaczyć to w Internecie! Pełno jest tam dyskusji, gdzie kilku wyleczonych proponuje to leczenie, lecz są ciągle odrzucani, nawet obrażani przez ludzi promujących system masochistyczny i wydających się być poirytowani pomysłem, że coś innego działa lepiej."

"Ale jak oni usprawiedliwiają swoje odrzucenie? To dziwne! Nasz system działa tak dobrze!"

"Nie rozumiem ich. Oni nigdy nie opierają się na faktach, nigdy nie robią porównań. Nigdy nie fatygują się, aby sprawdzić jak działa nasze leczenie. Zamiast podać jakieś dane lub argumenty, ograniczają się do subiektywnych osądów a priori: 'To absurd'! 'To utopia'! 'To nie jest poważne'! Albo mówią o przyszłości tak, jakby ją znali: 'To nigdy nie będzie działać'! 'To jest nierealistyczne'! I tym podobne."

"Czemu to robią?"

"Skąd miałbym wiedzieć? Próbowałem zrozumieć, ale mi się nie udało. Większość z nich prawdopodobnie nie ma żadnego pojęcia dlaczego reagują w ten sposób. Wydają się odczuwać strach, ale czego się boją? Boją się zostać dojrzałą istotą ludzką, która w pełni wykorzystuje swoje wbudowane oprogramowanie mózgowe, które ułatwia wymianę pojęć? Są dzieci, które boją się dorosnąć, bo będą musiały porzucić swoje zabawki i zmierzyć się z obowiązkami ludzi dorosłych. Część z nich chce być dużymi i dorosłymi, lecz pozostała część poszukuje schronienia w dziecinności. To może być coś podobnego. Masz rację. To nie jest normalne. Po co przeszkadzać, opóźniać, blokować rozpowszechnianie się procedury, która pozwala na całkowite wyzdrowienie? Sądzę, że ta chęć powstrzymania tego leczenia od rozpowszechnienia się i wyleczenia całego świata jest efektem pandemii."

"Co to jest pandemia?"

"To pojęcie związane ze zdrowiem publicznym. Nazywa się epidemią chorobę, która szybko rozprzestrzenia się na ograniczonym obszarze, a pandemią, gdy wpływa praktycznie na całą populację. W tym przypadku jest to czysto umysłowa choroba, ponieważ hamuje mowę u ludzi, których mózg jest nieuszkodzony. Niestety, zwykle choroby umysłowe opierają się leczeniu."

"Pracowałeś w publicznej służbie zdrowia. Nie mogłeś czegoś zrobić?"

"Nie. Władze są skażone. To ta różnica pomiędzy epidemią a pandemią. W pandemii ludzie zdrowi są tak małą mniejszością, że ich wpływ jest bez znaczenia, Koreańczyk i Czech, których właśnie widzieliśmy, podjęli niesamowity wysiłek, aby uwolnić się od afazji, lecz nigdy nie udało się im osiągnąć normalnego wzajemnego zrozumienia. Dlaczego? Ponieważ władze w ich obu krajach są również zarażone tą chorobą i wybierają złą kurację. Na całym świecie władze odmawiają dokonania porównań terapii, jakby takie porównanie nie byłoby zwykłym sposobem znalezienia najbardziej efektywnego systemu."

"Czy tak zawsze jest w pracy związanej ze zdrowiem publicznym?"

"Nie. Gdy zwalczano ospę, najpierw wykonano eksperymenty pilotażowe: zastosowano różne strategie w ograniczonych populacjach w celu znalezienia takiej, która działa najlepiej, oraz określenia wad i zagrożeń. W 12 lat ospa została wykorzeniona. Afazja socjogenna mogłaby zostać wyeliminowana w krótszym czasie. Próby pilotażowe nie byłyby konieczne. Kuracja za pomocą języka esperanto została wypróbowana przez miliony ludzi w ponad 120 krajach. Posiadamy szerokie doświadczenie, obejmujące więcej niż 100 lat oraz tony dokumentów. Posiadamy wszelkiego rodzaju dane, które potrzebne byłyby ludziom do osądzenia jego efektywności. Wiesz, ludzkość jest bardzo dziwna. Często boi się własnego dobra. Co więcej, istnieje wielu ludzi, którzy wolą blokować efektywne leczenie i pozwalać wszystkim innym miotać się w ich patologii, jak to jest w przypadku socjogennej afazji, po prostu po to, aby w dyskusji posiadać przewagę. Powinieneś przeglądnąć internetowe fora! Jesteś jeszcze za młody, aby zdawać sobie z tego sprawę, lecz różne formy patologii są szeroko rozpowszechnione wśród naszych bliźnich."

"Często na was narzekam i obwiniam was, moich rodziców, nawet gdy nigdy wam nie powiem, co przychodzi mi na myśl, lecz jeśli chodzi o afazję, to jestem naprawdę zadowolony, że dzięki temu, co się wydarzyło w mojej młodości, nie złapałem tej choroby. Tylko pomyśl, gdybym ją miał, nigdy nie spotkałbym Lydii, a nawet gdybym ją spotkał, nigdy nie mógłbym z nią porozmawiać. Na samą myśl o tym robi mi się słabo."

Rozmowa ta odbyła się we francuskojęzycznej części Szwajcarii.

Dokąd esperanto?

Tekst prelekcji w języku esperanto zaprezentowanej z kasety przez Claude Pirona z okazji zjazdu w mieście Cully w Szwajcarii we wrześniu 1994 roku.

Temat jest obszerny. Lecz mój wkład ograniczy się do Raŭma Manifesto. Dlaczego? Ponieważ, jak zobaczycie w mojej konkluzji, znajduje się on w centralnym miejscu historii esperantyzmu. Oczywiście wyrażenie "Dokąd esperanto?" jest dwuznaczne: czy znaczy ono "dokąd ono zmierza?", czy "gdzie ma ono pójść?". Na szczęście wg mojego wyobrażenia nie ma problemu, ponieważ zmierza ono tam, gdzie ma pójść, mianowicie: do ostatecznego zwycięstwa. O tym ostatecznym zwycięstwie jeszcze później pomówię. Zapewne wielu z was jest sceptycznych, a kilku już teraz zaczyna się ironicznie uśmiechać. Nie szkodzi. Zawsze przechowywałem w sobie pewną dziecięcą naiwność, która przyniosła mi tak wiele radości w życiu, że nie miałoby sensu zrezygnowanie z niej na korzyść pseudo-realistycznego pesymizmu, który nie promieniuje wokół siebie szczęściem. Lecz o tym później. Teraz wyjaśnię wam, jak reaguję na Manifest z Raumy.

Skłonność do dokonywania podziałów

Jedną z jego cech jest wola dokonywania podziału, która się w nim wyraża. Dzieli esperantystów na dwie grupy: istnieją oni oraz jesteśmy my. W podtekście: oni nie mają racji, my ją mamy; oni są partaczami, ludźmi z idealistycznymi, nierealistycznymi celami, my obaliliśmy mity i widzimy obiektywnie; oni wybrali niewłaściwą drogę, tę właściwą wybraliśmy my.

Ten podział wydaje się mi niewłaściwym. Narzuca on sztywne granice w rzeczywistości różnej, ruchomej, elastycznej, której to uproszczone podejście nie potrafi złapać.

Analiza celów pierwotnych w punktach 1 i 2 Manifestu nie zgadza się z moim doświadczeniem. Być może po prostu ten ułamek esperantystów, z którym mam stosunki, nie jest wystarczająco reprezentatywny dla ogółu esperantystów. Lecz czy autorzy Manifestu bazowali na bardziej reprezentatywnej próbce? Nic nie pozwala w to wierzyć. Faktycznie podejrzewam tu mechanizm psychiczny, który nazywa się projekcją. Natychmiast gdy dokonano podziału społeczności na dwie części, oni i my, ci "oni" przyjęli w uproszczeniu naszkicowane złe cechy, które bardziej należą do sfery wyobraźni niż do rzeczywistości. Na przykład, nigdy nie spotkałem esperantysty, który faworyzowałby "obalenie angielskiego", jak mówi Manifest, lub który wierzyłby w możliwe, oficjalne przyjęcie esperanto w latach 80-tych, czy nawet 90-tych. Taki opis jest karykaturą tych esperantystów, co do których posiadam doświadczenie.

Do punktu 3 posiadam tę samą rezerwę, którą odczułem przy pierwszym czytaniu. Nie wyobrażam sobie mojego bycia esperantystą jako "przynależności do samodzielnie wybranej, rozproszonej po świecie mniejszości językowej". Zachowałbym tę tożsamość, nawet gdyby większość ludzi praktykowała esperanto. Jest faktem, że, będąc esperantystą, teraz należę do mniejszości, lecz to zupełnie nie jest istotne. Nawet tutaj spostrzegam u autorów skłonność do podziału, rozdzielania, tym razem już nie podziału wśród esperantystów, lecz podziału u ludzkości: z jednej strony większość nie interesująca się językiem esperanto, którzy to "oni", oraz z drugiej strony mniejszość z innymi celami oraz zainteresowaniami, którzy to "my". Niebezpieczeństwem takiego podziału jest to, że ryzykuje się poczucie odrębności z powodu wyższości, a temu nie ufam.

Rzeczywiście jest interesujące, że skłonność do dokonywania podziałów, która wg mnie charakteryzuje Manifest, znajduje się na trzech poziomach: w ludzkości, jak właśnie powiedziałem, wśród esperantystów oraz w samym esperantyście, co pojawia się w punkcie pierwszym zatytułowanym Kryzys tożsamości.

Tu autorzy zauważają u esperantystów podział na superego skłonne do przewidywań i kochające mity oraz ego, z powodu którego, wg nich, po prostu cieszymy się językiem esperanto wśród nas. Podobny opis zupełnie nie wyraża rzeczywistości takiej, jak ją odbieram. Superego jest przecież częścią nas, która działa jak autorytet. Mocno wątpię, czy esperantyści skłonni do propagandy robią to z powodu poczucia moralnego obowiązku. Przypuszczam, że to zachowanie wyrasta w ego, podobnie jak przyjemność znalezienia się wśród nas i cieszenia się tym językiem. Dokładnie tak, ponieważ uważamy esperanto za coś zachwycającego, cudownego, wzbogacającego duszę i serce, coś, co dla wielu z nas zmieniło nasze życie w ogromnie pozytywnym sensie, właśnie dlatego tryska z nas pragnienie rozgłaszania go jak skarb. Moim zdaniem większość esperantystów jest skłonna do rozpowszechniania go, powodowania jego uznania, przyjęcia go jako język oficjalny po prostu tak, jak zakochany skłania się do opowiadania wszystkim o swojej miłości, o prześlicznej osobie, którą spotkał i kocha. To absolutnie nie wyrasta z superego, które autorytatywnie dyktuje obowiązki i które, jeśli nie wykonuje się jego nakazów, tworzy poczucie winy. Przeciwnie, jest to typowe zachowanie człowieka z uczuciem, które musi się wypromieniować, ponieważ przemilczenie wspaniałości napotkanego skarbu byłoby po prostu niemożliwe. Opis ten jest wiążący dla znakomitej większości propagandystów, których spotkałem lub z którymi współpracowałem. Idąc dalej, wcale nie istnieje konflikt pomiędzy superego a ego, lecz ogólnie jest osobowość o mocnych uczuciach, które nie potrafią nie ujawniać się na zewnątrz, nie potrafią zaprzestać prób wprawienia w entuzjazm jak największej liczby innych ludzi.

Że powoduje to, iż przekraczamy granice obiektywności w wywiadach, to przykładowo wyrasta to po prostu z potęgi miłości. Człowiek, który bardzo kocha, jest skłonny do ogromnego chwalenia ukochanej osoby oraz przesadzania z jej pięknem. Gdyby w takim przypadku odgrywało rolę superego, to wcale nie zachęcałoby do przesadnie dużego wychwalania, zmusiłoby daną osobę do obiektywnego spojrzenia na rzeczywistość, a ten, który przesadzał, poczułby się później przyciśnięty przez poczucie winy za swoje oszustwo, co po prostu nie zdarza się u naszych propagandystów.

Zatem podział pomiędzy superego a ego wydaje się mi niewłaściwy, jest dalszym skonkretyzowaniem jakiejś, prawdopodobnie nieświadomej potrzeby dzielenia i oddzielania. Oczywiście można żałować użycia fachowych terminów w ogólnym tekście: to samo da się powiedzieć prościej i jaśniej.

Ignorowanie cierpienia

Ta skłonność do oddzielania, dzielenia, odcinania części z całości prowadzi do nieporozumienia na temat tożsamości typowego esperantysty, przynajmniej jeśli osądzam według tych, których znam. A to sprowadza mnie do innego uczucia, które miałem, czytając Manifest. Uczucia związanego z żalem i brakiem.

Manifest zupełnie ignoruje to, że na świecie istnieje problem komunikacji językowej, że ten problem powoduje mnóstwo cierpień i że esperanto pojawiło się jako sposób leczenia odnośnej przyczyny cierpienia. Nie tylko pojawiło się jako lekarstwo, lecz również okazało się skutecznym lekarstwem tam, gdzie je zastosowano.

Ten mój punkt widzenia wzmocnił się, odkąd od zeszłego roku pracuję z uchodźcami. Ileż udręk, komplikacji, cierpień niesie z sobą brak narzędzia do komunikacji językowej! Gdy stoicie, jak się mi przydarzyło, przed kobietą, która przeżyła kryzys histeryczny, a która mówi tylko po albańsku i wasza możliwość pomocy jest praktycznie zerowa z powodu braku narzędzia do porozumiewania się, to już więcej nie będziecie uważali swojego bycia esperantystą jako prostej przyjemności posługiwania się tym językiem wśród nas. Ta osoba w oczywisty sposób potrzebowała pomocy psychologicznej, i bez wątpienia otrzymałaby ją, gdyby istniał wspólny język z psychoterapeutą. Lecz do dyspozycji nie było żadnego wspólnego języka. Nieco później do tego samego centrum przybył uchodźca z Kosowa, który wcześniej uczył się esperanto. Oprócz esperanto znał tylko albański. Zatem, chociaż nie przeznaczył dużo czasu na tę naukę, sytuacja była zupełnie inna. Tego młodzieńca mogłem wysłuchać i pomóc mu. Wśród innych uchodźców w tym centrum wielu posiadało jakieś umiejętności w angielskim, niemieckim, rosyjskim, które zdobyli przez lata nauki w szkole. Lecz mimo że i ja poświęciłem mnóstwo czasu na te języki, porozumiewanie się z nimi było bardzo wolne, płytkie, niemrawe, męczące, jednym słowem frustrujące. Nie dosyć skuteczne, aby wykonywać powierzoną mi pracę.

Podobne przeżycia są dla mnie kolejnym dowodem, że problem porozumiewania się jest ważnym problemem ludzkim, że esperanto jest rozwiązaniem wielokrotnie bardziej skutecznym od innych, i że nie zrobienie wszystkiego co możliwe w celu powiadomienia społeczeństwa o tym problemie i jego rozwiązaniu jest równoznaczne z odmową pomocy zagrożonym osobom. Gdy istnieje choroba i znane jest skuteczne lekarstwo, ci, którzy nie próbują rozpowiadać o skuteczności tego lekarstwa, nie robią wszystkiego, co należałoby normalnie zrobić. Nie dla jakieś moralności superego. Lecz po prostu z powodu zwykłego poczucia solidarności, które żyje w ego, gdy ono staje się dojrzałe.

Więc żałuję, że Manifest z Raumy zupełnie pomija uwalniającą od cierpienia funkcję esperanto oraz że wielu z jego zwolenników stara się wpoić nam wiarę, iż problem istnieje tylko w wyobraźni esperantystów, iż świat nie potrzebuje esperanto, iż ludzkość funkcjonuje całkiem dobrze bez niego.

Tego nie mogę zaakceptować. Sytuacje językowego upośledzenia są ogromnie liczne, a esperanto pozwala ich unikać. Problem, którego większość nie jest świadoma, może być wystarczająco ważny, aby uszanować działania mające na celu pozbycie się go. Ludność poddana promieniowaniu atomowemu, jak zdarzyło się w okolicy Czarnobyla, nic nie czuje, a nie byłaby niczego świadoma, gdyby jej nie poinformowano. Czy to usprawiedliwia brak wszelkich działań? Że duża większość ludzkości nie jest świadoma, iż istnieje skuteczny sposób pokonania oniemień, jąkań, poniżeń i niesprawiedliwości powodowanych przez obecny system komunikacji językowej, to nie usprawiedliwienia pozostawienia jej w tej niewiedzy. Wystarczy, że będzie się szanować wolność, tj. że nie będzie się narzucać tego rozwiązania odnośnym osobom. Lecz pomiędzy narzucaniem rozwiązania a powiadamianiem o jego istnieniu jest przeolbrzymia różnica.

Trzy systemy porozumiewania się

Jak wyjaśniłem w maju na forum młodzieżowym w Nowosybirsku, dokąd zostałem zaproszony przez rosyjski oddział TEJO, aby zając się problemami międzyludzkiej komunikacji, w naszym obecnym społeczeństwie istnieją trzy systemy stosowane do przezwyciężania trudności związanych z różnorodnością językową: biurokratyczny, dziko-kapitalistyczny i demokratyczny. System biurokratyczny stosowany jest przez ONZ, Unię Europejską i podobne im organizacje: wydaje się niewiarygodnie wysokie kwoty pieniężne, traci mnóstwo czasu i energii elektrycznej oraz nerwowej przy miernych wynikach. System dziko-kapitalistyczny kieruje się prawem dżungli: najsilniejszy narzuca swój język, tak działo się w przeszłości z francuskim, a obecnie dzieje się z angielskim. System demokratyczny jest systemem, który nie udziela osobnej potęgi jednej kulturze lub narodowi przy jednoczesnym unikaniu niesamowitego marnotrawstwa i nieefektywności systemu biurokratycznego. Dobrym przykładem takiego systemu jest esperanto.

Dla mnie warte jest poznanie faktów i udostępnienie ich ogółowi. Na przykład, jeśli chodzi o system biurokratyczny, nie jest mi obojętne, że Unia Europejska tłumaczy codziennie od trzech do czterech milionów słów przy takim koszcie, że każde słowo kosztuje tyle, ile jest potrzebne na uratowanie życia trzem dzieciom, które umrą z powodu biegunki. Gdzie idą pieniądze społeczeństwa, podatników, to wcale nie jest nieważne. Oczywiście komunikacja językowa jest tylko jednym aspektem o wiele obszerniejszego problemu, lecz jest aspektem, który warto uświadomić innym. Jeśli porówna się niskie koszty ludzkiej solidarności, która nie może się zrealizować z powodu braku pieniędzy, z przewysokimi kosztami biurokratycznego sposobu komunikacji językowej, natychmiast stanie się widoczne, jak dalece warto przebudować obecny światowy porządek porozumiewania się.

Podobnie nie jest mi obojętne, że przy systemie dziko-kapitalistycznym setki milionów dzieci na całym świecie cierpią, opanowując w trudzie język, którym nigdy nie będą w pełni władać, a którego praktyczna przydatność w wielu sytuacjach jest po prostu iluzoryczna. I nie jest obojętne, że USA za pomocą swoich filmów, magazynów, powieści posiada wpływ, który zmienia sposób myślenia i odczuwania całych narodów tylko z tego powodu, że język angielski, dzięki swojej potężnej pozycji, pośredniczy w zalewie świata ich kulturalnymi towarami. Towary te stoją na drugim miejscu na liście eksportowej USA. Wywołują one hipnotyczny skutek w społeczności światowej aż do stopnia niebezpiecznego kulturowo. Jak niedawno podkreślił artykuł w Time (Frederick Painton, "America: the price is right", Time, 22 sierpień 1994, str. 36), "Na całym świecie istnieje niezaprzeczalna fascynacja wszystkim co amerykańskie, podsycana przez filmy hollywoodzkie oraz amerykańskie seriale i felietony telewizyjne". Że jedna kultura wpływa na inną, to zupełnie nie byłoby irytujące, jeśli zjawisko byłoby ogólne: występowałoby wzajemne zapładnianie się kultur tak, jak do pewnego stopnia zdarza się w świecie esperanckim. Lecz, niestety, wpływ kulturalny przenoszony poprzez język angielski jest jednokierunkowy, zupełnie nie występuje wzajemność, co nie tak dawno temu zauważył inny amerykański dziennikarz: Amerykanie nie oglądają zagranicznych filmów, nie czytają zagranicznych powieści, nie słuchają zagranicznych piosenek, nawet już nie czerpią słów z innych języków (Nicholas D. Kristof, "Benefits of Borrowing Le Bon Mot", International Herald Tribune, 25 lipiec 1994).

To są jedynie wybrane przykłady spośród tych, które mógłbym zacytować. O wynaturzonych skutkach obecnego światowego systemu komunikowania się będę miał odczyt w Paryżu podczas przyszłorocznych Zielonych Świątków z okazji Europejskiego Kongresu Esperantystów. Przedstawię je szczegółowo. Tutaj chcę jedynie zaakcentować, że, ignorując je, Manifest z Raumy, wg mojego punktu widzenia, przegapia ważny aspekt esperanto, tj. rolę, którą może ono odegrać na świecie przy eliminacji wielu cierpień lub sytuacji niebezpiecznych kulturowo, które dwa pozostałe systemy, biurokratyczny i dziko-kapitalistyczny, tylko ciągle pogłębiają.

Wierzę, że w tym względzie esperantyści posiadają odpowiedzialność. Są oni w sytuacji lekarza, który wie o metodzie mogącej złagodzić cierpienie: ma on obowiązek powiadamiania o niej, nawet gdy jego siły są minimalne, nawet gdy społeczeństwo, ze względu na swój naturalny opór, egoistyczne interesy, lęki żyjące nieświadomie na dnie psychiki, mocno mu się sprzeciwia. W mojej opinii, jest pożałowania godne, iż Manifest z Raumy zupełnie ignoruje ten aspekt esperantyzmu.

Ostateczne zwycięstwo

W różnych tekstach członkowie Manifestu są skłonni do patrzenia z góry, bez szacunku na wyrażenie "fina venko" (ostateczne zwycięstwo), którego tak często i z takim zapałem używali nasi poprzednicy. Wg mnie, ma ono jednak rację bytu. Gdy pracowałem w Światowej Organizacji Zdrowia, często tam mówiono o ostatecznym zwycięstwie nad ospą. Instytucja ta intensywnie pracowała nad osiągnięciem tego ostatecznego zwycięstwa, i, chociaż większość społeczeństwa prawie nic o tym nie wiedziała, udało się jej. Dzięki temu ospa została wyeliminowana ze świata, zaoszczędzono wiele cierpienia wielu ludziom.

Nie jest to jedyny przykład. Wśród moich znajomych jest osoba odpowiedzialna w tej samej organizacja za strategie walki z chorobą Heinemedina. Również on niedawno powiedział mi, że ostateczne zwycięstwo nad tą chorobą w skali światowej wydaje się teraz względnie bliskie. Być może dziesięcioletnia praca w środowisku poświęconym zdrowiu publicznemu zniekształciła mój charakter, lecz dla mnie zapasy z cierpieniami, frustracjami, niesprawiedliwościami, mękami oraz innymi objawami systemów biurokratycznego i dziko-kapitalistycznego przy komunikacji językowej należą do podobnej dziedziny. A że chodzi o zdrowie psychiczne i społeczne, a nie o fizyczne, to niczego nie zmienia: powiązane są ze sobą wszystkie aspekty człowieka.

Jak pokazałem w mojej książce Le défi des langues, obecny system komunikacji językowej na świecie przedstawia wszystkie cechy neurozy. Dlatego nie widzę, czemu mielibyśmy pogardzać tymi, którzy walczą o rozpowszechnienie wiedzy na temat języka esperanto oraz światowego problemu językowego, a którzy uważają osiągnięcie tego celu za "fina venko". Troszeczkę więcej tolerancji nie zaszkodzi.

Teraz mogę wyjaśnić moją odpowiedź na pytanie: dokąd esperanto? Na początku powiedziałem, że idzie ono tam, gdzie idzie, mianowicie ku ostatecznemu zwycięstwu. Dla mnie to ostateczne zwycięstwo składa się z tego, że społeczeństwo powszechnie odkryje, ile cierpień niesie z sobą obecny porządek porozumiewania się na świecie (lub bardziej poprawnie: bałagan komunikacyjny), jak jest on niebezpieczny dla kultury, jak prowadzi do etycznie nieakceptowalnego wyboru priorytetów w używaniu pieniędzy społecznych, itd. itd. Gdy ta świadomość stanie się faktem oraz to, że esperanto leczy to zło, społeczeństwo przyjmie ten język międzynarodowy jako zwykłe lekarstwo do porozumiewania się między osobami mówiącymi różnymi językami. Nie mam wątpliwości, że kiedyś to ostateczne zwycięstwo stanie się rzeczywistością, innymi słowy, że świat pewnego dnia przyjmie nowy, bardziej sprawiedliwy i bardziej wygodny porządek porozumiewania się oparty na używaniu esperanto (lub być może innego języka o podobnych cechach). Nie mam tylko pojęcia, kiedy to się wydarzy. Być może będzie to wymagało czterystu lat, może jedynie dwustu, może już po dwudziestu lub trzydziestu latach będziemy bardzo bliscy celu. Rytm współświadomości jest nieprzewidywalny, a rolę zawsze mogą odegrać elementy przypadkowe.

W mojej opinii esperantyści, nieprzyjaciele języka esperanto oraz osoby obojętne mogą przyspieszyć lub opóźnić ten proces, lecz nie mogą wpłynąć na jego wypełnienie się; ono zależy od faktów społeczno-historycznych, które są ponad jednostkami. Oczywiście, wiele z tego, co robimy dla esperanto, zależy od naszej woli, lecz jeszcze więcej zdarza się bez naszego udziału.

To bardzo dobrze odczuwam w stosunku do siebie. Nie byłem w stanie porzucić esperanto, nie mogłem nie walczyć ze światowym bałaganem komunikacyjnym. To nie ja złapałem i używam esperanto, lecz to esperanto złapało i używa mnie. W tym względzie wielu ludzi jest podobnych do mnie. Oto urywek z listu, który właśnie otrzymałem z pewnego kraju na Środkowym Wschodzie:

"Sądzę, że cierpię na zaburzenie psychiczne, które jest przeciwne temu, które zdiagnozowałem u szerokiej rzeszy społeczeństwa: opór psychiczny przeciw esperanto. Wierzę, że cierpię na esperantozę, mianowicie na zbytnią miłość do naszego języka, co objawia się ciągłym zajmowaniem się i obsesją na każdy temat związany z esperanto (...) W rzeczywistości rozkoszuję się swoją chorobą i wcale z jej powodu nie cierpię".

Ten człowiek prosi mnie o pomoc psychoterapeutyczną, a z jego pełnego listu staje się całkiem jasne, że całkiem poważnie traktuje się jako chorego umysłowo. Wydaje się, że poczuł się nienormalnie z powodu drwin środowiska, odwiedził psychiatrę, który zdiagnozował jego zainteresowanie językiem esperanto jako chorobę obsesyjną. Lecz ten pomysł pochodzi tylko ze stwierdzenia, że jego skłonność zajmowania się tym językiem jest silniejsza od niego, od jego woli. W mojej opinii nie ma w tym nic chorego. Z chorobą mielibyśmy do czynienia tylko wtedy, gdyby dawała więcej bólu od szczęścia, gdyby posiadała negatywne konsekwencje dla jego rodziny oraz osób go otaczających, gdyby przeszkadzała mu funkcjonować normalnie w codziennym życiu. Lecz jeśli z tej obsesji wynika tylko dobro społeczne oraz indywidualne szczęście, to nie widzę powodu, dla którego powinno się to określać chorobą. Wielu naukowców, wielu fanów sportowych, hobbystów, muzyków lub marzycieli, którzy globalnie wzbogacają życie ludzkości, posiadają podobne skłonności, silniejsze od własnej woli. Ponieważ esperanto wyzwala takie nieopanowane impulsy działania na jego korzyść w ludziach należących do różnych kultur (znam licznych Chińczyków, Japończyków, mieszkańców Ameryki Południowej oraz Afrykańczyków, którzy posiadają identyczne objawy esperantozy), to możemy być pewni, że ich wpływ krok po kroku stanie się odczuwalny z takim wynikiem, że ludzkość uświadomi sobie swoją chorą sytuację względem komunikacji międzyludzkiej oraz pozna wartość lekarstwa o nazwie "esperanto".

Że społeczeństwo jest ogólnie chore, można to zobaczyć wg kryteriów podobnych do tych, których używałem przy powyżej zacytowanej osobie: system ten tworzy więcej cierpienia od szczęścia, więcej frustracji od zadowolenia, więcej usterek od efektów, więcej niesprawiedliwości od sprawiedliwości, itd. Prawdopodobnie esperantoza, którą w wyobraźni ma mój korespondent, jest reakcją społeczeństwa, historii, kolektywnej intuicji ludzkości na wyzwanie, które usterki te przedstawiają dla niej. Dlatego jest ona silniejsza od indywidualnej woli u ludzi, którzy zostaną nią zainfekowani. Jesteśmy częścią uzdrawiającego procesu społecznego, nieważne, czy zdajemy sobie z tego sprawę, czy nie.

Oczywiście jest to tylko moja opinia. Wielu uzna ją za fantazję, być może zbytnio mistyczną, a stąd w faktycznie potraktuje mnie jak szaleńca. Nie zapominajcie jednak, że kryteria dotyczące szaleństwa są bardzo względne w zależności od społeczeństwa, grupy ludzi, szkoły psychologicznej lub psychiatrycznej. Używajcie własnych. Czuję się szczęśliwy i pełen chęci do tworzenia w mojej działalności esperanckiej, nikomu to nie szkodzi,  nie zawadza mi to w życiu, nie używam ani środków nasennych, ani innych lekarstw psychoaktywnych, więc posiadam wystarczające motywy, aby uważać się za zdrowego umysłowo (co, oczywiście, zostało oficjalnie potwierdzone, gdy otrzymałem prawo do wykonywania zawodu psychoterapeuty).

Lecz na miliony innych sposobów można być zdrowym umysłowo. Jednym z nich jest wierność swojemu esperantyzmowi, chociaż bez akceptacji mojego mistycznego punktu widzenia. Innym może być całkowite odrzucenie języka esperanto, jako czegoś nieinteresującego. Więc moim celem zupełnie nie jest przekonywanie kogokolwiek, jedynie odpowiedzenie na prośbę Nicole Margot, abym wyraził na ten temat swoją opinię.

Manifest: czy drugie stadium w procesie dialektycznym?

Ze wszystkiego, co dotychczas powiedziałem, być może odnieśliście wrażenie, że mój stosunek do Manifestu z Raumy jest negatywny. Przed zakończeniem ważne jest, abym skorygował to wrażenie. Z dużą częścią ducha Manifestu z Raumy zupełnie się zgadzam. W rzeczywistości moja krytyka lub, może bardziej poprawnie, odczucie, że inaczej od autorów określam swoje miejsce, odnosi się jedynie do dwóch pierwszych punktów. Lecz co do trzech ostatnich punktów posiadam taką samą opinię. Zdefiniowane cele zgadzają się z moimi, jedyną różnicą jest to, że moje cele zawierają coś innego, co właśnie wyjaśniłem, a mianowicie powiadamianie społeczeństwa o leczniczym efekcie naszego źle znanego języka. Również o użyteczności kongresów w pełni się zgadzam, jak również o idei, że mamy coś do powiedzenia i że powinniśmy to pokazać światu. Przypuszczam, że Manifest przyczyni się trochę do otrzeźwienia esperantystów lub ich części, a to jest konieczne. Często pożyteczne jest, aby zakochany otrzeźwiał na nowo.

Skłaniałbym się na umieszczenie Manifestu z Raumy w procesie dialektycznym zgodnie z koncepcją Hegla. To wyjaśniłoby tendencję podziału, którą w nim zauważam. Wg tej hipotezy punkt widzenia poprzedników omawianych w punktach 1 i 2 jest tezą. Manifest z Raumy w oczywisty sposób się im sprzeciwia. Zatem prezentuje on antytezę. Być może dzisiejsze zebranie przygotowuje nadejście syntezy. Ta pojawi się, gdy zachowamy dobre punkty Manifestu lub jego ducha, lecz uda nam się złagodzić jego nietolerancję, brak szacunku, które go karmią w związku z celami pierwotnymi, i uzupełnimy go przez zwiększenie uwagi na potencjał społeczny języka esperanto, na jego leczniczą wartość na świecie, gdzie upośledzeni językowo stają się coraz bardziej liczni, w ludzkości, która koniecznie potrzebuje Nowego, Światowego Porządku Komunikacji Językowej.

Mam nadzieję, że nie zanudziłem was zbytnio tą długą paplaniną, a żałuję, że nie ma mnie wśród was, aby przedyskutować te i inne związane z tym punkty, Tak to już jest, niestety. Pozdrawiam was wszystkich przyjacielsko i życzę, aby wasza dyskusja była umysłowo i duchowo wzbogacająca oraz przyniosła owoce. Dziękuję wam za uwagę.

Co Pan sądzi o językach w Europie?

Dziękuję Panie Komisarzu za zaproszenie członków Unii Europejskiej do podzielenia się z Panem swoimi opiniami. Jest to oznaka troski i szacunku wobec zwykłych obywateli.

Europejski problem językowy jest wyznaczany przez naprężenie pomiędzy dwoma potrzebami, które na pierwszy rzut oka są przeciwne: potrzebą efektywnego porozumiewania się oraz potrzebą respektowania równości oraz tożsamości każdego. Używanie angielskiego nie jest demokratyczne. Powoduje ono afazję u szerokiej większości Europejczyków. Proszę zaobserwować, jak dwaj przeciętni, 30-40 letni Europejczycy z różnych krajów próbują poradzić sobie za pomocą angielskiego, gdy ich języki ojczyste nie należą do grupy języków germańskich, nawet po sześcio lub siedmioletniej nauce tego języka w szkole. Rozpozna się wszystkie objawy afazji: ich zdania są nieskładne, wciąż przeszukują pamięć w celu znalezienia właściwego słowa, muszą kilkakrotnie powtarzać zdania w celu ich zrozumienia, nie potrafią wymówić prawidłowo tego lub tamtego dźwięku itd. Jeśli weźmie się pod uwagę przeznaczoną przez nich na naukę ilość czasu, to wynik jest opłakany. Powodem jest to, iż angielski nie jest przystosowany do wymogów komunikacji międzykulturowej. Jest to obiektywnie dowiedzione przez fakt, iż dziesięciokrotnie mniejsza inwestycja w czasie daje znacznie lepszy wynik, jeśli język porozumiewania się zostanie wybrany mądrzej i bardziej rozsądnie.

Nie tylko używanie angielskiego jest niedemokratyczne, lecz również istnieje okropny brak demokracji w sposobie, w jakim problem językowy jest przedstawiany obywatelom. Władze, a wraz z nimi media, elita intelektualna są zamieszani w kolosalne oszustwo, prawdopodobnie bardziej z powodu swojej ignorancji niż świadomie, lecz w każdym przypadku w sposób niegodziwy zaprzeczają konsekwencjom. Oszukiwanie jest łatwo przyjmowane. Psychologicznie bardziej wygodnym jest bycie oszukiwanym, zwodzonym niż zmierzyć się z rzeczywistością, a pokusa widzenia tego, co pragniemy, zamiast faktów – myślenie życzeniowe – jest zawsze o krok. Niemniej jednak oszukiwanie jest oszukiwaniem, bez względu na prowadzące do niego czynniki. A oszukiwanie ludzi jest niedemokratyczne.

1. Ludzie nie mówiący angielskim są zmuszani  do wierzenia, że perfekcyjne opanowanie angielskiego jest możliwe. Oszustwo. Ta możliwość ogranicza się do ułamka ludzi mówiących językami germańskimi oraz do tych, którzy mogą pozwolić sobie na studiowanie na angielskim uniwersytecie przez cztery do pięciu lat. Nawet tak wiele nauki nie usuwa ich nierówności w stosunku do rodzimych użytkowników języka angielskiego.

2. Ludziom każe się wierzyć, że mogą osiągnąć perfekcję w angielskim poprzez naukę w szkole. Duża większość nastolatków wyobraża sobie, że po skończeniu kursów angielskiego będą go znali dobrze. Oszustwo. Badania wykonane w Hanowerze na grupie 3700 studentów uczących się angielskiego od siedmiu do dziesięciu lat pokazały, że jedynie jeden procent z nich można było umieścić w kategorii "bardzo dobra znajomość", a tylko cztery procent w kategorii "dobra znajomość". Badanie to również pokazało, że większość młodych ludzi miała duże iluzje na temat swojego poziomu. Trzydzieści cztery procent oceniło się na "bardzo dobry", a czterdzieści pięć procent na "dobry". Samooszukiwanie się. Obiektywność, szczególnie w stosunku do własnej osoby, jest zawsze trudna. Niestety, to samooszukiwanie się działa przeciw demokracji, ponieważ wzmacnia ono inne oszustwa.

3. Ludziom mówi się, że po nauczeniu się angielskiego będą mogli porozumieć się z całym światem. Oszustwo. W Europie ponad dziewięćdziesiąt procent populacji z kontynentu nie potrafi zrozumieć prostej próbki codziennego angielskiego. Spróbujcie rozmawiać z kimś na ulicy w Polsce lub we Francji. Zdacie sobie sprawę, że oszukano was co do powszechności angielskiego.

4. Chce się, abyście uwierzyli, że dominacja angielskiego jako jedynego języka światowego jest definitywna i zrządzona przez los, a absurdem jest proponowanie zmiany w tym systemie, nawet po względnie długim okresie przejściowym. Historia uczy nas, że takie osądy mają większą szansę zawieść niż się spełnić. Nikt nie wie, co jest za rogiem. Przedstawianie przypuszczenia jako faktu jest aktem oszustwa.

5. Oszukuje się ludzi przez ukrywanie tego, jak wymowa angielska sprawia, iż jest to zupełnie inny język, trudniejszy do mówienia niż większość języków dla większości ludzi. Unika się mówienia, że duża liczba samogłosek (24) oraz obecność dźwięku th, który nie istnieje w językach osiemdziesięciu dwóch procent Europejczyków, są ciągłym źródłem nieporozumień oraz powodują zwiększone ryzyko ośmieszenia. Spostrzeżenie i odtworzenie różnic pomiędzy fourteen, forty, thirteen i thirty lub pomiędzy soaks, socks, sucks, sacks, sex, six, seeks itd. jest niemożliwe dla większości mieszkańców naszej planety.

6. W porównaniu z innymi językami angielski wymaga zdwojonego wysiłku przy zapamiętywaniu jego słownictwa, lecz tego się nigdy nie podkreśla. Oszustwo. W prawie wszystkich językach istnieje pewne połączenie formy wyrazów przedstawiających pokrewne pojęcia: we francuskim lunaire jest utworzone z lune; dentiste z dent, désarmement z arme. W angielskim w każdym przypadku należy wyuczyć się dwóch różnych słów: moon / lunar, tooth / dentist, weapon / disarmament. Dodatkowo nie ma się faktycznie opanowanego angielskiego, jeśli nie zna się tysięcy synonimów takich jak buy / purchase, read / peruse, freedom / liberty, threat / menace, itd. Znacząca większość języków radzi sobie znakomicie bez takiego przerośniętego słownictwa.

7. Zakłada się z góry, że angielski jest normalnym językiem, tak samo precyzyjnym jak inne. Oszustwo. Jest o wiele mniej precyzyjny, ponieważ brakuje mu znaczników gramatycznych, a jego przestrzenie semantyczne są często zbyt szerokie. Oto kilka przykładów:

a) Develop an industry może oznaczać “założyć przemysł”, “utworzyć przemysł tam, gdzie go jeszcze nie było” jak również “rozwinąć, rozszerzyć już istniejący przemysł.”

b) Bush warned against attacking Iran może znaczyć zarówno “Bush ostrzegał przed pomysłem zaatakowania Iranu” jak i “Busha ostrzegano przed pomysłem zaatakowania Iranu.”

c) Znana mi tłumaczka rozpoczęła tłumaczenie zdania Iraqis today have no power jako “Irakijczycy nie mają siły politycznej, siły decyzji”, a dopiero po kilku minutach z tego, co mówiono dalej, zorientowała się, że powinna była powiedzieć “Dzisiaj jest dzień bez prądu elektrycznego w Iraku”.

d)  Termin English teacher może odnosić się zarówno do angielskiego nauczyciela uczącego matematyki jak i do węgierskiego nauczyciela uczącego języka angielskiego.

Mógłbym podać niezliczone przykłady, lecz te prawdopodobnie wystarczą. Pracuję z wieloma językami, lecz żaden z nich nie jest tak dwuznaczny jak angielski. Jest to poważne niedociągnięcie dla dziedzin prawnych i naukowych.

8. Mówi się, że esperanto to hobby, amatorski projekt, utopijna fantazja, która nigdy nie będzie działać. Oszustwo. Gdy porówna się w praktyce z innymi środkami międzynarodowej komunikacji – z angielskim na wysokim poziomie, z łamaną angielszczyzną, z tłumaczeniami na żywo, z gestykulacją lub jąkaniem się w ledwo co opanowanym języku, itd. – okaże się ono dużo lepsze, chociaż nie wymaga nawet groszowych inwestycji w komunikacji językowej oraz wymaga o wiele mniej wysiłku: przy tym samym wieku oraz liczbie godzin tygodniowo, sześć miesięcy nauki esperanto daje poziom komunikacyjny, którego uczeń nie osiąga nawet po sześciu latach nauki innego języka, łącznie z angielskim. Esperanto jest bardziej ekonomiczne od wszystkich pozostałych systemów (zobacz na artykuł Komunikacja językowa – studium porównawcze w terenie).

9. Ludziom każe się wierzyć, że angielski jest jedyną możliwą odpowiedzią na wyzwanie prezentowane przez różnorodność językową, a wymagane przez nie koszty są nieistotne i nie do zmniejszenia. Oszustwo. Koszty zmalałyby znacznie, zarówno w nauczaniu jak i stosunkach międzynarodowych, gdyby esperanto zastąpiło język angielski. Ekonomista Francois Grin wyliczył, że gdyby Europa przyjęła esperanto, to każdego roku zaoszczędziłaby 25 miliardów euro (tj. roczna oszczędność 35 miliardów dolarów).

10. Społeczeństwu każe się również wierzyć, że wirtualny monopol angielskiego w nauczaniu języków nie ma stron ujemnych. Oszustwo. Jego zastąpienie przez esperanto, język przyswajany o niebo szybciej, uwolniłoby setki godzin, które można by przeznaczyć na naukę innych języków. To wprowadziłoby prawdziwe zróżnicowanie do nauczania języków. Szkoły w ten sposób odzwierciedlałyby różnorodność kulturową, gdy obecnie muszą wystawiać młode umysły jedynie na jedną kulturę, która w rzeczywistości przedstawiana jest, zawsze w podtekście, z prostego powodu braku konkurencji, jako przewyższająca wszystkie inne.

W skrócie, organizacja językowa Europy oraz w rzeczywistości całego świata jest oparta na imponującej liczbie oszustw, które są powtarzane z przemowy na przemowę, z artykułu na artykuł, bez względu na to, czy szerzenie nieprawdy jest dokonywane świadomie lub czy – co występuje prawdopodobnie najczęściej – ludzie po prostu powtarzają to, co z przesądem mówią inni, bez zatroszczenia się o sprawdzenie tych faktów lub myślenia o konsekwencjach swojego zachowania.

Co ma Pan zamiar zrobić, Panie Komisarzu? Co zamierza Komisja, aby przywrócić prawdę? Wybór angielskiego jako dominującego środka komunikacji językowej nigdy nie był wynikiem demokratycznej decyzji: społeczeństwa nigdy szczerze nie poinformowano, ani obywatelom nigdy nie dano swobodnego wyboru. Prawdziwy duch demokracji wymaga, aby ludzie odpowiedzialni zostali obiektywnie poinformowani o zaletach i wadach różnych opcji, aby obiektywnie i szczerze powiedzieć o nich społeczeństwu, aby przyciągnąć uwagę na oszustwa, na które są wystawiani ludzie, aby dać im swobodę wyboru decyzji. Czy jest Pan przeciwny temu punktowi widzenia? Jeśli tak, to na czym opiera Pan swoje stanowisko?

Jeśli Komisja będzie wciąż podążała drogą inercji, dowiemy się, że nie ma nadziei na demokrację w instytucjach europejskich. Wszystkie oszustwa, nawet jeśli są rozpowszechniane w dobrych intencjach, mogą jedynie doprowadzić do niedemokratycznego rozwoju.

Claude Piron

Jak i po co uczyć się esperanto

Wierzę w Dobro. I, przeciwnie do wielu ludzi, wierzę, że Dobro wcale nie jest symetryczne ze Złem, lecz ogromnie go przewyższa. Źle zbudowany dom wali się. Dobrze zbudowany opiera się atakom sił przyrody, nawet tym najstraszniejszym. Dlatego nie mam żadnej wątpliwości co do przyszłości języka esperanto. Jeśli się go porówna z innymi środkami do porozumiewania się pomiędzy narodami, staje się jasne, że jest najlepsze. Spostrzegam esperanto jako jedną z materializacji Dobra.

Istnieją trzy systemy porozumiewania się międzynarodowego: biurokratyczny, dżungli i demokratyczny. System biurokratyczny jest używany w organizacjach międzynarodowych, takich jak ONZ i Unia Europejska. Jak wszystkie systemy biurokratyczne, zużywa on gigantyczne ilości papieru, czasu, pieniędzy, energii elektrycznej i ludzkiej z mizernymi wynikami. A za to wszystko płacą podatnicy, czyli wy.

System dżungli to taki, w którym jeden język, a dalej jedna kultura, jeden naród lub jedna grupa narodów otrzymuje pozycję monopolisty nie ze względu na odpowiednie zalety danego języka czy kultury, lecz jedynie z powodów politycznych, gospodarczych i tym podobnych, które nijak mają się do wymogów komunikacji językowej zadowalającej dla wszystkich. Takim systemem było porozumiewanie się za pomocą języka francuskiego w XIX wieku, takim systemem jest używanie języka angielskiego obecnie. System ten, który uprzywilejowuje członków jednej kultury, posiada wiele wstrętnych efektów, które tworzą w świecie pozorną i niebezpieczną równowagę, nie wspominając nic o katastroficznych konsekwencjach kulturowych tego językowego wścibstwa.

A zarówno systemowi biurokratycznemu jak i systemowi dżungli brakuje jednego z głównych składników ludzkiej dobroci, mianowicie uczucia. To są systemy bezduszne. Brakuje im głównie współczucia, litości, poczucia sprawiedliwości i wygody porozumiewania się, zważania na potrzeby tych, którzy są mali i słabi, poczucia ludzkiej godności oraz prawa dla wszystkich do napotkania kogoś, kto wysłucha i zrozumie, kogoś, z kim będzie można się bezproblemowo porozumieć.

Trzeci system jest demokratyczny. Nazywa się esperanto. Jak wszystko demokratyczne, posiada wiele braków, wiele niedoskonałości. Lecz mimo to jest on najbardziej sprawiedliwym, najefektywniejszym oraz społecznie i psychicznie najbardziej zadowalającym systemem. Jednym słowem, jest dobry. Narodził się z dobroci jednego człowieka. Narodził się z uczucia litości, solidarności, z żądania sprawiedliwości i ludzkiej godności. Tak, jest dobry. I dlatego przeżyje inne systemy.

Wierzę w esperanto. Wierzę, że ten język jest dużo bardziej cenny niż przypuszcza większość esperantystów. Wierzę, że rozwiąże dużo więcej problemów w przyszłości ludzkości niż to się powszechnie uważa, nawet wśród nas. Wierzę, może on zlikwidować wiele cierpień, których ludzie nie są świadomi, a które wiążą się z brakiem środka do wzajemnego porozumiewania się.

Miłość może zabić język

Wywiad z prof. Claude'em Pironem z Uniwersytetu w Genewie na temat problemów językowych

Wielu polityków, między innymi Michel Rocard, były socjalistyczny premier prezydenta Mittteranda, który już jest przewodniczącym komisji do spraw kultury w parlamencie europejskim, wskazuje Szwajcarię jako przykład potwierdzający, że w Unii Europejskiej można koegzystować w środowisku wielojęzycznym. Rozmawiamy na ten temat z Claudem Piron, który uczy na Fakultecie Psychologii i Pedagogiki na Uniwersytecie w Genewie i jest uważany za jednego z najważniejszych specjalistów w dziedzinie międzynarodowego porozumiewania się, które to doświadczenie nabył jako tłumacz z języków angielskiego, chińskiego, hiszpańskiego i rosyjskiego w ONZ i Światowej Organizacji Zdrowia oraz jest autorem licznych dzieł i esejów dotyczących interlingwistyki.

– Według Michela Rocarda i innych polityków Europa mogłaby bardzo dobrze funkcjonować wielojęzycznie, tak jak Szwajcaria bardzo dobrze koegzystuje w ramach czterech języków. Panie Piron, jest Pan zarówno Szwajcarem jak i specjalistą w dziedzinie międzynarodowej komunikacji językowej. Jak Pan zareaguje na takie stwierdzenie?

– Pan Rocard oraz inni mylą się. Szwajcarom udało się stworzyć dla zagranicy bardzo ładny obraz swojego kraju jak również m.in. obraz harmonijnej koegzystencji w ramach różnych języków. To prawda, że w Szwajcarii, na przykład w przeciwieństwie do Belgii, rzadko zdarzają się widoczne konflikty oparte o używanie języków. Mimo to panorama ta jest mniej idylliczna niż ją przedstawia Pan Rocard. Na przykład mówienie o czterech językach jest złudne. To prawda, że oficjalnie Szwajcaria używa czterech języków. Lecz jeden z tych czterech, romansz, nie odgrywa żadnej roli w stosunkach wewnątrz kraju.

– Językiem Romansz, wg mojej wiedzy, mówi nieduża mniejszość, która zamieszkuje enklawy językowe w kantonie Gryzonia. Posiada on wiele odmian i dialektów więc jest mało praktyczny do wykorzystywania. Około dwadzieścia lat temu w celu połączenia wielu dialektów i wzmocnienia tego języka stworzono “romantsch grischun”, była to operacja prawdopodobnie przypominająca tę z Landsmal z Aasen (1) w Norwegii, lecz mimo to, czwarty język szwajcarski wydaje się umierać...

– Ogólnie język nie żyje długo po tym, jak przestają istnieć ludzie, którzy znają jedynie jego. A taka jest obecna sytuacja języka romansz: wszyscy jego użytkownicy są przynajmniej dwujęzyczni, mówiąc równie dobrze po niemiecku (a właściwie w dialekcie szwajcarskim języka niemieckiego) jak i w romansz. Lecz to nie wystarcza do uratowania tego języka.

– Czy jest to nowe zjawisko?

– Względnie nowe, tak. Przed dwustu laty większość z użytkowników języka romansz żyła między sobą bez licznych kontaktów z osobami mówiącymi innymi językami. Lecz życie ogromnie się zmieniło. Piękno tego regionu przyciągało turystów, a z ich powodu pojawił się handel, hotele, przemysł, które stworzyły firmy z niemieckojęzycznej Szwajcarii. Niemieckojęzyczna ludność napływowa wprowadziła swój język i używała go dalej. Jednocześnie młodzież zdała sobie sprawę, że osiągnie lepszą pozycję w życiu gospodarczym, jeśli zacznie studiować w niemieckojęzycznej Szwajcarii, aby do perfekcji opanować język niemiecki. Z tych i innych powodów ludność stawała się coraz bardziej niejednorodna. Wtedy zadziałał bardzo ważny czynnik: miłość. Smutno stwierdzić, że miłość sknociła życie kulturalne, lecz tak jest. Młodzi Romanszowie zakochali się w niemieckojęzycznych dziewczynach, a niemieckojęzyczni pokochali dziewczęta Romanszów. W ten sposób powstało wiele tysięcy par. A w każdej z nich językiem rodzinnym stał się niemiecki, ponieważ jego znajomość w Szwajcarii jest ważna z powodów ekonomicznych, natomiast prosperować bez języka romansz jest ogromnie łatwo, nawet w regionach, gdzie jest on językiem tradycyjnym.

– Więc przyjmijmy, że praktycznie język romansz nie ma znaczenia. Jednak pozostają trzy języki, które współistnieją w harmonii.

– Na pozór tak. Lecz waga gospodarcza niemieckojęzycznej części kraju jest o wiele większa od dwóch pozostałych. Istnieje o wiele więcej bezrobocia w regionach francusko- i włoskojęzycznych, głównie z tego powodu. Inwestycje w Szwajcarii idą do regionów niemieckojęzycznych, nie do obszarów objętych językiem francuskim. A występuje wiele problemów psychologicznych.

– Do jakich problemów robi Pan aluzję?

– Sytuacja w każdym miejscu jest inna. Na obszarach włoskojęzycznych często rządzi niemiecki. Wielokrotnie zdarzyło mi się w Locarno, że kelner przemówił do mnie natychmiast po niemiecku, a nie po włosku. Nie wyobrażał sobie, że może mi się nie podobać branie za niemieckojęzycznego. Problemy psychologiczne w tych regionach wiążą się z odczuciem bycia poddanym inwazji, stania się obcym we własnym kraju, a stąd z poczuciem tożsamości. Na terenach francusko- i niemieckojęzycznych znam wiele osób, które żyją z ciągłym odczuciem niższości, ponieważ pochodzą z regionu o innym języku i przeprowadziły się różnych okoliczności życiowych, z powodu możliwości znalezienia pracy. Oznacza to, że we wszystkich kontaktach jeden z małżonków nigdy nie czyje się jak w domu z językowego punktu widzenia, nigdy nie czuje się na równym poziomie z sąsiadami, handlarzami, ludźmi z otoczenia. Dla osoby niemieckojęzycznej bezbłędne mówienie językiem francuskim jest bardzo trudne. Więc, taka osoba ciągle ma świadomość swojego złego sposobu mówienia. Stosunki nigdy nie są tak samo dobre jak z osobami, które mówią tym samym językiem.

– Dlaczego Pan mówi "jeden z małżonków"?

– Ponieważ to ustaliłem. Bardzo często w parze, która przeprowadziła się do regionu z innym językiem, jedno z nich jest bardziej utalentowane językowo i szybko adaptuje się. Lecz żeby oboje posiadali konieczne zdolności, aby stać się doskonałymi użytkownikami obcego języka, to jest statystycznie o połowę mniej prawdopodobne od tego, że tylko jedno z nich je posiada. Oczywiście, istnieją również pary, w których ani jedno, ani drugie nie zdołało naprawdę opanować obcego języka. Dlatego żyją oni z ciągłym poczuciem mniejszej wartości, poczuciem bycia obcym.

– Jednak z punktu widzenia rządowego, gospodarczego i politycznego Szwajcaria jest krajem, który dobrze funkcjonuje, pomimo swojej różnorodności językowej. Czy nie mogłaby stanowić modelu dla Europy?

– Nie. Praktycznie Szwajcaria jest krajem trójjęzycznym. A te trzy języki cieszą się prestiżem. W Europie do teraz mamy 20 języków, a wśród nich znajdują się języki, jak litewski, estoński, węgierski, słoweński, które pomimo swojego piękna i bogactwa nie posiadają żadnego prestiżu, nie są znane zewnętrznie. Więc sytuacja będzie zupełnie inna. Oczywiście, trójjęzyczność mnóstwo kosztuje Szwajcarię, łącznie z ostrymi konfliktami, takimi jak to, czy w szkołach należy najpierw uczyć innego języka krajowego, czy preferować naukę języka angielskiego. Lecz już potrzeba tłumaczenia wszystkiego pochłania znaczne sumy. Gdyby tak było z 20 językami, to koszty stałyby się nie do udźwignięcia.

– Należy więc ograniczyć liczbę języków, które będą używane.

– Wtedy popadnie się w niesprawiedliwość. Tego nie da się przeprowadzić metodami demokratycznymi. Słowo jest potęgą, jak wiedzą wszyscy politycy, wszyscy adwokaci czy Prezydent Bush. Dać jednym pełną możliwość mówienia spontanicznie, poprawnie, elokwentnie, a innym ją odebrać, to byłoby równoważne rezygnacji z demokracji.

– Czy nie z tego powodu, jak również przez fakt, iż nawet ograniczona liczba języków stwarza mnóstwo problemów, praktyką w instytucjach europejskich staje się coraz częstsze używanie wyłącznie angielskiego? Po trochu dzieje się to również na murach szwajcarskich miast, gdzie pojawiają się reklamy coraz częściej w języku angielskim, które nadają się jednakowo dla wszystkich kantonów i w ten sposób są oszczędniejsze. Czy używanie tylko angielskiego nie rozwiązałoby tego problemu w sposób zadowalający dla wszystkich?

– Absolutnie nie. Daje to anglojęzycznym niezasłużony przywilej, tym bardziej niezasłużony, że Brytyjczycy nigdy nie byli prawdziwie entuzjastycznie nastawieni do przyłączenia się do Europy i, przykładowo, nie dołączyli do strefy walutowej euro. Czy pan wie, że ponad 700.000 studentów językowych z Unii Europejskiej corocznie odbywa kursy angielskiego w Wielkiej Brytanii? Kraj ten otrzymuje olbrzymie korzyści z możliwości uczenia swojego języka mnóstwa obcokrajowców. "English language teaching is very big business," (Nauczanie języka angielskiego jest bardzo dużym biznesem), raz wyznał biuletyn Londyńskich Targów Języka Angielskiego. (2)

– Jeśli Pan pozwoli, ja również posiadam podobną uwagę, który wywarła na mnie duże wrażenie: długi artykuł w Observer sprzed około dwóch lat posiadający zadowolony z siebie tytuł “They’re talking our language” (oni mówią naszym językiem) oświadczył “Brytania być może straciła imperium, lecz podbiła planetę”.

– Z całą pewnością! Dodatkowo na poziomie studiów wyższych nacisk na studia na uniwersytetach anglojęzycznych nie przestaje rosnąć. W ciągu ostatniego roku akademickiego Europejczycy należeli do ponad 100.000 z 550.000 studentów zagranicznych w USA, a do 160.000 z 220.000 studentów zagranicznych w Wielkiej Brytanii. Mieszkając tam podczas swoich studiów, studenci ci są całkowicie wchłaniani przez anglosaski sposób myślenia, a gdy wracają, mają skłonność rozwiązywania problemów na sposób anglosaski. Jest to tym bardziej godne pożałowania, ponieważ należą oni do elity gospodarczej, politycznej lub kulturalnej; tylko ona jest finansowo w stanie wysyłać swoje dzieci na lata nauki w takich krajach. Być może również z powodu tych czynników (między wieloma innymi) świat w takim stopniu wyewoluował w kierunku amerykańskiego stylu życia.

– Jednak w Unii Europejskiej urzędnicy ciągle podkreślają wagę uczenia się innych języków niż angielski. Na przykład, Rada Europy nawoływała kraje, aby zorganizowały naukę przynajmniej dwóch języków obcych od bardzo wczesnego wieku.

– Pomiędzy teorią a praktyką występuje straszliwa sprzeczność. W teorii popartej wieloma pięknymi przemowami i rezolucjami twierdzi się, że należy pobudzać naukę różnych języków Europy, ponieważ taka różnorodność językowa jest bogactwem kulturowym, które należy bezwzględnie chronić. Również szwajcarski język romansz oficjalnie jest bogactwem kultury koniecznym do uratowania i stanowi temat równie pięknych i żarliwych przemówień. Lecz większość lingwistów, którzy zbadali tę sytuację, twierdzi, że ten język przestanie być używany po dwóch pokoleniach. Tak samo jest na poziomie europejskim: za elokwentnymi przemowami na temat nauki różnych języków nigdy nie postępują efektywne, rzeczywiste decyzje. W ten sposób praktycznie faworyzuje się tylko język angielski. Dziewięćdziesiąt pięć procent uczniów "wybiera" angielski. A nikt nie zwraca uwagi na fakt, iż ze stu uczniów co najwyżej jeden, średnio, osiąga w nim poziom, który pozwala mu pertraktować z osobą anglojęzyczną na nie zanadto nierównym poziomie.

– Przy takim stanie spraw wydaje się trudno wykręcić. Aby pokonać problemy językowe zaprezentowane przez Pana, pozostawałoby, pomijając łacinę, już wykluczoną przez samego Komeniusza w 1600 roku, używanie języka nieetnicznego, nie związanego terytorialnie, jakiegoś rodzaju esperanto, powiedzmy, nadającego się do dzisiejszych wymogów, jezyka nie tylko do zawierania znajomości i wymieniania uśmieszków.

– Nie jakiegoś rodzaju esperanto, lecz właśnie esperanto, rozwiązania już przeeksperymentowanego przez międzynarodowy kolektyw, niezbyt liczny, lecz zupełnie wystarczająco rozpowszechniony, w którym okazało się ono doskonałe nie tylko do zawierania przyjaźni, lecz również do dzielenia się wszelkiego rodzaju informacjami. Pomiędzy ludźmi, którzy nauczyli się esperanto, każdy język, każda kultura, każda tożsamość jest szanowana, nie istnieją problemy ze zrozumieniem i nie ma potrzeby wyjeżdżać na studia za granicę lub inwestować tysiące godzin w zapamiętywanie rzeczy absurdalnych (jak, na przykład, fakt, że angielskie –ough wymawia się na cztery różne sposoby w tough, though, through kaj cough). Po sześciu miesiącach nauki typowy uczeń osiąga w esperanto umiejętność porozumiewania się podobną do tej, którą osiągnie w angielskim dopiero po sześciu latach przy tej samej liczbie godzin tygodniowo.

– Jednak czy nie byłoby szkoda, że przy nauce tylko esperanto straciłoby się kulturalne wzbogacenie się, które udostępnia nauka innych języków obcych?

– Lecz przecież dokładnie to robi obecny niby monopol angielskiego. Gdyby uczniowie uczyli się esperanto w ciągu jednego roku szkolnego, wystarczyłoby to, aby po kilku latach został rozwiązany problem porozumiewania się pomiędzy Europejczykami (a to, przykładowo, pomogłoby w znacznym stopniu również nie-Europejczykom, ponieważ esperanto jest względnie dobrze rozpowszechnione w Azji). Jednocześnie zwolniłoby się mnóstwo czasu dla dalszej nauki języków. Przez pięć lub sześć dalszych lat młodzież uczyłaby się języka/języków, który sobie wybrała wg swojego gustu lub według swoich kulturowych upodobań. W ten sposób języki łacina, francuski, niemiecki, grecki, rosyjski, arabski i inne ważne kulturowo ponownie znalazłyby w szkołach miejsce proporcjonalne do swojej wartości kulturalnej. Obecnie prawie nikt się ich nie uczy, chociaż to zapomnienie ważnych języków na korzyść angielskiego faktycznie jednak nie przynosi właściwego rozwiązania problemu międzynarodowego porozumiewania się.

– Na początku powiedział Pan, mówiąc o języku romansz, że język nie może żyć, jeśli znikną osoby mówiące tylko nim. Lecz wszyscy, którzy używają esperanto, są przynajmniej dwujęzyczni, a czy to nie oznacza, że esperanto może tylko wkrótce umrzeć?

– To, co powiedziałem na temat języka romansz, jest słuszne tylko dla języków narodowych lub regionalnych. Język używany tylko do porozumiewania się na poziomie międzynarodowym znajduje się w zupełnie innej sytuacji. Od czasu swojego pojawienia się na scenie światowej esperanto nigdy nie przestało się rozpowszechniać, chociaż odbywało się to bardzo wolno. Do chwili obecnej okazuje się ono szczególnie energicznym, żywym, twórczym językiem. Proszę spojrzeć na Internet. W rzeczywistości analiza lingwistyczna pokazuje, że jest ono bardziej energiczne od francuskiego, który okropnie zesztywniał i z trudnością tworzy nowe słowa.

– Na koniec, Panie Profesorze, czy sądzi Pan, że rozwiązanie o nazwie "esperanto" zostanie kiedyś przyjęte?

– Tak. Jest łatwo obiektywnie porównać je w praktyce z innymi systemami i to porównawcze badanie pokazuje, że jest ono systemem z maksimum zalet dla największej liczby ludzi oraz z minimum wad. Jego odrzucenie nigdy nie opiera się na badaniu porównawczym różnych opcji. Ludzie, którzy rezygnują z esperanto, nigdy nie uczestniczyli w międzynarodowej debacie prowadzonej w tym języku (nie porównywali, jak wygląda podobna debata bez niego) nigdy nie widzieli, jak używają go dzieci podczas zabawy, nigdy nie przeczytali dzieła z jego literatury. Ich postawa opiera się na ich wyobrażeniach, a nie na rzeczywistości, tylko na irracjonalnych uprzedzeniach oraz braku doinformowania się. Lecz pojawiają się liczne oznaki zmian w tym stanowisku, szczególnie ze strony lingwistów, którzy kiedyś mówili o esperanto z przerażeniem jako o "języku utworzonym na biurku". Wg mnie nie jest zbyt odległa chwila, gdy różne opcje rozwiązania tego problemu komunikacji międzynarodowej staną się szerzej znane i decyzje polityczne będą czerpały natchnienie z racjonalnych kryteriów. Ze wszystkich opcji zostanie wybrana ta najlepsza, która równocześnie jest najtańsza i wykazuje się największym poszanowaniem wszystkich kultur. Gdy obywatele europejscy w pełni uświadomią sobie, że istnieją prawa oraz obowiązki również w dziedzinie porozumiewania się, zażądają poszanowania dla nich, a politycy zrozumieją, że nadszedł czas, aby pokazać swoją przychylność dla tej opcji, którą społeczność będzie uważała za wszechstronnie najlepszą.

1. Ivar Aasen, młody glotolog amator, w 1850 zbudował z dialektów norweskich Landsmal (zwany również Nynorsk lub Nowonorweskim), który przeciwstawiał się Riksmalowi z bazą duńską.

2. English Language Fair, Newsletter n. 3 London, Barbican Centre, 22-24 październik 1984

Esperanto: co po stu latach?

Sto lat temu

Sto lat. Minęło już sto lat od tego głównego momentu w historii ludzkości, gdy Zamenhof w tym mieście przemówił do pierwszego kongresu esperanto, mówiąc: "Pozdrawiam was, drodzy współideowcy, bracia i siostry z wielkiej, ogólnoświatowej rodziny ludzkiej, którzy przybyliście z krajów bliskich i dalekich, z najróżniejszych regionów świata, aby przyjacielsko uścisnąć sobie wzajemnie dłoń. Nasze zebranie jest skromne; świat zewnętrzny mało o nim wie, a nasze słowa nie płyną drutami telegraficznymi do wszystkich miast świata. Lecz przez powietrze w naszej sali płyną tajemnicze dźwięki, dźwięki bardzo ciche, niesłyszalne dla ucha, lecz odczuwalne przez każdą wrażliwą duszę: dźwięki czegoś wielkiego, co się teraz rodzi." A nieco później powiedział: "Na naszym zebraniu nie ma narodów silnych i słabych, uprzywilejowanych i nieuprzywilejowanych, nikt nie czuje się poniżany, nikt się nie irytuje, my wszyscy mamy równe prawa; my wszyscy czujemy się jak członkowie jednego narodu, jak członkowie jednej rodziny. A po raz pierwszy w historii ludzkości my, członkowie najróżniejszych narodów, stoimy jeden obok drugiego nie jak obcy, nie jak rywale, lecz jak bracia, którzy szczerze ściskają sobie nawzajem dłoń, jak człowiek z człowiekiem. Uświadommy sobie dobrze ważność dzisiejszego dnia, ponieważ dzisiaj pomiędzy gościnnymi murami miasta Boulogne-sur-Mer zebrali się nie Francuzi z Anglikami, nie Rosjanie z Polakami, lecz ludzie z ludźmi." (koniec cytatu).

Prawdopodobnie, gdy mówiłem o tym dniu w 1905 jako o głównym momencie w ludzkiej historii, większość z was pomyślała: "No, on naprawdę przesadza". Być może, lecz moja opinia nie jest bezpodstawna.

Wywarł na mnie ogromne wrażenie fakt, o którym przeczytałem w dokumencie UNESCO. Dawno temu afrykański wódz, którego starano się przekonać, że opłaca się umieć czytać i pisać, nie dał temu wiary. Zatem zaproponowano mu eksperyment. Miał on coś powiedzieć, cokolwiek, do kogoś, kto zanotuje jego słowa, a notatkę zaniesie się do innej wioski, a on będzie towarzyszył tym, którzy ją zaniosą. W tej wiosce znajdzie się ktoś, kogo nie było, gdy on dyktował swoje słowa, więc nie słyszał ich, lecz umie czytać. Poprosi się go, aby odczytał tekst notatki. Wódz się zgodził. A gdy grupa ta pojawiła się w innej wiosce i ktoś tam odczytał na głos to, co on podyktował przedtem, był ogromnie zdziwiony. Ktoś, kogo nie było, gdy on mówił, był w stanie dokładnie odtworzyć jego słowa. Niewiarygodne! To prawdziwy cud!

To fakt, że wynalazek pisma miał imponujące konsekwencje. Dużą część naszego komfortu, przyjemności, wiedzy, radości, zdrowia, zawdzięczamy właśnie istnieniu pisma. Gdyby go nie było, nie bylibyśmy tymi, którymi jesteśmy. Dlatego można powiedzieć, że ten moment, gdy po raz pierwszy zostały w formie pisemnej przekazane idee i informacje, jest kluczowym momentem w historii ludzkości, chociaż nikt nie wie, gdzie i kiedy on się wydarzył.

W mojej opinii również moment, gdy po raz pierwszy zrozumieli się nawzajem ludzie z dwudziestu krajów bez tłumaczy i bez konieczności mówienia w języku innego narodu, jest kluczowym momentem w historii ludzkości. A ten nadzwyczajny moment zdarzył się tutaj w  Boulogne-sur-Mer w 1905 roku.

Zdarzyło się również coś ważnego, gdy Zamenhof deklamował swój wiersz “Preĝo sub la verda standardo” (modlitwa pod zielonym sztandarem): wielu uczestników płakało! Za pomocą tego faktu definitywnie odparowany został argument tych, którzy twierdzą, że język zrodzony w gabinecie nie może posiadać duszy. Skoro deklamacja potrafi emocjonować aż do łez, to oznacza, że używany język jest dużo więcej niż czymś automatycznym, mechanicznym, użytecznym jedynie do celów praktycznych, jak twierdziła większość ówczesnych intelektualistów, potrafi on wzruszać serca, ma zatem duszę.

Wielu z nas doświadczyło tej duszy przy różnych okazjach. Wiemy, że esperanto może nas wprawiać w rezonans, czy to radośnie, czy marzycielsko, czy ze złości, doświadczyliśmy tego, że nasze uczucia za jego sprawą wibrują , my wiemy, że możemy spierać się, kłócić, złościć w nim, lecz również używać go dla pocieszenia i z miłością, i że we wszystkich tych wypadkach nigdy nie okazuje się gorszy od innych języków. Gdy się coś przeżyło, nie można wątpić w to przeżycie. Dlatego, bez względu na to co mówią sceptycy, którzy porównują esperanto z martwym kodem, my wiemy, że oni się mylą. Nawet gdy nie udaje się nam przekazać naszego doświadczenia światu zewnętrznemu, to faktem pozostaje, że esperanto jest czymś żywym, językiem z duszą. To wiemy z własnego doświadczenia. I nie jest to sprawą opinii, a zatem i własnego widzimisię. To jest fakt, coś obiektywnego, natomiast pomysł, że esperanto nie posiada duszy, jest prostą, subiektywną opinią, nie opartą na żadnym doświadczeniu czy obserwacji.

Przy faktach obiektywne opinie nic nie ważą na dłuższą metę. Opinie się różnią, opinie się zmieniają, lecz fakty pozostają faktami, solidnymi, niepodważalnymi, zawsze zwyciężającymi, ponieważ są one rzeczywistością, natomiast opinie są tylko obrazami w umyśle, które, jeśli się nie oprze na czymś rzeczywistym, mogą jedynie po pewnym czasie się rozpaść.

Trzy ludzkie mózgi i dusza esperanto

Upieram się przy tym, iż esperanto ma duszę, ponieważ, wg mnie, jest to ogromnie ważne. Dużo czytałem tekstów Zamenhofa, jego przemówień, listów. I zawsze podziwiałem jedną z jego cech, która nie jest częsta: wybitną równowagę pomiędzy dwoma półkulami jego mózgu.

Ludzki mózg jest trójcą. W najniższej warstwie jest czysto instynktowny, jak mózg węża: w tej najgłębszej warstwie znajduje się pradawna, pierwotna część nas samych: tam przeżywamy podstawowe emocje, jak panika, pożądanie, agresywność, i tam znajduje się miejsce wydawania rozkazów, które sprawiają, że reagujemy łapiąc, kryjąc się, uciekając lub atakując. Lecz ponad tym pramózgiem znajduje się tak zwana kora mózgowa, która dzieli się na dwie półkule, podobne do dwóch części obranego ze skorupy orzecha. Te dwie półkule posiadają różne funkcje. (W tym, co powiem teraz, przymiotniki "prawy" i "lewy" będą się odnosiły tylko do większości ludzi, którzy są praworęczni. U ludzi leworęcznych sprawa jest bardziej złożona). Zatem, u praworęcznego lewa półkula działa na słowach, liczbach, miarach, przyczynach, analizie, dedukcji, faktach, woli, dyscyplinie i tym podobnych rzeczach, dlatego skłaniam się do nazywania jej mózgiem rygoru. Przeciwnie do niej, półkula prawa działa na obrazach, symbolach bezsłownych, uczuciach estetycznych i artystycznych, etosie, wyobraźni, metaforach, intuicji, spontanicznych ciągach myśli, snach i marzeniach, poetyckim sposobie patrzenia na świat, skłonności do tworzenia, wolności, dlatego nazywam ją mózgiem wiary, ponieważ tylko przy wierze można jej pozwolić działać według jej niewiarygodnej żyzności. Ogólnie u człowieka, a często u całego narodu, jedna z półkul dominuje. Lecz u Zamenhofa obie były nie tylko wspaniale rozwinięte, lecz również skoordynowane całkowicie harmonijnie.

A to odnajdujemy w samym języku. Jest on rygorystyczny, wymaga dyscypliny, więc wymaga aktywacji lewej półkuli mózgowej. Pomyślcie tylko o bierniku, o fakcie, że czasowniki są albo przechodnie, albo nieprzechodnie, lub o czysto zdefiniowanym sensie przyimków. Esperanto jest językiem bardziej rygorystycznym od większości innych. Lecz jest również bardziej swobodne. Prawo do łączenia rdzeni i afiksów bez ograniczeń jest czymś typowym dla prawej półkuli, jak również swoboda w szyku wyrazów czy w składni. W celu wyrażenia jednej idei esperanto udostępnia więcej różnych możliwości niż inne języki. Zobaczcie, na ile sposobów można wyrazić pojęcie: "Przybyłem do Boulogne-sur-Mer pociągiem": Al Bulonjo mi trajnis, mi venis trajne Bulonjon, Bulonjen trajnis mi, pertrajne mi al Bulonjo venis, nawet – przynajmniej humorystycznie lub poezyjnie – mia alBulonja veno estis trajna, trajne mi alBulonjis. Jeśli dla pisarza esperanto posiada godną podziwu elastyczność i bogactwo, to zawdzięczamy to właśnie temu rzadkiemu skoordynowaniu rygoru z wolnością, tej integracji dwóch półkul mózgowych.

Przez to esperanto jest unikalne. Języki akcentują to jedną, to inną cechę. Francuski i niemiecki są rygorystyczne, lecz pozostawiają niewiele swobody w sposobie wyrażania się. Angielski i chiński są bardziej swobodne, lecz brakuje im rygoru, a idąc dalej, precyzji. Tak, esperanto jest unikalne w panoramie języków. Za jego pomocą umysł może wspaniale funkcjonować, z niuansami, z precyzją, z jasnością, lecz w nim również serce znajduje narzędzie do wyrażania swojego ogromu, swojej fantazji, swoich najintymniejszych i najintensywniejszych uczuć i emocji.

W coś unikalnego przeciętny człowiek nie jest skłonny wierzyć. Dlatego wybitnej dobroci esperanto większość z nam współczesnych ludzi nie może sobie wyobrazić.

Subtelne przekazanie ukrytych wiadomości

I właśnie dlatego przed kilkoma minutami z rozmysłem użyłem określenia "na dłuższą metę". Nie można właściwie zrozumieć fenomenu esperanto, jeśli się go nie umieści w perspektywie historycznej. A ponieważ unika się uczynienia tego, dlatego tylu ludzi obecnie mówi: "językiem światowym jest angielski".

Zdanie to ciągle powtarzają media masowe, ministrowie, szefowie firm i zwykli ludzie, którzy plotkują w piwiarni. I nie zdają sobie sprawy, że wraz z nim przekazują cały ciąg niejawnych idei. Na przykład: "zwycięstwo angielskiego jest ostateczne", "różnorodność językowa już nie stwarza problemów", "używanie angielskiego nie ma dla was konsekwencji finansowych", "nie istnieje realistyczna alternatywa", "nie istnieją upośledzeni językowo, jeśli obcokrajowiec cierpi niesprawiedliwość, ponieważ nie potrafi się odpowiednio wyrażać, lub jeśli kierownik firmy przepuści korzystny kontrakt, ponieważ jego poziom w angielskim nie jest odpowiedni do prowadzenia negocjacji z zagranicznym partnerem, to mają tylko to, na co sobie zasłużyli, powinni tylko dobrze nauczyć się angielskiego".

Jeśli się zastanowicie przez kilka minut, na pewno poczujecie, że rzeczywiście te wiadomości – oraz inne – skrycie towarzyszą zdaniu o zwycięstwie angielskiego. Są one wiadomościami, które zamykają, które wpychają umysły do tunelu, gdzie nic nie widać na boki oprócz tylko jednego światła na końcu: język angielski, bez którego nie ma wyjścia. Takie uwarunkowywanie przeszkadza w posiadaniu normalnych odruchów, jakimi byłaby przykładowo owa idea.

Osoby anglojęzyczne od urodzenia ciągną ogromne korzyści oraz zyski z obecnego systemu językowego. Wielka Brytania otrzymuje corocznie jeden miliard (tysiąc milionów) euro od studiujących język obcokrajowców. “English language teaching is very big business” (“Nauczanie języka angielskiego jest bardzo dochodowym interesem”) swego czasu twierdził biuletyn informacyjny Targów Języka Angielskiego w en Barbican Centre w Londynie. A potwierdził to przewodniczący British Council, mówiąc: “Język angielski przynosi nam więcej dochodu od nafty z Morza Północnego”. To, co właśnie powiedziałem, odnosi się tylko do Wielkiej Brytanii, lecz USA jeszcze bardziej korzysta na obszernym używaniu angielskiego.

Byłoby normalne, aby anglojęzyczni płacili za to. Czyż nie jest absurdalne, że na całym świecie nieanglojęzyczni podatnicy płacą gigantyczne sumy, aby ich rządy organizowały naukę języka angielskiego, co w końcowym efekcie umieszcza ich i tak na niższej pozycji? Jednocześnie ci, którzy mają wszelkie zyski, którzy otrzymują z powodu swojego urodzenia przewagę w każdej dyskusji, układach lub debacie, a którym oszczędza się wysiłku nauki języka, są dokładnie tymi, którzy nic nie płacą za tę imponującą korzyść! Sprawiedliwość wymaga, aby kraje anglojęzyczne płaciły wszystkim pozostałym krajom pieniądze niezbędne do umożliwienia osobom innojęzycznym dorównania im na polu językowym. Poza tym, podczas gdy my poświęcamy olbrzymią liczbę godzin na naukę angielskiego, anglojęzyczni mogą przeznaczyć ten czas na studiowanie nauki, techniki, zawodu lub po prostu na odpoczynek lub odprężenie. Czyż nie byłoby normalnie, aby zrekompensowali oni finansowo naszą stratę czasu oraz nasze wysiłki, zaakceptowane w większej części na ich korzyść? W naszym zglobalizowanym i nowoliberalistycznym społeczeństwie żadna korzyść nie jest bezpłatna. Oni otrzymują ogromną korzyść, niech płacą, trochę według zasady "kto zanieczyszcza, ten niech płaci".

Niejawne, ukryte wiadomości, które współkształtują myślowy akompaniament, lecz również uczuciowy etos ciągle powtarzanej frazy, wkradają się nieświadomie do umysłu. Ponieważ są one niejawne, nie można się przed nimi bronić. A ponieważ zagłębiają się one w nieświadomą część psychiki, narzucają masochizm, przeciw któremu jedynie świadomość mogłaby nas obronić. Przez ten subtelny sposób przenikania ofiary tej sytuacji ciągle powtarzają sobie zdania, które potwierdzają i wzmacniają ich status ofiar. Jest to system używany do utrzymywania niewolników w ich stanie niewolniczym lub do zapobiegania temu, aby człowiek z najniższej kasty pokusił się na zmianę systemu kastowego. Powtarzając jak papuga to zdanie, nam współcześni przekonują samych siebie, że nic już nie można ulepszyć, że nie mogą nic zrobić, że są niewolnikami bez nadziei na wolność, ponieważ ich władcy wygrali definitywnie, a pokonani nie powinni podnosić głowy. To jak czarodziejskie zaklęcie, formuła magiczna, której rezultatem jest to, że ofiary coraz bardziej akceptują swoje położenie. Masochizm rośnie wraz z każdą powtórką, lecz tego ofiary nie zauważają.

Ci, którzy mówią na dany temat, przeoczają ogromnie ważny fakt. W prawej półkuli mózgu istnieje u każdego człowieka nieświadome, niejasne dążenie do czegoś niezdefiniowanego, nienazwanego, gdyż zbyt niewyraźnego, lecz dobrego dla całej ludzkości, dążenie do jakiejś rajskiej harmonii świata, gdzie nie istniałaby niesprawiedliwość. A to dążenie, chociaż mgliste, jest bardzo silne, ogromnie potężne, potrafiące poruszać gigantyczne indywidualne energie, budzić godne uwagi poświęcenie, które niełatwo uzasadnić racjonalnie. U pewnej liczby osobników to dążenie do jakiegoś bezkształtnego i nienazwanego dobra  skrystalizowało się w pojęciu "esperanto" tak, że inwestują dużą część swojego jestestwa, swojego libido, jak powiedziałby Freud, w dziedzinę, którą przywołuje słowo esperanto. Dlatego pojęcie "esperanto" przyswaja sobie siłę przyciągającą, którą Karol Gustaw Jung przypisuje tym rdzeniom energii psychicznej, tym psychicznym mgławicom, które nazywa on archetypami. Jest to więc skonkretyzowanie się myślowej formy czegoś niewyrażalnego myślą, czegoś, co umyka nazwaniu, lecz co przyciąga psychiki z siłą nieskończenie większą od siły, z którą największy elektromagnes przyciąga żelazo.

Powtarzanie idei, że angielski wygrał, oddziałuje na lewą półkulę mózgową i blokuje żyzność prawej półkuli, gdzie uciska archetyp, dążenie do ogólnoświatowej sprawiedliwości, o której właśnie mówiłem. Blokuje umiejętność wyobrażania sobie. Dlatego ludzie, których się tak długo bombardowało przez ten zamykający umysł slogan, że go sobie przyswoili, nawet już nie potrafią sobie dalej wyobrazić, że istnieje inne wyjście. Tak umiera skłonność do ciekawości, a krytyczny umysł ulega sterylizacji. Z powodu tego socjopsychologicznego procesu wiele milionów młodych ludzi na całym świecie jest zmuszane oddawać się przez wiele lat nieproporcjonalnemu wysiłkowi umysłowemu w próbie opanowania języka, w którym nigdy nie znajdą się na równi z osobami mówiącymi nim od urodzenia. A że ta plaga nie jest konieczna, że istnieje alternatywa, która dałaby młodzieży na całym świecie oraz wszystkim podatnikom, a faktycznie wszystkim krajom, z wyjątkiem anglojęzycznych, ulgę w wielu ciężkich finansowych nakładach i uwolnienie od absurdalnego zwyczaju inwestowania swojego czasu i energii umysłowej, to my, marginalna mniejszość, wiemy z własnego doświadczenia.

Lecz ludność wchłonęła wiadomość o definitywnym zwycięstwie angielskiego. A kiedy wierzy się w to z całych sił, bez dania sobie nieco dystansu na krytyczne przyjrzenie się temu, koniecznie należy przyjąć uzupełniającą ideę, że skoro angielski wygrał, to esperanto przegrało.

Sposób myślenia typowy dla czterolatków

Niestety, na esperantystów wpływa powszechna opinia. A część z nich jest skłonna ją zaakceptować. Cierpią na rozdwojenie, które może być bolesne. W nich żyje przecież uczucie, że esperanto dla nich było sukcesem, ponieważ wzbogaciło im życie. Lecz tego uczucia nie potrafią skoordynować z tą powszechną opinią, że esperanto nie odniosło sukcesu. Istnieje więc w nich napięcie pomiędzy czymś społecznym a czymś indywidualnym, pomiędzy prawą a lewą półkulą mózgową.

Warte test przeanalizowania, co mówią ci, którzy nie wątpią w to fiasko. Jeśli to zrobimy, to po pierwsze stwierdzimy, że to przekonanie jest absolutne. Człowiek mówiący: "esperanto poniosło klęskę", jest pewien, że ta przegrana jest ewidentna, całkowita i definitywna. Właściwie w swoim umyśle traktuje on esperanto jak zero. Ono istniało jako projekt, lecz projekt ten się rozpadł. Zatem ono już nie istnieje.

Co ciekawe, takie wrażenie, że pierwsza pozorna porażka jest czymś absolutnym, zupełnym i definitywnym w rzeczy samej może się pojawić tylko wtedy, gdy rozumuje się jak dziecko mniej niż sześcioletnie. Każdy z nas jest umysłowo dorosły tylko w stosunku do kilku dziedzin życia. W wielu innych dziedzinach umysłowo bardziej funkcjonujemy jak cztero- pięciolatek. A w tym wieku umysł nie może naraz utrzymywać więcej niż dwóch koncepcji, które zawsze są symetryczne,  przeciwne i ekstremalne: "duży" / "mały", "silny" / "słaby", "pierwszy" / "ostatni", "wszystko" / "nic". Dorośli, chociaż są bardzo inteligentni i zupełnie sprawni umysłowo w swoim zawodzie lub w codziennym życiu, to jednak bardziej funkcjonują według systemu myślowego czterolatka w wielu dziedzinach, takich jak polityka, religia, grupy etniczne, sposób widzenia siebie, ocena drugiej płci (często pojęcia na temat męża lub żony) itd. Zatem, esperanto jest dziedziną, w której łatwo pokazać to pradawne działanie myślowe.

Na przykład, wielu po prostu nie jest w stanie wyobrazić sobie, że obecne esperanto różni się od języka, jakim się on zaprezentował w roku 1887. Tacy ludzie mówią: "Żywy język ewoluuje, esperanto nie jest w stanie ewoluować, zatem esperanto nie jest żyjącym językiem i dlatego odniosło fiasko." Nie chodzi tylko o nieprawidłowe doinformowanie się; faktycznie chodzi o niemożność wyobrażenia sobie, że język zaproponowany przez jednego człowieka może ewoluować. Sposób myślenia małego dziecka! Możliwe są jedynie dwa pojęcia: albo wszystko, albo nic. Istnieje Lingvo Internacia Doktora Esperanto z roku 1887, i jest to wszystko, oprócz tego nie istnieje nic, co można by nazwać esperanto. Tacy ludzie nie patrzą na esperanto w taki sam sposób jak na inne rzeczy prawdziwe. Miasta się modyfikują, zmieniają swój styl, muzyka ewoluuje, moda bardzo różni się ze stulecia na stulecie, lecz esperanto pozostaje definitywnie zamrożone w takiej formie, jaką miało w roku 1887.

Albo rozważmy sposób rozumienia sukcesu. Dla wielu ludzi esperanto nie odniosło sukcesu, ponieważ nie zawojowało świata. Dla nich sukces wymagałby koniecznie, aby mogli pójść gdziekolwiek i zagadnąć kogokolwiek na ulicy po esperancku i zostać zrozumianym. Lecz takiego sposobu rozumienia sukcesu nie stosują oni w innych dziedzinach. Nigdy by nie pomyśleli: "Pojazdy Hondy nie odniosły sukcesu, ponieważ ogromna liczba ludzi używa Toyot, Mercedesów, Citroenów, Fordów lub coś innego." Do sukcesu esperanto stosuje się kryteria, których nie stosuje się w innych dziedzinach. Interesujące, nieprawdaż?

Perspektywa historyczna

Dodaje się do tego wszystkiego niemożność spojrzenia na tę sprawę z perspektywy historycznej. Wynikiem staje się ignorowanie pojęcia "jeszcze nie", "nie już", "do teraz nie". Ponownie widzimy, że istnieje różnica pomiędzy esperanto a innymi dziedzinami życia. Istnieje wiele obszarów w życiu społecznym, na których ludzie walczą o ulepszenie świata. Przykładowo, dotyczą one równości pomiędzy mężczyznami i kobietami, pomiędzy czarnoskórymi a białoskórymi, pomiędzy warstwami społecznymi względem szans na naukę, równości w rdzennych prawach, sprawiedliwości w handlu pomiędzy Północą a Południem, oraz wielu innych. Czy ludzie omawiający te tematy myślą: "zmagania odniosły fiasko"? Nie. Myślą: "Jeszcze się nam nie udało odnieść sukcesu. Pozostaje wiele do zrobienia." W roku 1700 już istnieli ludzie, którzy walczyli o zniesienie niewolnictwa. Lecz w roku 1850 niewolnictwo jeszcze istniało. Czy w 1850 byłoby dobrze powiedzieć "walka z niewolnictwem odniosła porażkę"? Nie. Historia uczy nas, że jedynym poprawnym stwierdzeniem byłoby: "W 1850 walka z niewolnictwem jeszcze nie odniosła sukcesu". Lecz nigdy nie słyszycie, aby ludzie przekonani o fiasku esperanto mówili: "esperanto jeszcze nie odniosło sukcesu". Jakby język ten udostępniał tylko ograniczoną liczbę lat na podbicie świata i nie osiągnął tego celu przed ustalonym terminem końcowym. Ale dlaczego miałby taki termin istnieć? Skąd miałby się on brać?

Nie przychodzi im do głowy idea, iż esperanto podąża rytmem zjawisk naturalnych, które rosną wykładniczo. Wzrost wykładniczy jest początkowo wolny, lecz stopniowo przyspiesza, aby po minięciu pewnego progu nabrać ogromnego tempa. Wątpiący w przyszłość esperanto ignorują historię. Pomyślcie przykładowo o systemie metrycznym. Został on zaproponowany przez Gilberta Moutona, pastora w Lyonie, w roku 1647. Sto dwadzieścia lat później, w 1767, nigdzie nie był użyteczny, ponieważ znało go tylko kilu dziwaków. Czy wtedy można było powiedzieć, że system metryczny odniósł fiasko? Wcale nie. Bieg historii pokazuje, że wtedy miano prawo powiedzieć jedynie: 120 lat po swoim pojawieniu się system metryczny jeszcze nie odniósł sukcesu. Tak samo, po stu dwudziestu latach od pojawienia się esperanto, powinno się zrobić hipotezę, że być może esperanto jeszcze nie odniosło sukcesu.

Ta perspektywa historyczna może pomóc pozbyć się napięcia pomiędzy odczuciem subiektywnym a obiektywnym stwierdzeniem, które poprzednio przywołałem. Można wybrać pogląd: "Należę do awangardy". Rzeczywiście, ludzie, którzy walczyli o uwolnienie świata od niewolnictwa lub o przyjęcie systemu metrycznego, mieli rację nawet przez cały ten okres, w ciągu którego ich działania pozostawały pozornie bezskuteczne, a na nich patrzono z kpiną, jak na ludzi czepiających się śmiesznej utopii. Możemy zobaczyć się w tej samej sytuacji. Być może przecież się mylimy, lecz hipoteza, że prawdopodobnie jesteśmy pionierami, nie jest mniej prawdopodobna od przeciwnej, jeśli porównamy to z podobnymi działaniami z historycznej perspektywy.

Wysondujmy czas, który wkrótce nadejdzie

Perspektywa historyczna przydaje się również do zastanowienia się nad tym, co się może zdarzyć po chwili obecnej. Sprawa jest delikatnej natury. Jeśli zbada się przewidywania prawdopodobnego dalszego rozwoju dokonane przez ludzi, którzy uważają się za specjalistów, dojdzie się do wniosku, że bardzo często się oni mylą, głównie z powodu przypadkowych zdarzeń, nieprzewidywalnych, których nikt nie uwzględnił w swoim rachunku. Jednak w innych przypadkach można dokonać wystarczająco dokładnych przewidywań co do rozwoju zdarzeń. Prognozy demograficzne zwykle są wiarygodne, jak również prognozy rozwoju epidemii.

Wracam do idei, że język angielski wygrał. W rejonie śródziemnomorskim w pierwszym wieku naszej ery to samo można było powiedzieć o grece, być może nie o grece klasycznej, lecz zwykłej, tandetnej grece, jak dzisiaj w kilku środowiskach mówi się, że język światowy jest "prostym, tandetnym angielskim". W Europie w jedenastym wieku można było powiedzieć, że wygrała łacina. W osiemnastym, że wygrał francuski. Lecz my wiemy, jak rozwijała się historia, wszystkie te języki później traciły swoje zwierzchnictwo. A zmiany te podążały za zmianami w międzynarodowym życiu polityczno-ekonomicznym.

Zatem, zwierzchnictwo języka angielskiego w naszej ogólnoświatowej społeczności jest powiązane ze zwierzchnictwem, politycznym i gospodarczym, Stanów Zjednoczonych. Dostępne obecnie dane umożliwiają przewidywania, że być może rozpoczął się zmierzch USA. Idea ta jest otwarcie zaprezentowana w oficjalnym raporcie CIA, amerykańskiej Centralnej Agencji Wywiadowczej, który od niedawna stał się dostępny. Trochę boję się wchodzenia na to pole, ponieważ niektórzy zapewne mnie zganią, że mieszam się do polityki. Jednak nie chodzi o politykę, lecz o rozważenie czegoś możliwego, co może się zdarzyć, ponieważ nie przeczy to ani faktom, ani logice, lecz co może również się nie zdarzyć. Nikt nie wie, co będzie. Lecz ogromna ilość poważnych komentatorów myśli, że po kilku dziesięcioleciach polityczną i gospodarczą potęgą stanie się związek Chin, Indii oraz Brazylii. To są te kraje, które najszybciej i najpewniej się rozwijają z gigantycznym potencjałem. Dalej, wielu specjalistów wyraża opinię, że przyszłym językiem światowym stanie się chiński. A faktem jest, że kursy języka chińskiego przyciągają coraz więcej ludzi z roku na rok.

Co pozwala powiedzieć, że być może – podkreślam to słowo być może – USA szybko podąża do swojej zguby, upadku? Wiele faktów.

Rozważmy przykładowo sytuację polityczną. Gospodarka USA jest oparta na ogromnie łatwym do rozbicia systemie, który można podsumować słowami: świat produkuje, USA konsumuje. To już było ważne przy towarach przemysłowych, lecz w 2004 po raz pierwszy od wielu dziesięcioleci USA stało się importerem netto artykułów spożywczych. Rolnictwu USA już nie udaje się wyżywić społeczeństwa. Deficyt handlowy USA sięga obecnie 630 miliardów dolarów. Aby spłacić te długi, USA musi otrzymywać od reszty świata w przybliżeniu miliard dolarów dziennie. Czy w takim systemie jest możliwe uniknięcie bankructwa? Głównym krajem, który umożliwia USA finansowe utrzymywanie się, są obecnie Chiny, których nadwyżka w bilansie handlowym z USA sięga 160 miliardów dolarów.

Dotyczy to związku pomiędzy importem a eksportem, zatem prywatnej gospodarki USA. Jeśli teraz przejdziemy do sektora publicznego, to stwierdzimy, że jego sprawy finansowe są nawet bardziej niepomyślne. Suma długu publicznego wynosi dzisiaj 7,79 bilionów dolarów, tj. 7,7 milionów milionów dolarów lub 7,7 tysięcy miliardów dolarów. (Gdy Bush został prezydentem w 2001, odziedziczył po Clintonie zupełnie pełne kasy: w owym czasie dług publiczny nie istniał). A największą część tej potężnej sumy USA jest winne krajom azjatyckim: przykładowo, Chiny pożyczyły Skarbowi USA 83 miliardy dolarów. Ten dług szybko rośnie. Przygoda iracka przecież kosztuje USA 5,8 miliardów dolarów miesięcznie. Wątpliwe jest, czy jakiś kraj jest w stanie długo funkcjonować dalej z tak gigantycznym długiem publicznym. Z jego powodu, zapewne, dolar amerykański traci coraz więcej na swojej wartości w takim stopniu, że kraje produkujące ropę naftową coraz bardziej rozważają możliwość odmowy przyjmowania zapłaty w dolarach, lecz uczynienia euro walutą referencyjną dla handlu ropą naftową.

Wiele innych faktów zapowiada katastrofalny rozwój USA, jak obniżka średniej płacy godzinowej (1), coroczny wzrost stosunku ludzi żyjących poniżej progu ubóstwa (2), liczba więźniów (3) – największa na całym świecie, która pozostaje największa, nawet jeśli policzymy ją w stosunku do liczby ludności – fakt, że siły zbrojne są zbyt rozlegle rozrzucone poza granicami kraju lub fakt, że, jak w Związku Radzieckim przed jego rozpadem, odległość pomiędzy obiektywnymi faktami a subiektywnymi wrażeniami jest szczególnie duża: przykładowo, chociaż wszystkie oficjalne dokumenty USA pokazują, że Irak nie odgrywał roli w ataku na nowojorskie wieże, ponad 50 procent Amerykanów, jeśli wierzyć sondażom, jest przekonane, że piloci porwanych samolotów posiadali narodowość iracką.

Zrozumcie mnie dobrze, nie mówię, że USA z pewnością wkrótce upadnie. Nie wiem tego. Nikt nie wie. Być może uda się mu restaurować swą poprzednią sytuację przez zadziwiające wytężenie sił, do którego mieszkańcy USA są zupełnie zdolni, być może bardziej zdolni od innych narodów. W mieszkańcach USA tkwi przeobszerny potencjał energii, odwagi, przewidywań oraz głęboko użyteczny optymizm, który temu krajowi być może z sukcesem uda się wykorzystać. Mówię jedynie, że jeśli się porównuje historycznie mocarstwa przed ich rozpadem, to napotyka się ciągle na te same cechy, które obecnie posiada USA.

W jaki sposób wszystko to odnosi się do esperanto? Odnosi się to do niego po prostu dlatego, że zwykle językiem dominującym jest język dominującego kraju. Jeśli status supermocarstwa przejdzie z USA na związek zawierający Chiny, Indie i Brazylię, to można przewidzieć, że po pewnym okresie ludzie powiedzą sobie: dlaczego dalej mamy używać między sobą język angielski, który jest trudnym językiem dla naszych kultur? Wtedy być może skłonią się do przyjęcia chińskiego na język światowy, ponieważ w tym związku Chiny będą odgrywały bardzo ważną rolę. Lecz chiński jest jeszcze bardziej od angielskiego nieprzystosowany do użytku międzynarodowego. Z powodu swojej pisowni i wymowy. Wtedy zaistnieje szansa, że ludzie zauważą, iż jest dostępne esperanto nadające się idealnie do tej roli.

Jeśli dojdziecie do wniosku, że zupełnie źle oceniam fakty i ich możliwe następstwa, to natychmiast przystanę na to, że być może macie wy rację a ja mogę się kompletnie mylić. Lecz, skoro poproszono mnie, abym powiedział, jak wyobrażam sobie perspektywy dla naszego języka po stu latach od pierwszego Kongresu esperanto, to opowiedziałem o nich najszczerzej, jak potrafię. Faktycznie, wszystko, co dotychczas powiedziałem, było po prostu wypełnieniem czasu udostępnionego mi na to przemówienie. Dno moich myśli jest o wiele prostsze. Wierzę w esperanto, wierzę, że stanie się językiem świata, czy za dwadzieścia lat, czy za sto, czy za trzysta, tego nie potrafię odgadnąć i nie przejmuję się tym.

Wierzę w nie z powodu jakiejś niemożliwej do pokonania intuicji, a nie obrażę się, jeśli oceni się mnie w tym względzie jako szaleńca. Lecz skoro to moje szaleństwo nikomu nie szkodzi, a czyni mnie bardziej szczęśliwym, dlaczego miałbym się go wstydzić i odrzucać? Wierzenie w taką intuicję może być szalone, lecz również może być czymś całkowicie zdrowym umysłowo. Potrafię przecież uzasadnić swój sposób patrzenia na przyszłe dziesięciolecia za pomocą racjonalnych argumentów popartych faktami, które nie są mniej wartościowe od argumentów ludzi, wg których esperanto nie posiada żadnej przyszłości. Jednak to nie z powodu tych argumentów wierzę w esperanto, lecz z powodu jakiejś prawie mistycznej, niewytłumaczalnej pewności, z którą nie można się spierać, ponieważ zakorzenia się w mojej prawej półkuli mózgowej. Ta natomiast, jeśli uda się wykorzystać jej pozytywne aspekty, może zaprezentować się jako zadziwiający, nadzwyczajny ogród, w którym kwitnie piękno, przyjaźń, fantazja, wesołość, skłonność do tworzenia. A ta moja wiara obdarowuje mnie tyloma radościami, że nawet gdyby okazała się błędna z historycznego lub społecznego punktu widzenia, to i tak pozostanie dla mnie skarbem z punktu widzenia mojej własnej osoby, tworzenia przyjaźni oraz wzbogacania duszy. A wartość tego skarbu przewyższa wszelkie możliwe ludzkie rachunki. Tak, nasza prawa półkula mózgowa zawiera w swojej rajskiej części przeogromny potencjał przyjemności i energii. Ileż bym sobie życzył, aby wszyscy esperantyści byli w stanie iść w niej pospacerować z przyjemnością! I żeby wszyscy ludzie podążyli tam za nimi. Wtedy piękne marzenie ludzkości o wieczne błogosławieństwo spełniłoby się.

1. Spadła z 17 na 14,5 dolarów pomiędzy rokiem 2000 a 2004. Ta dyslokacja przyniosła USA stratę 1,8 milionów miejsc pracy. Jeśli policzy się ze wzrostem demograficznym, utrata miejsc pracy sięga 5,4 milionów przez ostatnie cztery lata tak, że wiele osób może żyć jedynie przyjmując źle płatne stanowiska. Wielu żyje na kredyt, a suma długów osiąga poziomy astronomiczne.

2. Zgodnie ze statystykami Census Bureau (Biuro Spisu Ludności), 45 procent ludności czarnoskórej i 44 procent hiszpańskojęzycznej żyje poniżej progu ubóstwa.

3. 2,2 miliony, chociaż w 1975 było tylko 380.000.

List

Ponieważ prawdopodobnie nie wszyscy podzielają moją opinię, zaprezentuję ją w tym miejscu. Jej niezwykłość spowodowana jest być może przez mój zawód, z powodu którego codziennie mam do czynienia z nieświadomą częścią ludzi.

Twierdzę, że nie potrafię nie działać z powodu jak i na rzecz esperanto. Nie ważne, czy na górze, u dołu, z tej strony (tworząc), czy z innej (rozmawiając w tym języku). Mogę usprawiedliwić swoją nieodpartą skłonność działania na rzecz esperanto za pomocą różnorodnych, racjonalnych motywów: idealizmem, umiłowaniem sprawiedliwości, zainteresowaniem językami, zainteresowaniem odległymi krajami i ich kulturami, pragnieniem i przyjemnością należenia do społeczności innego typu od typowego społeczeństwa i czerpać z tego wysoko lotne uczucie unikalności, itd. Lecz wiem, że te usprawiedliwienia występują w tle aktywności. Czuję skłonność do działania zanim zainteresuję się jej możliwymi przyczynami, a jest ona w jakiś sposób silniejsza od nich. Te usprawiedliwienia są więc próbami przypisania racjonalnej  przyczyny czemuś, czego prawdziwej przyczyny nie znam i nie rozumiem.

Znam wielu esperantystów, którzy mają podobną niemoc pozbycia się potrzeby działania dla lub z powodu esperanto. Gdybym ja z tymi innymi funkcjonował źle w dalszym życiu i był nieszczęśliwy, najbardziej racjonalnym wnioskiem byłoby, że jest to jakaś postać choroby umysłowej (obsesja, wymóg działania). Lecz, gdy musiałem otrzymać oficjalne pozwolenie na prowadzenie praktyki psychoterapeuty, mój stan umysłowy został zbadany przez fachowców i orzekli oni, że jestem psychicznie zdrowy (już wtedy miałem tę wewnętrzną potrzebę działania na rzecz esperanto: najliczniejsi z was wiedzą, że nauczyłem się esperanto jako dziecko). Poza tym, jestem jedną z najszczęśliwszych osób, które znam, a w życiu funkcjonuję normalnie, z wieloma niedociągnięciami, o tak, lecz nie mam ich więcej od osób uważanych zwykle za normalne. Wśród innych, którzy, tak samo jak ja, nie mogą oprzeć się językowi esperanto, kilku przedstawia tak niezwykłe postawy, że można by ich zakwalifikować do umysłowo chorych, lecz wielu – większość – zupełnie nie. Ich funkcjonowanie umysłowe jest, wg kryteriów psychiatrycznych, normalne. Sprawy więc nie można wytłumaczyć chorobą psychiczną.

Czy chodzi o hobby?  Nie tak odczuwamy tę sprawę. Odczuwamy ją jako coś ogromnie ważniejszego. Ludzie, którzy nie potrafią się powstrzymać od oglądania wszystkich meczów futbolowych lub od pójścia do kasyna, nie posiadają poczucia obowiązku. Czują oni, że robią to dla siebie i że wybrali to sami. My odczuwamy tę sprawę inaczej: zadanie niezbędne do wykonania. Nie mamy wrażenia, że robimy to dla siebie. Oczywiście, to mogłaby być zwykła iluzja, (nieświadome) oszukiwanie się, aby nadać sobie ważności, lub aby wyjaśnić coś, na co nie udaje się nam znaleźć prawdziwej przyczyny.

Lecz może być również tak, że w jakiś sposób pcha nas historia, tj. jakieś kolektywne siły przewyższające nas jako jednostki, siły sprawiające, że ludzkość podąża nie w jakimkolwiek kierunku, lecz (w bardzo odległej perspektywie) do czegoś lepszego, piękniejszego, bardziej akceptowalnego i bardziej sprawiedliwego. Czy nie działały podobne siły przy znoszeniu niewolnictwa, osiąganiu bardziej równego traktowania kobiet i mężczyzn, tworzeniu szacunku dla dzieci, tolerancji dla religii i ideologii, zważaniu na potrzeby mniej fortunnej części społeczeństwa, itd.? Na żadnym z tych pól cele nie zostały w 100% osiągnięte, dużo jeszcze do tego brakuje. Mimo to postępy są niesamowite w stosunku do sytuacji panującej, przykładowo, w Imperium Rzymskim.

Czuję się narzędziem tych sił społeczno-historycznych. Narzędziem z własnej woli, oczywiście. Mogłem powiedzieć "nie", gdy esperanto wkroczyło w moje życie i – tak odczuwam tę sprawę, nawet jeśli wygląda to wam jak coś naprawdę zbyt fantazyjnego – "wybrało" mnie na jednego ze swoich działaczy. Lecz powiedziałem "tak" i nigdy tego nie pożałowałem, ponieważ otrzymałem od esperanto mnóstwo dobra i rozkoszy. Odczuwam, że płynę łodzią z osobnym prądem w gigantycznym wszech-nurcie historii, chociaż ogromna większość ludzkości (a nawet esperantystów) tego nurtu nie widzi. Lecz jest to normalne. Nigdy początkowe, mikroskopijne prądy nie są widoczne dla specjalistów i społeczeństwa. Kto na początku mógł przypuszczać, jak ważne staną się buddyzm i chrześcijaństwo albo język Anglików i Saksów?

Dlatego dla mnie nie tak bardzo ważne jest pytanie, czy mamy działać na tym lub innym poziomie albo co musimy lub możemy zrobić. Zawsze będzie dosyć ludzi, aby coś zrobić i pchnąć do przodu tę sprawę, ponieważ zawsze znajdą się ludzie, którzy nie będą w stanie nie działać, a to wystarczy do utrzymania tego języka przy życiu wystarczająco długo, aby któregoś dnia ludzkość zdała sobie sprawę z jego dobra i wtedy się on szybko rozprzestrzeni, czy to przez jakieś zrozumienie od dołu, czy to przez jakąś mądrą decyzję u góry, czy to za sprawą zupełnie nieracjonalnej mody, a może poprzez katastrofalny konflikt społeczny, który wywoła potężne uczucie buntu przeciwko językowi angielskiemu, być może wchłoniętemu przez nieakceptowaną arogancję gospodarczą, czy też przez coś teraz zupełnie niewyobrażalnego.

Dla mnie esperanto jest tak silne, że nawet jeśliby zniknęli wszyscy esperantyści wraz z 90% tekstów o i w tym języku, to po jakimś czasie ono by powróciło do życia. Znalazłby je jakiś student lub dziennikarz w bibliotece i zachwyciłby się nim, opowiadałby o nim i stałoby się ono znów modne. Wybaczcie długie przemówienie, lecz, przecież, to jest moja esperancka wiara.

– Klaŭdjo (Claude Piron)

Wpływ jidysz na esperanto

Wprowadzenie

Użytkownicy języka jidysz, którzy mówią po esperancku, często czują, że między tymi dwoma językami istnieje prawdziwe podobieństwo, jednakże zbyt subtelne, aby dało się łatwo zademonstrować. Czy to odczucie posiada uzasadnienie w rzeczywistości? Pytanie zostało postawione, a celem tego artykułu jest dodanie do jego tematu kilku elementów, które być może pozwolą pójść naprzód drogą wiodącą do obiektywnej odpowiedzi.

Esperanto znacząco rozwinęło się od swojego pojawienia się na scenie publicznej w roku 1887: poślizgi w sensie, wprowadzenie neologizmów, ewolucje ukrytych tendencji, adaptacje międzykulturowe zostały spowodowane praktycznym używaniem języka w ogromnie zróżnicowanych kontekstach. Być może jakiś wpływ jidysz wystąpił na tej czy innej fasecie tego rozwoju, lecz rozważania tutaj sformułowane będą się ograniczały do esperanto takiego, jak stworzył je Zamenhof i jak było używane przez niego w pierwszych latach życia tego języka.

Narzuca się pierwsza uwaga: Zamenhof nie tworzył systematycznie swojego języka. Często działał empirycznie. Długo tłumaczył lub redagował teksty, a jednocześnie wg nich tworzył język, ufając bardziej swojej intuicji i poczuciu estetyki niż rozumowaniu. Zasób słów obficie tego dowodzi. Gdyby esperanto było, jak się raz za razem mówi, w ścisłym znaczeniu językiem planowym, to nakazowe reguły byłyby systematycznie stosowane do zapożyczonych słów, a słownik prezentowałby spójność, której przecież w nim nie ma.

W ten sposób obok voĉo znajdujemy paco (porównajcie ze spójnością we włoskim, w hiszpańskim i we francuskim: voce, pace; voz, paz; voix, paix); obok nacio: leciono i kondiĉo; obok ŝpari i ŝteli: anstataŭ (a nie *anŝtataŭ). Stelo i studi współistnieją z esperi; esprimi z ekskludi. Tak samo Zamenhof wybiera już to postać pisemną (boato, soifo, birdo), już to dźwiękową (1) (ŝanĝi, vualo, rajti). Przebadanie rozwoju gramatyki potwierdza ten sam proces. Piękna symetria obecnych końcówek czasowników jest wynikiem, nie punktem wyjścia. Nie znajduje się jej w pierwszych projektach (Waringhien, 1959, 22-37).

Czy Zamenhof świadomie dokonywał zapożyczeń z jidysz? Nie mamy żadnego sposobu, aby się tego dowiedzieć, ponieważ nie posiadamy żadnego dokumentu, gdzie mówiłby on, że to zrobił. Odpowiedź na to pytanie nie jest zbytnio ważna, ponieważ, prawdę mówiąc, jest więcej niż prawdopodobne, że jeśli jidysz miał wpływ, to stało się to nieświadomie. Wynik powstaje zwykle z połączenia wielu czynników, jednych świadomych, innych nieświadomych. Wiara w to, że jeden czynnik jest bardziej ważny, ponieważ jest świadomy, byłaby dużym błędem. Za Freudem wiadomo, że świadome twierdzenie często nie jest niczym innym od prostego uzasadnienia.

Jeśli tak stoją sprawy, to bez sensu jest ciągłe pytanie się, przykładowo, czy fajro pochodzi od angielskiego fire, niemieckiego Feuer lub jidysz fajr. Jest prawdopodobne, że to słowo prezentowało się Zamenhofowi jako oczywiste w następstwie zbiegu tych trzech wpływów, wzmocnionych przez początkowe f odpowiednich słów również w językach łacińskich. Innymi słowy, racjonalnie jest przypuścić, że bez względu na jego świadome wybory języki mu najbardziej znane oddziaływały na jego pracę jako warstwa podkładowa.

Warstwa podkładowa

Najbardziej wpływowym językiem warstwy podkładowej jest zwykle ten, którym się mówi z kolegami z klasy lub z towarzyszami zabaw podczas nauki w szkole. Jego wpływ jest zwykle silniejszy od wpływu języka rodziny, nauczycieli lub oficjalnego języka regionu, jak wiedzą przecież wszyscy rodzice, którzy się przeprowadzili do nowej strefy językowej z dziećmi w wieku szkolnym.

Dzięki Holzhausowi (1970, 19) wiemy, że Zamenhof uczęszczał do żydowskiej szkoły podstawowej (siejder). Jest prawdopodobne, że najczęstszym językiem używanym przez niego w rozmowach z kolegami z klasy był jidysz, który pewnie był również, jeśli wierzyć Holzhausowi, językiem nauczania. Z drugiej strony, chociaż jego ojciec żądał, aby w domu mówiono językiem rosyjskim, ta reguła dotyczyła jedynie najbliższej rodziny. Jest nieprawdopodobne, aby szersza rodzina była w takim stopniu chętna do zasymilowania się jak ojciec młodego Lejzera. Jidysz najprawdopodobniej był szeroko używany w środowisku tej rodziny. W stosunkach z żydowskimi mieszkańcami Białegostoku, a później Warszawy, był to bezwątpienia najbardziej używany język.

W Gimnazjum Realnym w Białymstoku oraz w Drugim Gimnazjum w Warszawie Zamenhof doświadczył nauki prowadzonej po rosyjsku. Lecz czy oznacza to, że używał tego języka ze swoimi kolegami ze szkoły? Można przypuszczać, że w Białymstoku najczęściej mówił po rosyjsku, a w Warszawie po polsku.

Jakkolwiek nie było, można twierdzić bez dużego ryzyka błędu, że tymi dwoma językami, które razem tworzyły najbardziej wpływową warstwę podkładową w jego mózgu, były jidysz i rosyjski, a polski prawdopodobnie znajdował się wystarczająco blisko za nimi. Niemiecki był mu dobrze znanym językiem, lecz nie tak dobrze jak jidysz.  Przemawiają za tym dwa fakty: z jednej strony tworzył wiersze w jidysz, a nie w niemieckim. Nikt nie publikuje wierszy w języku, którego nie ma opanowanego naprawdę dobrze, jeśli wykluczy się przypadki snobizmu lub naiwnego narcyzmu; a nic w życiu Zamenhofa nie pozwala przypuszczać, że posiadał te cechy charakteru. Poza tym snob lub narcyz nie tworzyłby w języku bez prestiżu, jakim był jidysz w czasach Zamenhofa. Można wnioskować, że czuł się bardziej wygodnie w tym języku niż w niemieckim. Z drugiej strony w 1915 roku poprosił Marię Hankel o przetłumaczenie dla niego "na dobry niemiecki" artykułu bardzo dla niego ważnego (Holzhaus, 1970, 39); nie potrzebowałby kogoś innego, gdyby czuł, że wystarczająco dobrze włada tym językiem.

Oczywiście, chociaż istniała niemieckojęzyczna społeczność (nie-żydowska) w prowincji Grodno oraz w samym Białymstoku, wątpliwe jest, czy Zamenhofa łączyły z nią częste stosunki. Prawdopodobne jest, że jego umiejętność mówienia niemieckim była bardziej zewnętrzna, bardziej teoretyczna od umiejętności mówienia jidysz, która czerpała źródło z codziennego życia i w związku z tym była bardziej głęboko zakorzeniona w jego psychice.

Inny argument: nie mamy żadnego znaku związku uczuciowego z niemieckim, jak również z polskim. Przeciwnie, Zamenhof wielokrotnie mówił, że bardzo kocha rosyjski, a pierwszy artykuł o jidysz, który opublikował w 1909 w majowym numerze Lebn un visnszaft ('Życie i Nauka'), rozpoczyna się zdaniem: "Ślib hejs dem azoj genantn żargon" (`Żarliwie kocham ten tzw. żargon'). W numerze z marca 1910 pisał – cytuję dosłowne tłumaczenie na język angielski wykonane przez Golda (1980, 305-306) – “thirty years ago, when I worked with the Yiddish language with hot love”. (2)

Inaczej od wielu naturalizowanych uważał on jidysz za “język jak wszystkie inne” (Homo Sum, 1901, cytowane przez Holzhausa, 1970, 19). Zawsze kochał swoją żydowską tożsamość, jak bardzo by nie była bolesna, i zawsze czuł solidarność z narodem żydowskim, tj. we wschodniej Europie ze społecznością mówiącą jidysz. Niemiecki na pewno nie cieszył się tak intymnym związkiem z jego duszą. Ta sama uwaga odnosi się do polskiego.

Koniec końców, wpływ jest zawsze większy, gdy następuje identyfikowanie się, a można przypuścić, że Zamenhof identyfikował esperanto z jidysz w takim sensie, iż prezentował on model skutecznego języka międzynarodowego, szczególnie dla niskich klas społecznych. Młody autor mógł być uderzony faktem, że mówiący w jidysz z Rosji lub z Ukrainy posiadali wspólny język (pomimo pewnych różnic wymowy, gramatyki, zasobu słownictwa, itd.) z Żydami zamieszkującymi strefy językowe estońską, węgierską, rumuńską, czy też inną, których języki lokalne nie były dla niego zrozumiałe i których poza żydowscy mieszkańcy skromnej warstwy społecznej nie posiadali żadnego międzynarodowego środka komunikacji językowej pomiędzy sobą. Wiedział on również, że język może wyglądać na wieloelementowy, heterogeniczny, a mimo to zadziwiająco dobrze wypełniać wymagania codziennego życia, intelektualnej dyskusji, dzielenia się emocjami i uczuciami oraz działalności literackiej.

Jest zatem prawdopodobne, że bardzo często, gdy Zamenhof chciał ustalić postać słowa lub sposób wyrażania złożonego ciągu pojęć, to pierwszymi rozwiązaniami nasuwającymi się mu na myśl (chociaż nie zawsze zdawał sobie z tego w pełni sprawę) były formy jidysz i rosyjskie, lecz jest ni mniej pewne, że nie pozwalał on sobie używać form, przy których dałoby się wyczuć pochodzenie z jidysz. Miał wystarczająco rozsądku, aby wiedzieć, że niełatwo byłoby usprawiedliwić bezpośrednie zapożyczenia z jidysz w języku przeznaczonym dla wszystkich narodów. Intelektualiści nieżydowscy nigdy by nie zaaprobowali tego typu postępowania. W tym względzie należy koniecznie pamiętać, że to ważne miejsce, które Zamenhof przypisał pierwiastkom romańskim uczyniło język akceptowalnym dla elity intelektualnej, która ogólnie była nauczona języków romańskich i potrafiła się porozumiewać po francusku. Nawet jeśli język był szczególnie adresowany do samych narodów, a nie tylko do elity, ważnym było nadać mu wygląd, który dałby mu szansę spodobania się intelektualistom. Łatwość, z jaką słowa francuskie asymilują się w niemieckim i rosyjskim oraz szeroka obecność francuskiego w angielskim zasobie słów dawały dodatkowe dwa argumenty.

Wpływ jidysz występuje zatem nieświadomie w większości przypadków. Jeśli raz był on świadomy, to musiał być w każdym przypadku ukryty. "Oficjalnie" językami, z których Zamenhof najwięcej zapożyczał, były francuski, łaciński, niemiecki i angielski.

Przykład: obchodzenie się z kilkoma grupami spółgłosek

Jest prawdopodobne, iż gdyby spytano Zamenhofa o źródło czasownika fajfi, przytoczyłby on niemiecki czasownik pfeifen, a nie jidysz fajfn. Gold (1980, 315-316) przypisuje niemieckiemu znaczącą rolę, natomiast dla jidysz pozostawia jedynie rolę wzmocnienia.

Ja mam inną opinię. Nic nie przeszkadzało Zamenhofowi przyjąć formy takie jak *pfajfi czy *ŝtopfi. Czy powiedziano by, że grupa pf jest zbyt specyficznie germańska dla języka międzynarodowego? Lecz gdyby ten wzgląd powstrzymywał go, to dlaczego tak często używał germańskich słów? Tago jest mniej międzynarodowe niż *dago, a słowa jak laŭbo, ŝuldi, ŝvebi nie posiadają nic z powszechności, co by je rekomendowało.

Gdyby grupa pf była irytująca z powodu zbytniej germańskości, odrzuciłby grupy ŝm, ŝp, ŝt, itd, których nie znajduje się w jakimkolwiek innym języku germańskim niż w niemieckim i jidysz.

Godnym uwagi jest, że we wszystkich słowach esperanckich, które wiążą się z niemieckim i posiadają afrykatę wargowo-zębową (pf), słowo esperanckie naśladuje model z jidysz: fajfi (w jidysz fajfn, w niemieckim pfeifen), fuŝi (w jidysz fuszern, w niemieckim pfuschen), lecz ŝtopi (w jidysz sztopn, w niemieckim stopfen). Przykład cytowany przez Golda (1980, 316) i przeczący tej tezie, kramfo, nie należy do słownictwa Zamenhofa, został wprowadzony później. Usprawiedliwia go konieczność uniknięcia podobieństwa do istniejącego słowa krampo.

Inny przykład jest ciekawy, a dotyczy on spółgłosek okluzywnych (spółgłosek zwartych dwuwargowych) przed spółgłoską syczącą. Dlaczego w esperanto istnieje studi i ŝtalo? Dla tych przypadków wyjaśnienia nie da się znaleźć w językach romańskich lub w angielskim. Gdyby ich reguły obowiązywały, to mielibyśmy *spari, a nie ŝpari, z powodu angielskiego spare i *stofo, a nie ŝtofo z powodu włoskiego stoffa (oraz francuskiego étoffe, ponieważ początkowe francuskie é często odpowiada esperanckiemu s). Problem ten zasługuje na bardziej szczegółowe zbadanie.

Usiłowałem tego dokonać, studiując zbiór pierwiastków słownych Zamenhofa, które rozpoczynają się od sp, st, ŝp, ŝt i posiadają odpowiedniki w jidysz, niemieckim, rosyjskim i polskim. Ta grupa składa się z 56 pierwiastków. 53 z nich (96%) posiada odpowiedni pierwiastek w jidysz (3), 50 (89%) w niemieckim, 33 (59%) w rosyjskim i 27 (49%) w polskim.

W tej grupie, odpowiednie udziały procentowe pierwiastków esperanckich posiadających podobieństwo formy z odpowiednim słowem w innym języku, szczególnie w początkowej spółgłosce syczącej, przedstawiają się następująco:

jidysz

37/56

- 66%

rosyjski

25/56

- 45%

polski

20/56

- 36%

niemiecki

12/56

- 21%

Wyraźnie pojawia się podobieństwo z jidysz. Lecz można udowodnić, że z powodu zastosowanego kryterium, zbiór słów był tendencyjnie przychylny językowi jidysz. Rzeczywiście, jeśli zamiast liczenia dla tych czterech języków procentu względem 56 wybranych pierwiastków rozważy się jedynie słowa analogiczne w esperanto i w docelowym języku, to rosyjski i polski przewyższą jidysz:

rosyjski

25/33

- 76%

polski

20/27

- 74%

jidysz

37/53

- 70%

niemiecki

12/50

- 24%

Jednakże należy zauważyć, że przerwa pomiędzy jidysz a niemieckim jest duża.

Obliczenia statystyczne zawsze są delikatne i pomimo zaprezentowanego powyżej argumentu, być może błędem jest w takim jak powyżej przypadku dochodzić do jakichś wniosków bez wzięcia pod uwagę wpływu innych języków używanych przez Zamenhofa, jak francuski i łacina. Udział procentowy podobieństw pomiędzy jidysz i esperanto nie jest z tego powodu mniej godny uwagi w porównaniu z niemieckim. Czy zatem można powiedzieć, zupełnie prosto, że jidysz i esperanto Zamenhofa traktują swoje zapożyczenia w ten sam sposób? Lecz jak wyjaśnić to podobieństwo inaczej niż przez istnienie ukrytego modelu jidysz, na którym opierał swoje wybory Zamenhof?

Złożoność problemu: formy pisane i mówione

Dwie skłonności Zamenhofa w dużym stopniu komplikują problem etymologii esperanto. Z jednej strony zawsze wybierał on formę polubowną, tj. formę łatwo rozpoznawalną dla mówiących rozmaitymi językami. Czy wiedział, że strato odpowiada dokładnie holenderskiemu straat? Jest to wątpliwe. Wybrał prawdopodobnie tę formę, ponieważ znajdowała się w połowie drogi pomiędzy angielskim street a niemieckim Strasse. Najtingalo jest najprawdopodobniej kompromisem pomiędzy angielskim nightingale (>*najtingelo, *najtingejlo) a niemieckim Nacht-igall (>*nachtigalo), niż pomiędzy formą pisaną a mówioną tego słowa angielskiego. Forma strebi (nie *ŝtrebi) może być bez wątpienia wyjaśniona przez rosyjskie stremit'sja, być może również przez angielskie strive. A ŝtono nie może być niczym innym niż połączeniem angielskiego stone, niemieckiego Stein i jidysz ŝtejn.

Z innej strony Zamenhof ogromnie starał się unikać homonimów: wolał ŝpini od *spini (angielskie spin), ponieważ pierwiastek spin o znaczeniu "kręgosłup" już istniał i posiadał wiele odpowiedników: łacińskie spina; rosyjskie spina; angielskie w formie pisanej spine; francuskie épine dorsale (przymiotnik spinal).

Tym dwóm cechom pracy Zamenhofa kuszące jest przypisanie pozornego braku rozróżniania przy wyborze słów pomiędzy formami pisanymi i mówionymi. Wrażeniu temu, które zmusza do przyjęcia, że wpływy form pisanych i wymawianych są w przybliżeniu tak samo prawdopodobne, dokładna analiza przeczy. Wrażenie pochodzi bez wątpienia z faktu, że formy jak soifo, foiro, lub boato są tak rzucające się w oczy, że zajmują nieproporcjonalnie duże miejsce w pamięci tego, który rozmyśla nad tymi pytaniami. W rzeczywistości stanowią one wyjątek.

Potwierdza to analiza zasobu słów pod warunkiem, że przyjmie się kilka reguł wystarczająco stałych, jak np. fakt, iż łacińskie c przed e lub i odpowiada zwykle esperanckiemu c (prawdopodobnie z powodu wymowy Zamenhofa języka łacińskiego) i że francuskie ch odpowiada zwykle esperanckiemu ĉ, chociaż forma mówiona dawałaby ŝ. Bez wątpienia chodzi o uogólnienie tego systemu przyjętego w sposób kompromisowy ze względu na liczne wspólne słowa w angielskim i francuskim. Wyglądałoby bardziej poprawnie przypisać ĉ z ĉarma, ĉefo, ĉeko, ĉokolado, itd. wymowie angielskiej niż wpływowi francuskiej formy pisanej, która w każdym przypadku degeneruje się z powodu utraty h.

Przyjąwszy te reguły, zauważamy, że preferencja formy pisanej jest bardzo rzadka. W sondowaniu, które wykonałem dla przypadkowej próbki 500 pierwiastków z Fundamento, których dotyczył ten problem (tj. wykluczając słowa takie jak eĉ, edzo, ĉio, posiadające niejasne pochodzenie; przy edzo zobacz na Golden, 1982), 488 form (97,6%) można wyjaśnić formą mówioną, a tylko 12 (2,4%) formą pisaną. Liczba ta jest tym bardziej godna uwagi, że dałem maksymalne szanse formie pisanej, odmawiając uwzględnienia kilku przypadków przystosowania; przykładowo uwzględniłem blov (< angielskie blow) w formach pisanych, chociaż Zamenhof prawdopodobnie zastosował do blov metodę zastosowaną do brov, gdzie angielskie w (brow) odpowiada rosyjskiemu v (brov'). Skłonność Zamenhofa do preferowania form mówionych jest ważna dla naszego tematu, ponieważ bardziej kusi przypisanie etymologii formy esperanckiej niemieckiemu niż formom pisanym jidysz.

We wspomnianym artykule Gold (1980, 316) pisze: “Skąd pochodzą słowa esperanckie hejmo i hejti? Język jidysz ma hejm i hejcn (...). Niemiecki ma Heim i heizen z /aj/. Esperanto posiada dwudźwięk /aj/ i można by oczekiwać, że jeśli są niemieckie, to te słowa powinny brzmieć*hajmo i *hajti. Trudno uwierzyć, że Zamenhof zapożyczyłby te słowa z jidysz i dlatego musimy je wiązać z językiem niemieckim (...). Odpowiedź brzmi zatem, że Zamenhof zapożyczył formę pisaną, a nie mówioną.” (4)

Wątpię, czy tak jest. Zamenhof nie miał żadnego powodu wybierać ej w tym przypadku, a w innych nie. Dlaczego fajli i fajfi, lecz hejmo? Jest nieprawdopodobne, aby zgodność z jidysz fajln, fajfn, hejm była jedynie przypadkowa, jeśli rozważyć, co powiedziano powyżej na temat nadrzędnego wpływu jidysz w porównaniu z niemieckim w podświadomych wyborach Zamenhofa.

Inny argument jest przychylny tezie pochodzenia z jidysz. Pojęcie "u siebie w domu" wyraża się w esperanto przez hejme. Gdyby przeważał wpływ niemieckiego, mielibyśmy *dome (zgodnie z niemieckim zu Hause, rosyjskim doma, polskim w domu), natomiast forma jidysz przyjmuje postać in der hejm. Wydźwięk emocjonalny tego słowa na pewno odgrywał niemałą rolę, jak również wzmocnienie przez angielskie at home.

Inny przykład: słowo ŝati, `uważać za wartościowy' (w języku Zamenhofa; obecnie `lubić', 'używać z przyjemnością' w sensie angielskiego `to like') wygląda mi na zapożyczone z jidysz ŝacn, nie w takim stopniu jak z niemieckiego schätzen. Teza Golda (1980), według której Zamenhof odchodził od formy pisanej, usuwając z niej "przegłos" nie jest przekonująca. Gdyby takie postępowanie było dla niego do zaakceptowania, znajdowalibyśmy dalsze podobne przykłady: pökeln dałoby *pokeli lub *pokli zamiast pekli, a sägen *sagi zamiast segi. Przy jidysz ŝacn > esperanckie ŝati zauważa się dziwne przejście z /c/ do /t/, które tak samo występuje w jidysz ŝvicn > esperanckie ŝviti, w jidysz hejcn > esperanckie hejti; być może chodzi o rozszerzenie na ŝati, przez asymilację, kompromisu z angielskimi formami sweat i heat.

Czy będzie się argumentowało, że nie ma sensu w ten sposób rozumować, jeśli, jak zobaczyliśmy we wstępie, Zamenhof nie stosował systematycznych zasad przy wyborze pierwiastków? Lecz "nieświadomy" – a głównie “empiryczny” lub “intuicyjny” – nie oznacza “przypadkowego”, ani “bezpodstawnego”. Wpływ warstwy podkładowej przynosi ze sobą jakąś regularność. Jeśli nigdy lub prawie nigdy Zamenhof nie pozbywa się przegłosu w swoich zapożyczeniach z niemieckiego, to jest to jedynie czynnik, prawdopodobnie nieświadomy, skłaniający go do wyboru innego rozwiązania. Tak samo z powodu istnienia dużej regularności w przypadkach, gdy łacińskiemu c przed e lub i zawsze odpowiada esperanckie c (cervo, necesa, acero...), pozwala zobaczyć w voĉo zapożyczenie nie z łaciny, lecz z włoskiego.

Jest znanym faktem psychologicznym, że seria wyborów dokonanych przypadkowo, tj. bez jakiegokolwiek planu lub metody, może wykazać regularność, za którą są odpowiedzialne nieświadome struktury. Rzeczywiście, pojedynczym przypadkiem, w którym forma Zamenhofa nie może zostać wyjaśniona inaczej niż jako zapożyczenie z niemieckiego z usunięciem przegłosu, jest fraŭlino (<Fräulein). Kiedy chodzi o dwudźwięki äu i eu, Zamenhof zawsze szanuje formę pisaną: Eŭropo, leŭtenanto (porównaj z rosyjskim i jidysz lejtenant). Bez wątpienia oceniał on formę pisaną jako bardziej międzynarodową. Wg mnie, miał on rację. Wiele osób mówiących językami innymi od niemieckiego zna słowo Fräulein, lecz nie zna jego poprawnej wymowy (tak jest z pewnością u większości francuskojęzycznych nie pochodzących ze Szwajcarii).

Niektórzy niewątpliwie zobaczą w ŝuti przykład zapożyczenia z niemieckiego (schütten) z zastąpieniem ü przez u. Faktycznie, można się zastanowić, czy nie chodzi tu o specjalny przypadek dziwnej skłonności Zamenhofa do stosowania u w pierwiastkach, gdzie oczekiwałoby się i (odpowiednie słowo w jidysz brzmi szitn). Dlaczego ŝpruci, podczas gdy niemiecki ma spritzen a jidysz szpricn? Włoskie spruzzare nie dostarcza przekonywującego wyjaśnienia dla słowa tak rzadkiego. Dlaczego dungi (niemieckie dingen, jidysz dingen)? Oczywiście imiesłów bierny brzmi gedungen w północno-wschodnim jidysz, lecz Zamenhof nie posiadał żadnego powodu, aby preferować samogłoskę z imiesłowu od samogłoski z bezokolicznika; gdyby tak wyjaśniało się u w dungi, to chodziłoby o zupełnie wyjątkowy przypadek.. Bindi, ŝpini, ŝteli, trinki oraz wiele innych czasowników miałoby inne formy, jeśli zapożyczenie zostałoby wykonane z imiesłowu. Postać gliti wyjaśnia się niewątpliwie przez jidysz gliczn niż przez francuskie glisser lub przez imiesłów geglitten niemieckiego czasownika gleiten. Dlaczego flugi (niemieckie fliegen, jidysz flien)? Jest niezbyt prawdopodobne, aby pierwowzorem tego ostatniego słowa był rzeczownik Flug. Z jednej strony wiele wskazówek pokazuje, że Zamenhof widział w czasowniku główną formę, z której pochodzą wszystkie inne, szczególnie gdy chodzi o działanie, zgodnie z poglądem szeroko rozpowszechnionym u ówczesnych filologów oraz z budową hebrajskiego (w ten sposób traktuje on armi jako formę źródłową, natomiast słowo armilo jest formą pochodną). Z innej strony, gdyby odczuwał jako pierwowzór rzeczownik, to zaznaczyłby to w słowniku zawartym w Fundamento. A wersja niemiecka Universala Vortaro zawiera flugi / fliegen, a nie flugo / Flug.

Kusi nas to, aby przypisać u w ĉu tej dziwnej przychylności dźwiękowi u. Rzeczywiście, przedstawia ono sobą niewątpliwie kompromis pomiędzy polskim czy a północno-wschodnim jidysz cu (odpowiadającym w normalnym jidysz ci); z tego względu zapamiętajmy, że jidysz w Białymstoku należy do północno-wschodniego jidysz. Wpływ polskiego mógł być znaczący, kolejność wyrazów pytania rozpoczynającego się od ĉu odpowiada modelowi polskiemu, nie jidysz.

Kilka interesujących przypadków znaczeniowej lub strukturalnej odpowiedniości pomiędzy jidysz a esperanto

Przykład z ĉu dobrze ilustruje złożoność problemu. Byłoby rzeczywiście zbytnim uproszczeniem rozważyć jedynie formę tego wyrazu, jakby głębsze elementy strukturalne lub semantyczne nie odgrywały żadnej roli. Zamenhof wiedział, że we większości europejskich języków zamiana miejsca podmiotu z czasownikiem jest najczęstszym sposobem zmiany zdania twierdzącego w pytające. Dlaczego nie użył tego systemu? Obok znaczącego wpływu jidysz i polskiego, wzmocnienia strukturalnego mogły dostarczyć języki francuski ze swoim est-ce que oraz nawet być może angielski z do, które to mogło przyczynić się do wyboru samogłoski. Chociaż z gramatycznego punktu widzenia chodzi o zupełnie inną rzecz, angielska struktura typu do you know? posiada faktycznie postać mówioną podobną do polskiego czy ty znasz?, francuskiego est-ce que tu sais? i do esperanckiego ĉu vi scias? Przy takim zbiegu motywów, niestety, nie można znać proporcji odpowiednich czynników.

Pomiędzy możliwymi przypadkami wpływu semantycznego koniecznie należy sklasyfikować słówko do, zapożyczone z francuskiego donc z niewątpliwym wzmocnieniem przez północno-wschodnie jidysz to. W większości przypadków odgrywa ono rolę słówka że z jidysz. Po esperancku mówi się donu do al mi, trzymając się kolejności wyrazów z jidysz gib że mir, a nie z francuskiego donne-moi donc. Ten wpływ jest dzielony z polskim słowem że i z rosyjskim że. Lecz przestrzeń semantyczna rosyjskiego że jest większa od przestrzeni jidysz że, ponieważ zawiera ono również znaczenie "takiż sam".

Trzeciego przykładu dostarcza nam przyimek laŭ, którego częstość w esperanto jest bezwątpienia bliższa słowu jidysz lojt niż niemieckiemu laut, które jest "oficjalnym" źródłem. Słowa laŭ używa się w wielu przypadkach, w których po niemiecku bardziej preferowanymi słowami byłyby gemäss lub nach.

Słowo venonta posiada swoje miejsce w tym ciągu. Użycie czasownika "veni" nie wyjaśnia się ani rosyjskim buduščij ani niemieckim nächst. Inne języki, z których Zamenhof najczęściej czerpał swój materiał językowy, stosują inną koncepcję: angielski używa next, francuski prochain, a łacina proximus lub futurus. Jidysz kumendik (<kumen 'przyjść') – z możliwym wzmocnieniem przez hebrajskie ba – wpłynęło bardziej bezpośrednio, przy potwierdzeniu ze strony polskiego przyszly.

Pomysł używania przyrostka do oznaczania drobin materiału pochodzi bez wątpienia ze zbiegu jidysz, rosyjskiego i polskiego. Odpowiedniość rzuca się w oczy pomiędzy jidysz ŝnejele, zemdl, ŝteybl, itp., rosyjskimi sneżinka, pesczinka, pylinka i esperanckimi neĝero, sablero oraz polvero, chociaż w tym przypadku formy esperanckie nie są zdrobnieniami.

Przypadkiem, gdzie jest trudno zaprzeczyć wyróżniający się wpływ jidysz, jest rozróżnianie, którego dokonuje esperanto pomiędzy przymiotnikami landa (krajowy) i nacia (narodowy). Te dwa słowa odpowiadają odpowiednio słowom jidysz landisz i nacjonal. Faktycznie to rozróżnienie nie występuje w innych językach, z których Zamenhof zwykł czerpać. W rosyjskim mamy narodnyj lub nacionalnyj, lecz rosyjski nie posiada przymiotnika, który pochodzi bezpośrednio z rosyjskiego strana (kraj). W polskim jest krajowy oraz narodowy. Niemiecki nie ma przymiotnika pochodnego od Land; w niemieckim używa się tego morfemu jako pierwszego elementu złożonego słowa, czy to pod postacią Land- w sensie `wiejski', czy też pod postacią  Landes- w sensie esperanckiego landa, jidysz landisz, lecz nie da się połączyć tych struktur z przymiotnikami. Angielski i francuski posiadają jedynie national. Gdy angielski używa słowa country w znaczeniu przymiotnikowym, ma ono sens `wiejski'. Słowo arci we współczesnym hebrajskim posiada równoległą postać oraz identyczny sens co esperanckie słowo landa. Również ono przedstawia sobą najprawdopodobniej zapożyczone tłumaczenie słowa jidysz landisz.

Niektórzy będą argumentować, że słowo landa nie odnosi się do jidysz, lecz po prostu jest wynikiem wewnętrznego systemu słowotwórstwa tego języka, będąc jedynie zastosowaniem ogólnej reguły, która pozwala językowi esperanto tworzyć słowa w dowolnej kategorii gramatycznej z dowolnego pierwiastka słownego przez dodanie samogłoski wyrażającej tę funkcję (-a dla funkcji przymiotnikowej; ten sam argument mógłby zostać przywołany przy tezie, wg której arci odzwierciedla słowotwórstwo w jidysz). Takie podejście, przekonywujące na pierwszy rzut oka, nie bierze jednak pod uwagę ogromnie silnego wpływu różnych warstw podkładowych, które są aktywne w esperanto.

Tę wagę warstwy podkładowej dowodzi przykładowo fakt, że używa się prawie zawsze internacia tam, gdzie wewnętrzne słowotwórstwo oraz prawdziwa odpowiedniość słowa/pojęcia wymagałyby interlanda, interŝtata lub intergenta. Zachodnia warstwa podkładowa, wzmacniająca tę, którą posiadał Zamenhof, zmusza większość esperantystów do przyjmowania (nieświadomie) form bliskim tym, których używają w codziennym życiu poza kręgiem języka esperanto, bez zadawania pytań, czy naprawdę chodzi o narodowość, a nie o kraj lub państwo. Na przykład ONZ jest zawsze nazywane internacia; należałoby mówić interŝtata, ponieważ jedynie państwa głosują, organizują, a nie narody. Fakt używania określenia internacia organizo, lecz landa asocio (a nie nacia, które byłoby zgodne z użyciem w większości z europejskich języków, albo landasocio, które stosowałoby się do modelu niemieckiego), dowodzi, że na poziomie warstwy podkładowej wpływ posiadał jidysz, jedyny język, w którym da się odszukać formy równoległe do esperanckich: internacjonal w pierwszym przypadku, landisz w drugim.

W tym względzie można zauważyć, że sposób, według którego jidysz i esperanto mogą tak samo rozróżniać pomiędzy pojęciami wyrażanymi przez słowa rosyjskie russkij i rossijskij, uderza przez swoją równoległość, nawet jeśli te słowa są względnie późne w obu językach: jidysz posiada rusjisz i ruslendisz, esperanto rusa i ruslanda (lub rusia). Oczywiście te dwa języki stosują tylko model rosyjski, lecz, precyzując, uczucie bliskości wspomniane we wprowadzeniu wywodzi się z tego rodzaju równoległości. Jest faktem, że żaden inny język nie posiada takiego rozróżnienia.

Jako ostatni przykład prawdopodobnego wpływu jidysz można wymienić słowo respondi w sensie 'zgadzać się', 'współgrać', które esperanto dzieli z jidysz entfern. W obu przypadkach pierwszym sensem tego słowa jest 'odpowiadać na pytanie'. To użycie nie można przypisać ani rosyjskiemu, który w tym znaczeniu stosuje sootwiectwować (nie otwieczać), ani niemieckiemu, który tak samo nie stosuje antworten, lecz ent-sprechen. We francuskim można teoretycznie przypisać to znaczenie słowu répondre, lecz takie użycie jest rzadkie, słowem przychodzącym spontanicznie na myśl osobie francuskojęzycznej jest zawsze correspondre. Najlepiej dowodzi to fakt, że większość francuskojęzycznych, którzy mówią po esperancku, stosuje do wyrażenia tego sensu korespondi, podczas gdy to użycie wg Zamenhofa oraz słowników powinno się ograniczać do pisemnej korespondencji.

Wpływ na postać słów esperanckich

Bez wątpienia istnieje niejeden przypadek słowa esperanckiego, które można by uważać za bezpośrednio wywiedzione ze źródłosłowu jidysz. Jednym przypadkiem, w który wierzyło dużo esperantystów, był pierwiastek edz, w którym starano się zobaczyć, wywiedzione pośrednio z żeńskiej formy edzin, zapożyczenie z ecn od rebecn, lecz artykuł Bernarda Goldena w drugim tomie Jewish Language Review (Golden, 1982) pokazuje, jak wątpliwa jest argumentacja sprzyjająca tej tezie.

Jeśli rozważyć nie następstwo fonemów, lecz rodzaj słowotwórstwa, to znajdzie się trzy przypadki, gdzie wpływ jidysz jest niekwestionowany: antaŭtuko, lernolibro i superjaro.

Jak pokazał Gold (1980, 327), antaŭtuko może wywodzić się tylko z jidysz fartech. Gdyby źródłosłowem był rosyjski wyraz fartuk lub polski fartuszek / fartuch,  a nie formy zapożyczone z jidysz, co potwierdza element far odczuwany jako sylaba bez znaczenia, a nie jako przedrostek, to powstałoby słowo *fartuko.

Na słowo lernolibro zwrócił uwagę Verloren van Themaat (cytowany przez Golda, 1982, 8). Tej formy nie wyjaśnia niemieckie słowo Lehrbuch, które dałoby instrulibro (słowo poprawne, lecz rzadko używane); przeciwnie, odpowiada ono dokładnie słowu jidysz lernbuch. Gold skłania sie do etymologii jidysz-rosyjskiej. Ja uważam inaczej. Rosyjskie wyrażenie ma postać ucziebnaja kniga i nie mogłoby dać w esperanto nic innego od instrua libro lub lerna libro, formy zresztą zupełnie poprawne, lecz nieużywane.

Na koniec superjaro odtwarza tak dokładnie pochodzenie ludowe słowa jidysz iberjor, że nie można wątpić co do bezpośredniego związku. Żaden inny język nie wyraża w ten sposób tego pojęcia.

Odnośnie słów, których postać esperancka najbliżej podąża za słowem jidysz o tym samym sensie, zawsze one współdzielą to pochodzenie z innym językiem. Jeśli wziąć za przykład przypadek prawdopodobnego zaczerpnięcia z niemieckiego, to jest interesująco stwierdzić, że obok Posten > posteno, Faden > fadeno, Gulden > guldeno, występuje Schinken > ŝinko, a nie *ŝinkeno. Lecz tłumaczenie za pomocą jidysz szinke jest niewystarczające, również musi być tutaj rozważone polskie słowo szynka.

Esperancki czasownik liveri pochodzi prawdopodobnie z jidysz (być może przez jidysz liverant > esperanto liveranto). Francuskie livrer, działając w pojedynkę, dałoby w esperanto *livri, angielskie deliver *deliveri lub, bardziej prawdopodobnie, *delivri a niemieckie liefern *lifri lub *liferi. Czy jest to kompromis, czy wpływ jidysz? I to, i to, lecz w stosunku, który zawsze pozostanie nie do potwierdzenia. Można przyjąć pomysł, że kiedy Zamenhof musiał wyrażać to pojęcie, natychmiast na myśl przychodziło mu słowo jidysz, a wyglądało mu ono również na wspaniałe, kompromisowe rozwiązanie pomiędzy kilkoma ważnymi językami.

Słowo meblo prezentuje podobny przypadek. Znajduje się w nim jednocześnie jidysz mebl, rosyjskie mebel', polskie mebel, ze wzmocnieniem za pomocą niemieckiego Möbel. Ten przykład potwierdza hipotezę, że postać pisana z niemieckiego, ewentualnie z pozbyciem się znaku znad litery, nigdy nie przewyższa innych czynników. Przy przeciwnej hipotezie dostałoby się *moblo, formę jednocześnie wzmacnianą przez klasyczną transkrypcję francuskiego /œ/ za pomocą o (cœur > kor, honneur > honor) oraz pierwiastek łaciński, który Zamenhof często brał pod rozwagę (sankta jest mniej międzynarodowe i trudniejsze do wymowy od *santa).

Wpływ jidysz na składnię oraz zwroty esperanckie

Wiele cech odróżnia w tym względzie esperanto od języków zachodniej Europy. Na przykład, w przypadkach zależnych rozpoczynających się od se stosuje się postać warunkową czasownika tak samo w zdaniu zależnym jak i głównym: se mi konus lin, mi lin demandus, w mowie zależnej używa się takiego samego czasu jak w mowie niezależnej (li diris, ke li komprenas); kolejność wyrazów jest bardzo swobodna (lin mi tre amas), itd. Cechy te występują w jidysz, lecz również w rosyjskim i polskim. Artykuł Golda (1980), cytowany wielokrotnie, opisuje ten problem (przypisując jidysz, niewątpliwie błędnie, jedynie rolę wzmocnienia) i zdaje się, że bardziej mądrze jest odwołać się do niego, niż obciążać ten artykuł kopiowaniem czegoś, co już gdzieindziej zostało opublikowane.

Wniosek

Wydaje się mi, że można odpowiedzieć twierdząco na pytanie postawione na początku tego artykułu: czy istnieje rzeczywista podstawa dla subiektywnego wrażenia, że esperanto jest bliskie jidysz? W rzeczy samej ta bliskość objawia się głównie w najbardziej subtelnych dziedzinach: w porządku wyrazów, w składni, w słowach dotyczących uczuć oraz stosunku do czegoś: nu (jidysz nu); do (jidysz to, że), kompreneble (jidysz farsztejt zich), ve (jidysz oj wej), hejme (jidysz in der hejm), częstość dwudźwięków aj, ej, oj itd. Lecz również występuje w pewnej liczbie przypadków dających się wyjaśnić przez analizę materiału lingwistycznego, co stało się jasne powyżej.

Czy esperanto jest bliższe jidysz niż innym językom? Bez względu na wagę jidysz w umyśle młodego Zamenhofa pracującego nad swoim językiem, nie wierzę w to. Jednym z cudów esperanto jest właśnie to, że bardzo dużo osób czuje się w nim jak "u siebie w domu". Francuz rozpoznaje w nim olbrzymią część słownictwa, tak samo Włoch, który dalej odnajduje w nim fonologię, Słowianin odnajduje składnię i styl, osoba niemieckojęzyczna sposób tworzenia słów, Turek słowa złożone utworzone przez zlepienie sufiksów (rusigonte, estraraniĝis), Chińczyk pełną niezmienność morfemów zdolnych do nieograniczonych połączeń (Piron, 1981), a mówiący językiem jidysz subtelną atmosferę stworzoną przez obecność, pod przebraniem łacińskim, syntezy ze składni słowiańskiej i pierwiastków germańskich.

Złożoność etymologii jest tylko jednym czynnikiem spośród innych, które wyjaśniają tę wielokierunkową bliskość esperanto. Dlatego, jedynie określenie "wieloprzyczynowość" – powstanie jednego faktu ze zbieżnego działania wielu czynników – odzwierciedla rzeczywistość w zadowalający sposób.

Przykładowo, byłoby dużym błędem myśleć, że przyrostek ig pochodzi z niemieckiego ig, a ściślej z pary takiej jak rein > reinigen, która dostarczyłaby modelu dla pura > purigi (ze wzmocnieniem form takich jak entschuldigen, entmutigen, które dają w  esperanto senkulpigi, senkuraĝigi), bez wzięcia pod uwagę faktu, iż Zamenhof uczył się łaciny, a będąc uważnym na wszystko, co wiąże się z językami, z całą pewnością zauważył wyprowadzenie typu fumus > fumigare, mitis > mitigare, purus > pur(i)gare. Lecz zaakceptowanie tylko tych dwóch źródeł, niemieckiego i łaciny, byłoby niewystarczające. Z jednej strony nie zapominajmy, że Zamenhof wymyślił swój język jako kod (Silfer, 1983, 4-8; Waringhien, 1959, 105-107), co narzuciło ograniczenia na formy przyrostków: prawie wszystkie składają się tylko z samogłoski i spółgłoski, lecz z tego powodu nie cierpią na ograniczenia w używaniu. Oprócz tego Zamenhof znał język hebrajski. Czyż nie w hebrajskim “hif'il” (przyczynowość) należy poszukiwać źródła wyboru tej samej formy dla wyprowadzeń z przymiotników (granda > grandigi; hebrajskie gadol > higdil) jak i z czasowników (ridi > ridigi; hebrajskie caxaq > hicxiq)? Żaden z języków indoeuropejskich nie prezentuje takiej cechy, którą mają języki semickie, a która wzbogaca możliwości wyrażania się bez przeciążania pamięci.

Lecz jeśli hebrajskie “hif'il” zainspirowało Zamenhofa, to mogło być to tylko nieświadome. Przyjmując ideę języka pośredniego między różnymi narodami, a nie jedynie pomiędzy Żydami, z pewnością nie dopuszczał on wszelkich zbyt oczywistych zapożyczeń z hebrajskiego i jidysz (5),  a jeśli te języki przyczyniły się do jego dzieła, to stało się to w sposób ukryty z powodu prostego faktu ich obecności (zapewne ogromnej w przypadku jidysz) w świadomości młodego autora.

Wśród czynników, które zbiegały się przy naprowadzaniu Zamenhofa na jakiś określony wybór, wypada więc wymienić przynajmniej cztery:

1. Zasada kodu (niezmienne morfemy i rozróżnialne, łączące się ze sobą w sposób dowolny; jasne oznaczanie funkcji słowa w zdaniu).

2. Nieświadome wpływy (bardzo często jidysz; w wielu przypadkach rosyjski i polski, szczególnie w przypadku składni, wartości semantycznej słów /plena pokrywa przestrzeń semantyczną rosyjskiego polnyj, a nie francuskiego plein lub łacińskiego plenus: plena vortaro nie może się tłumaczyć na francuski inaczej niż przez 'dictionnaire complet', natomiast w rosyjskim muwi się polnyj slovar'/ oraz zwroty /elpaŝi kun propono jest dosłownym tłumaczeniem wystupić s predłożeniem/).

3. Świadome zapożyczenia ze znanych języków (szczególnie z żywych języków zachodnich i z łaciny, czasem z greki klasycznej: kaj, pri, liczba mnoga przez -j).

4. Idee, które Zamenhof czerpał z języków mu nie znanych.

Ten ostatni punkt wymaga wyjaśnienia. Większość autorów, którzy opisują etymologię esperanto, wyraża opinię, że należy ograniczać badanie do języków, które Zamenhof znał wystarczająco głęboko (6). Lecz taki człowiek, jakim był, ciekawy wszystkiego co się wiąże z komunikacją językową, z dużym prawdopodobieństwem przeglądał w bibliotekach słowniki i gramatyki języków obcych oraz opisy tych języków w encyklopediach i innych dziełach. Nic mu nie stało na przeszkodzie, aby realizować te badania, gdy był przykładowo studentem w Moskwie. Kwestia etymologii esperanto nie jest zatem wcale łatwa. Byłoby oczywiście zbyt dużym uproszczeniem, gdybyśmy się oparli na faktach hipotetycznych i niesprawdzalnych przy wyjaśnianiu uderzających podobieństw, lecz pewnym jest, iż wiele faktów pozostaje niewyjaśnione, jeśli ograniczymy się do tego, co jest potwierdzone w życiu Zamenhofa. Zdolność przyswajania tego człowieka była tak wielka, jego motywacja tak silna, jego zdolność syntezowania tak rozwinięta, że nie mógł on nie brać pod rozwagę wszystkich materiałów, które przewinęły się przez jego ręce.

Czy mógł wynaleźć przy pomocy czystej logiki system liczenia podobny do chińskiego (chińskie shi '10', san '3' > shisan '13', sanshi '30', sanshi san '33', esperanckie dek '10', tri '3' > dektri '13', tridek '30', tridek tri '33')? Jest to możliwe. Lecz kto mógłby twierdzić, że nie przeczytał on opisu języka chińskiego w bibliotece uniwersyteckiej w Moskwie lub w bibliotece warszawskiej, a stamtąd pochodził ten pomysł? Albo, biorąc inny przykład, słowa takie jak voĉo lub ĉielo dadzą się wyjaśnić tylko przez odwołanie się do włoskiego. Wyjaśnienie przez łacinę mogłoby być ewentualnie do przyjęcia w przypadku voĉo, lecz nie dla ĉielo, a dodatkowo łacińskie c przed e oraz i daje zwykle w esperanto c, zgodnie z ówczesną wymową w Europie Wschodniej, co dało formy cent, paco, facila, itd. Dają się znaleźć inne ślady włoskiego, jak ardezo, dolĉa, ankaŭ, przyrostek -eco lub słowo takie jak apogi, którego g tłumaczy się tylko przez postać pisaną appoggiare.

Rzeczywiście, Zamenhof używał najbardziej różnorodnych materiałów. Być może przeczytał w jakimś czasopiśmie o systemie liczbowym w języku chińskim, albo w książce o językach romańskich szczegóły na temat obfitości rzeczowników żeńskich kończących się na -o w języku prowansalskim (słowa prowansalskie la fenes-tro, la roso, la danso są wymawiane prawie dokładnie tak samo, łącznie z akcentem, jak w esperanto odpowiadające im słowa la fenestro, la rozo, la danco). Inny przykład: w licznych karaibskich językach kreolskich mówi się li w tym samym sensie co w esperanto. Czy li i pli są formami kompromisowymi, czy zapożyczeniami z kreolskiego w następstwie przeczytania artykułu o takim języku? Prawdopodobnie nigdy nie będziemy posiadać pewności co do tych punktów, lecz te możliwości mądrze jest zapamiętać.

W ten sposób, bez względu na to, jak bardzo przekonywująca będzie argumentacja na temat wpływu jidysz na esperanto, to powstanie ona jedynie w pewnym stopniu z prawdopodobieństwa względem jednego czynnika wśród innych w zbieżnym zbiorze, w którym rzeczywista ilość różnych elementów pozostanie zawsze niedefiniowalna, oprócz kilku przypadków wyjątkowo zrozumiałych, jak  superjaro, dikfingro, itp. Oczywiście, gdybyśmy mogli się zapytać Zamenhofa, nie otrzymalibyśmy pewniejszej odpowiedzi: działalność umysłowa jest w dużej części podświadoma, a dzieło "języka międzynarodowego doktora Esperanto" nie jest wyjątkiem.

1. W oryginalnym tekście są używane określenia schriftbild i lautbild, które pojawiają się tutaj odpowiednio jako postać pisemna i postać dźwiękowa, za zgodą autora.

2. “Przed trzydziestu laty, gdy pracowałem z językiem jidysz z gorącą miłością”.

3. To są ŝpalie, ŝpat, ŝpinak / ŝpinat, ŝpindl, ŝpinen, ŝpion, ŝpricn, ŝporn, ŝprot, ŝtab, ŝtang, onŝtaplen, ŝtal, ŝtat, ŝtempl, ŝteyn, ŝtof, ŝtol, ŝtopn, ŝtopsl, spermacetn, specjel, specifirn, spiralik, spiritualizm, sporadish, spritne, stadie, stamin, statik, stacje / stancj, statue, statur, status, step, stil, stimulirn, stoish, stole, strikt, strof, struktur, studjum, student, stuko, stur.

4. Cytat angielski ukazywany przez aktora ma oryginalną postać: “What are the origins of Esperanto hejmo and hejti? Yiddish has heym and heytsn (...). German has Heim and heizen, with /aj/. Esperanto has a diphthong /aj/ and one would therefore expect that, if from German, these words would be pronounced *hajmo and *hajti. It is hard to believe that Zamenhof would borrow these words from Yiddish and we must therefore link them in some way with German (...). The answer is that Zamenhof borrowed the schriftbild rather than the lautbild.”

5. Jego pierwsze projekty zawierały bezpośrednie zapożyczenia z hebrajskiego. Pierwotnie Zamenhof pragnął opracować język przeznaczony dla Żydów, jak powiedział w wywiadzie, który ukazał się w roku 1907 w londyńskim czasopiśmie Jewish Chronicle.

6. “Nie jest naukowo proponować na źródłosłów słowo z języka, którym nie władał Zamenhof” (Gaston Waringhien, cytowany przez Albaulta (1961), str. 87).

BIBLIOGRAFIA

Albault, André (1961) "Etimologio, pra-Esperanto kaj Mistrala lingvo", Esperantologio, 2, 2.

Gold, David L. (1980) "Towards a Study of Possible Yiddish and Hebrew Influence on Esperanto" w Szerdahélyi, Istvan (red.) Miscellaneous Interlinguistics (Budapest: Tankönyvkiadó), 300-367.

Gold, David L. (1982) "Plie pri judaj aspektoj de esperanto" Planlingvistiko 1, lato, 7-14.

Golden, Bernard (1982) "The Supposed Yiddish Origin of the Esperanto Morpheme edz", Jewish Language Review 2, 21-33.

Holzhaus, Adolf (1970) Doktoro kaj Lingvo Esperanto (Helsinki: Fondumo Esperanto).

Piron, Claude (1981) "Esperanto: język europejski czy azjatycki?", Esperanto Documents Nr 22 A (Rotterdam: Światowy Związek Esperanto).

Silfer, Giorgio (1983) "Hipotezoj pri kriptaj aspektoj de esperanto" Planlingvistiko 2, jesień, 4-10.

Waringhien, Gaston (1959) Lingvo kaj Vivo (La Laguna: J. Régulo).

Charles Baudouin zapomniany mędrzec

"Mój młody wiek został naznaczony wielkim podziwem dla Bernheima, który, wprowadziwszy ludzi w stan hipnozy, rozkazywał im oparzyć sobie rękę dotykając zimnego pieca, a oparzenie stawało się widoczne na skórze". To zdanie, wzięte z Suggestion et Autosuggestion, pokazuje, skąd bierze się wola Charlesa Baudouina zrozumienia ludzkiej psychiki. Mieszka on w owym czasie w Nancy (Francja), gdzie potwierdza skuteczność leczenia Émile'a Coué, zdolnego uzdrawiać z bardzo różnych stanów patologicznych przez proste wykorzystanie wyobraźni.

W krajach francuskojęzycznych – czy również w Brazylii? – dziennikarze i politycy lubią używać wyrażenia "metoda Coué" do oznaczania sposobu ukrywania przed sobą prawdy o czymś negatywnym. Mylą ze sobą pojęcia wyobrażać sobie i wierzyć. Jeśli cierpisz z powodu zimna, nic nie da ci uwierzenie, że jest ciepło. Coś w tobie powie: "Kłamiesz, jest ci zimno". Lecz jeśli uda ci się przejść nieco w stan medytacji i wyobrazić sobie ogień, wyobrazić sobie, jak się czujemy przy ogniu lub na gorącym słońcu, odszukać wspomnienie uczestnictwa w gorącej atmosferze i pozwolić swojemu umysłowi pozostawać w niej, wtedy możesz znacząco zmniejszyć uczucie zimna. W Tybecie jogini potrafią siedzieć bezpośrednio na śniegu i stopić go aż do małej kałuży wokół siebie, tylko poprzez zastosowanie tego potencjału leżącego w wyobraźni człowieka. Tę metodę stosował Coué. Pomagał on pacjentom wyobrażać sobie swój stan jako zmieniony, a to wyobrażenie oddziaływało stymulująco na proces uzdrowienia. Zauważył on, że zdolność tą można trenować za pomocą ćwiczeń. Przykładowo, można ćwiczyć się w zwalnianiu rytmu swojego serca, wybijając rytm nieco wolniejszy od rytmu rzeczywiście odczuwanego. Po pewnym czasie serce przystosuje się do tego rytmu. Baudouin badał związane z tym mechanizmy psychologiczne. W taki sposób powstała jego teza, za którą otrzymał tytuł doktorski: "Sugestia i autosugestia" (1920), w której znajduje się zdanie zacytowane na początku.

Zjawisko sugestii, które Baudouin badał i używał w terapii, powstaje w dużej części w tym, co nazywa się "nieświadomością". Nasza świadomość może być porównana do ekranu komputerowego lub do wyświetlacza elektronicznego kalkulatora. W tych aparatach dzieje się wiele rzeczy, które nie pojawiają się na ekranie, a których nie można kontrolować bez szczegółowego wglądu w mechanizmy wewnętrzne działające poza naszym spostrzeganiem wzrokowym. W kalkulatorze faktycznie są trzy etapy: a) na wyświetlaczu pojawiają się cyfry wprowadzanych danych, b) występuje wewnątrz niewidoczna i niekontrolowalna praca , całkowicie niezależna od naszej woli, c) na wyświetlaczu oto pojawia się wynik. Podobnie, zjawisko sugestii zawiera trzy fazy: w pierwszej postrzega się coś; druga rozwija się w nieświadomości, poza naszymi zmysłami, spostrzeżeniami i wolą; trzecia jest wynikiem rzeczywistym, rozpoznawalnym. Faza pierwsza: widzisz plakat (lub wiele plakatów) ze słowami "Pij Coca-Colę". Faza druga: ten nibyrozkaz przechodzi swoją drogą pod progiem twojej świadomości, tam napotyka wspomnienia o bardziej przyjemnych doświadczeniach z tym piciem oraz o innych plakatach, na których jest ono powiązane z wesołą, sympatyczną atmosferą. Faza trzecia: siadasz w restauracji i bez namysłu jakby odruchowo natychmiast zamawiasz Coca-Colę.

Oczywiście, rzeczywistość nie jest tak prosta. W drugiej fazie wiadomość z poleceniem może napotkać całą złożoną sieć pojęć i uczuć, w której Coca-Cola symbolizuje imperializm USA, co, zgodnie z twoimi przekonaniami politycznymi, mogłoby doprowadzić do odrzucenia wpływu tego plakatu, lecz również może napotkać wspomnienie zdarzenia, gdy odczuwałeś silny ból brzucha, a ktoś doradził ci wypicie tego brązowego płynu i zadziałał on uzdrawiająco, co z kolei popchnie cię do zaakceptowania go. Każdy z tych elementów posiada własną siłę i efekt końcowy, który zdefiniuje działanie w fazie trzeciej, będącej wynikiem wewnętrznej rywalizacji, zupełnie przez ciebie nieodczuwalnej, o której nawet sobie nie wyobrażasz, że się w tobie rozwija. Ważnym punktem dotyczącym tego, co przydaje się zapamiętać, chociaż nie jest przyjemne i dlatego często powoduje silny opór przy akceptacji, jest to, że znamy jedynie część naszych motywów. Faza pierwsza: widzisz słowo esperanto powiązane z językiem międzynarodowym. Faza druga: występuje w tobie cały nieświadomy proces. Faza trzecia: decydujesz się nauczyć esperanto. Lecz jeśli zapytają: "Dlaczego uczysz się tego języka?" będziesz mógł odpowiedzieć szczerze i pewnie, że znasz swój motyw. Lecz oprócz tego znanego może istnieć dziesięć innych, o których nic nie wiesz, a które przyczyniają się do twojej końcowej decyzji. Być może ta osoba, która pierwszy raz w twoim życiu wymówiła "esperanto", zrobiła to ustami tak pięknymi, głosem tak melodyjnym oraz z oczami tak czarującymi, że nazwa tego języka została w tobie skojarzona ze skłonnością do miłości. Ponieważ te czynniki różnią się pomiędzy ludźmi, to wiadomość otrzymana w fazie pierwszej tworzy różne wyniki w fazie trzeciej.

Psychoanaliza

W latach 20-tych ubiegłego wieku rozkwitła psychoanaliza oraz wybuchły kłótnie pomiędzy jej szkołami. Freud, który stworzył tę metodę wraz z jej obszerną bazą pojęć teoretycznych, wyjaśnij wiele wiele psychicznych dysfunkcji za pomocą hipotezy, że pragnienia seksualne, lęki, wyobrażenia lub wspomnienia zostały zepchnięte do nieświadomości, gdzie działają przeciw efektywnemu i zdrowemu życiu. Lecz jego uczeń, Adler, zauważył, że w wielu przypadkach rozwiązywał problemy pacjentów nie poprzez uświadamianie im odsuniętych w nieświadomość pragnień seksualnych, lecz poprzez przypominanie im zapomnianego poczucia mniejszej wartości. Często, nasze pierwsze przeżycia, gdy jesteśmy mali, przekonują nas, że jesteśmy karzełkami w świecie gigantów. Cały późniejszy rozwój może pozostawać naznaczony tym wrażeniem w takim stopniu, że na wszystko patrzymy z poprzedniej pozycji, że się nam nie powiedzie, że jest to zbyt skomplikowane, że inni nas bardzo przewyższają, że nic nie jesteśmy warci, itd. Wg Adlera wiele problemów psychicznych bierze stąd swoje źródło. Freud nie zaakceptował pomysłów Adlera i wyrzucił go ze swojego stowarzyszenia. Innym uczniem Freuda, pierwotnie bardzo podziwiany, a później tak samo przegoniony, był Jung, który znalazł w nieświadomości wiele centrów energetycznych niezwiązanych ani z seksem, ani z poczuciem mniejszej wartości, ani z tym, co dana osoba przeżyła osobiście, lecz zakorzenionych w doświadczeniach całej ludzkości w taki sposób, iż odnajduje się je jako podobne i podobnie symbolizowane w najbardziej różniących się pomiędzy sobą kulturach. One mogą wiele pomóc przy powrocie do zdrowia psychicznego.

W 1915 podczas Pierwszej Wojny Światowej 22-letni, chory Baudouin został zwolniony z armii francuskiej i przybył do Szwajcarii, aby wyleczyć swoje płuca. Zamieszkał w okolicach Genewy, skąd już dalej nie wyjeżdżał. Ponieważ w swojej praktyce, opartej na systematycznym używaniu efektu sugestii, stale wykorzystywał nieświadomość (w fazie drugiej, tej nieświadomej, mózg przecież znajduje rozwiązanie problemu lub uruchamia proces zdrowienia), to wydawało mu się konieczne lepiej ją poznać. Znał doskonale różne teorie, ponieważ władał językiem niemieckim tak samo dobrze jak francuskim, a w owym czasie większość tekstów związanych z tą dziedziną wiedzy nie została jeszcze przetłumaczona z niemieckiego. Powiedział sobie, że nie można osądzać teorii, jeśli się jej osobiście nie przeżyło. Więc zdecydował poddać się psychoanalizie. Wykonywał to kolejno wg szkoły Junga, a następnie wg szkoły Freuda. Doszedł do wniosku, że obie opisują poważnie problemy psychologiczne i zupełnie nie kłócą się pomiędzy sobą, lecz nawzajem uzupełniają. Dla niego taka rywalizacja szkół była nie tylko absurdalna, lecz uchybiała pacjentom, ponieważ każda ze szkół lekceważyła dziedzinę psychologiczną, którą jej rywalka poddawała badaniom. Któż śmiałby powiedzieć przy pierwszym spotkaniu z chorym, który z aspektów tych teorii odgrywa główną rolę w jego psychice i czy jego kłopoty psychologiczne dadzą się rozwiązać za pomocą tej a nie innej terapii? Związanie się z tylko jedną teorią psychoanalityczną jest jak patrzenie tylko jednym okiem i pod jednym kątem: traci się wtedy poczucie perspektywy.

Skłonności zbudowane jak zdania

lub różne uosobienia praskłonności dalszego istnienia

Spójrz na piękne drzewo, pełne soczystych brzoskwiń. Wzrost i piękność oraz rodzenie owoców zostało już zaprogramowane w pestce brzoskwini. Podobnie, wg Baudoina, ludzka psychika jest zaprogramowana na duchowy rozwój i wytwarzanie owoców duchowych, artystycznych oraz społecznych. Skłania się ona ku zewnętrznemu wzrostowi: stara się istnieć dalej, dopełnić się, dąży do lepszego samopoczucia poprzez bardziej harmonijne uporządkowanie relacji z bliźnimi dla lepszego, wspólnego dobra. Ogólne dążeniu psychiki ku samorealizacji objawia się poprzez tendencje, które są jakby rozgałęzieniami praskłonności dalszego istnienia; uporządkowane są one jak zdanie z podmiotem, orzeczeniem i dopełnieniem, z możliwym ukierunkowaniem na trzy poziomy. Tendencja jest ukrytym, lecz możliwym do wyzwolenia czynem (orzeczeniem) pojawiającym się w kimś żywym (podmiocie) i ukierunkowana na kogoś lub na coś (dopełnienie). Ogólnie w okresie życia każdy z tych poziomów zmienia się: początkowy podmiot, orzeczenie i dopełnienie jest zastępowane przez wiele nowych, a dalej uzupełniane. Bardzo intensywne pragnienie, aby Brazylia pokonała Niemcy w światowych mistrzostwach w piłce nożnej może być późniejszym uosobieniem tendencji, która początkowo we wczesnym dzieciństwie brzmiała: "ja" "niech usunę" "mojego brata", lub tendencji, która kiedyś miała postać: "ja" "niech rozbiję" "uczucie bycia zbyt małym". Siła pierwszych uczuć przechodzi cały ciąg przekształceń. W taki sposób daje się wytłumaczyć intensywne, emocjonalne zaangażowanie kibica, nieproporcjonalne do charakteru prostej aktywności zabawowej.

Siedmiu rywali w osobowości człowieka

Łącząc się nawzajem, tendencje w końcu tworzą złożone wiązki energii, które same wchodzą ze sobą w różne relacje i produkują ostatecznie prawdziwe podosobowości. Próbując nawzajem uporządkować sposoby utworzenia koncepcji ludzkiej psychiki przez Freuda i Junga oraz wprowadzić do tego schematu fakty stwierdzone w trakcie własnej praktyki, Baudouin ostatecznie doszedł do wniosku, że w każdym z nas żyje siedem względnie samodzielnych i rywalizujących ze sobą podosobowości. Tworzą się one podczas pierwszych sześciu lub siedmiu lat życia w skutek dwojakiej dialektyki: z jednej strony integracja pomiędzy dzieckiem a otaczającym je środowiskiem, a z drugiej strony pomiędzy każdą podosobowością i tym, co pojawiło się przed nią. Najgłębiej w psychice rządzi Automat lub Robot, ta nasza część, która dąży do pełnego bezpieczeństwa, unikając wszelkich rzeczy nieznanych oraz wszelkiego angażowania się, a która uprzywilejowuje rutynę i powtarzanie; składa się ona z odruchów i zwyczajów, jest najmniej osobową częścią indywiduum. Działa jak komputer: maszyna potężna, lecz bez możliwości tworzenia i rozpoczynania czegoś nowego, coś czysto mechaniczne. Wiele opowieści fantastycznonaukowych, w których roboty próbują przewyższyć ludzi, wyraża przeczucie na temat zagrożenia, istniejącego w każdym z nas, że nasze rutynowe, zwykłe odruchy, coś nie-indywidualnego w nas, stanie się potężniejsze od naszej samodzielnej woli, kreatywności i inteligencji i od naszych spontanicznych skłonności.

Im bardziej rośnie dziecko, tym bardziej manifestuje się w nim Dzikus, utworzony z tendencji, które ukierunkowują się na realizację instynktownego potencjału: zażywać rozkoszy, zwyciężać, być wolnym. Coś bardzo egoistycznego, żądającego natychmiastowego zaspokojenia bez zwracania uwagi na innych, żyje w każdym z nas i ma do dyspozycji nieprzeliczalne ilości energii. Jest jakby źródłem wszelkich pragnień, które ciągle bije, chociaż wiele z tych pragnień nie jest nigdy świadomych. Ta część osobowości, ten Dzikus-w-nas, mniej więcej odpowiada freudowskiemu pojęciu id (ono, to), ponieważ odczuwamy go w sobie, lecz jako coś innego od nas samych: id może żądać zaspokojenia seksualnego lub alkoholowego, natomiast ego, ja, mój rozum, moja wola, ja sam zdecydowałem zupełnie inaczej. Jako podmiot pragnień w trakcie stadium dzikusa dziecko staje się obiektem spojrzeń, gdy zaczyna mówić, a pojawienie się mowy daje mu odczuć wagę relacji z osobami je otaczającymi. W taki sposób pojawia się Odtwórca ról lub Aktor, zrodzony z potrzeby podobania się i poczucia przynależności do grupy. Odgrywane przez nas role w życiu mogą być bardzo odbiegać od głębokiej autentyczności naszej osobowości.

Pomiędzy tymi podosobowościami konflikty są nieuniknione: czy powinienem zaspokoić swoją dziką skłonność kradzieży czekolady? a może mam pogodzić się z frustracją i grać rolę sympatycznego chłopczyka, którego wszyscy pokochają? Tak powstaje potrzeba rozjemcy: Ego, który dokonuje osądu pomiędzy rozbieżnymi pragnieniami innych podosobowości, podejmuje decyzje i czuje się odpowiedzialny za całość człowieka. Ego nie potrafi stworzyć o sobie poprawnego wizerunku, ponieważ intelekt dziecięcy nie jest wystarczająco potężny w tym wieku, w którym się tworzy. W tym wieku nie potrafi wprowadzać niuansów, umysłowy wizerunek samego siebie jest w rzeczywistości karykaturą. Oprócz tego duża część bodźców nie jest mile widziana w małej istocie, która koniecznie musi zostać zaakceptowana przez środowisko, aby przeżyć. Zatem psychicznie okalecza się, upośledza się, odpychając w Cień wszystko na swój temat, czego nie może zaakceptować. W tym ciemnym miejscu psychiki odepchnięte skłonności Dzikusa grupują się i łączą z nieosobowymi, archaicznymi skłonnościami należącymi do wspólnego dziedzictwa ludzkości. Należy zrozumieć, że te pragnienia, tęsknoty, skłonności, instynkty nie są czymś abstrakcyjnym, lecz elementami pełnymi życia, energicznymi dążeniami, które nie przyjmują do wiadomości odgrodzenia. Mogą dokonać ponownego najazdu na Ego, które się ich bardzo boi i które reaguje intensywnym strachem. Jest to wiek koszmarów oraz strachu przed ciemnością. Ciemność, noc, są to przecież idealne miejsca dla czynów do ukrycia, nieważne czy seksualnych, związanych z kradzieżami, czy konspiracyjnych. Nawiasem mówiąc, rasizm w dużej części jest wynikiem skłonności projekcji na ludzi o ciemnym kolorze skóry uczuć, które w rzeczywistości kierują się na nasz Cień, czyli tę część naszej psychiki, której nie lubimy i wolelibyśmy w sobie nie widzieć.

Aby się uwolnić od trwogi, przywrócić porządek i bezpieczeństwo, psychika tworzy Żandarma, freudowskie Superego, wyznaczone do utrzymywania nieakceptowanych skłonności w ich miejscu wygnania. W osobowości działa on jako autorytet lub moralista. To jego głos mówi w nas: "Nie rób tego, to podłe. Zrób to drugie, nawet jeśli ci się to nie podoba, ponieważ jest to dobre". Wyżej od superego (i, co paradoksalne, głębiej) umiejscawia się Jaźń, którą nieświadomie stara się osiągnąć dana osoba. Jaźń jest najbardziej osobistą częścią nas samych, która sprzyja przezwyciężaniu wewnętrznych konfliktów jak również realizacji najgłębszych powołań. Prowadzi to do harmonii, do zgody wewnątrz osobowości oraz do  zgody z innymi ludźmi poprzez integrację wszystkich pozornie sprzecznych aspektów. Gdy logika i poczucie własnych interesów rządzą ego, Jaźń prezentuje sobą wersję transcendentalną, skłonną dającą, poświęcającą się, pełną wesołości, zdolną do delikatnych niuansów, bogatą w moc współdrgania, współczucia i rozumienia. Gdy Jaźń się rozwinie, otrzymuje się głęboko w sobie warstwę spokoju i szczęścia, której nic nie jest w stanie zaatakować, lecz która jednak również potrafi współistnieć z cierpieniem na innym poziomie. Atmosfera szczęścia, która zalega bardziej głęboko, pomaga znosić cierpienie i przekształcać je w siłę duchową.

Potrzebne byłoby wiele następnych stron, aby w pełni wyjaśnić Baudouina. Należałoby pokazać, w jaki sposób po odkryciu swojego zrozumienia dla osobowości utworzonej z siedmiu "osobników-wewnątrz-nas" zauważył on, że napotkał coś znanego już od dawna w innych kulturach, jak pradawne idee hinduizmu, astrologia chaldejska lub "Siedem mieszkań duszy" św. Teresy z Avila. Godna rozpatrzenia byłaby jego działalność poetycka, jego talent rysownika, jego dowcip, a głównie jego cały humanitaryzm. Był pokorny i skromny. Być może z tego powodu w dużej części został zapomniany. Lecz, na szczęście, nie całkiem. W Instytucie, który założył w 1924 roku, a który dalej jest wierny jego duchowi, otrzymałem swoje wykształcenie psychoterapeutyczne. I za to czuję się mu ogromnie wdzięczny.

Esperanto

Z esperanto Baudouin zetknął się jako chłopiec w szkole podstawowej. Jego nauczyciel bardzo lubił ten język i zaproponował chętnym uczniom, którzy mieliby na to ochotę, wprowadzenie weń. Chłopiec zgodził się i szybko osiągnął dobry poziom. Językowi esperanto zawsze pozostał wdzięczny i wierny, chociaż prawie nigdy nie uczestniczył w życiu esperantystów. Podczas Universala Kongreso w 1925 w Genewie wykładał na Letnim Uniwersytecie. Ten wykład w języku esperanto został później opublikowany pod tytułem La arto de memdisciplino (Sztuka samodyscypliny). Tu i tam tworzył artykuły przychylne temu językowi. Gdy pojawiło się francuskie jego tłumaczenie Ifigenii w Taurydzie Goethego – przetłumaczył na francuski liczne dzieła z niemieckiej literatury – publicznie twierdził, że wiele pomogła ma wersja esperancka. Chociaż nigdy nie pojawiał się na zjazdach, corocznie wiernie opłacał swoją składkę genewskiemu klubowi esperanckiemu La Stelo aż do swojej śmierci w 1963.

Przykład konfliktu psychicznego

Podosobowości są jakby kłócącymi się ze sobą głosami. Zachowują się jak rywale, każdy z wolą rządzenia nad resztą. Oto młodzieniec w grupie, w której chodzi w koło papieros z narkotykiem. Żandarm-w-nim nie pozwala, aby zapalił. Lecz Aktor uderza ponownie: "Jeśli odmówisz, to inni w tej grupie odrzucą cię". Chłopiec czuje się winny wobec prawa, jeśli zapali, a winny wobec grupy, jeśli powie: "nie". Dzikus może, wg własnych skłonności lub spostrzeżeń, przyłączyć się do Aktora ("Nigdy nie paliłem narkotyku; nowe doświadczenie jest kuszące") lub do Żandarma ("Dlaczego mam naśladować innych? Ten zapach wywołuje u mnie mdłości"). Automat zwykle interweniuje w celu zapobieżenia zmianom: "Nieznana rzecz! Nie wiem, jak zadziała, boję się". Cień mówi: "W tym narkotyku jest coś fascynującego, co mną wstrząsa". Wszystkie te głosy trafiają w Ego, które stara się umieścić w swojej reakcji informacje, często niekompletne i błędne, które zebrało na temat rzeczywistości. Jego końcowa decyzja zależy od tego, czy bardziej skłoni się ku jednemu z sądów ("Narkotyk zaburza spostrzeganie, jest niebezpieczny"), czy ku innemu ("Nie jest to bardziej przerażające od alkoholu, który wszyscy bez wahania siorbią"). W zależności od tego, czy Ego jest silne lub słabe, przyjmie ono najbardziej racjonalną decyzję lub za pomocą fałszywych argumentów racjonalnych usprawiedliwi sobie ten uczynek, co do którego zrezygnowało z oporu.

Sposób stosowania psychoterapii przez Baudouin

Psychoterapia Baudouina charakteryzuje się nie specjalną metodą, lecz pewnym duchem, pewnym sposobem podchodzenia do problemów, który łączy ze sobą różne metody. Praca terapeutyczna odbywa się na trzech poziomach:

1) świadomym, gdzie już można wiele poprawić, po prostu pomagając pacjentowi zrozumieć sposób działania psychiki ludzkiej oraz ucząc go sposobów trenowania własnej woli, szacunku do samego siebie lub pokazując mu, jak wspomagać w sobie uczucia sprzyjające wyzdrowieniu;

2) leżącym przed świadomym, gdzie działa sugestia (ta przedświadomość jest częścią psychiki, gdzie rzeczy, chociaż nie są świadome, jednak znajdują się względnie blisko świadomości; tu znajdują się elementy ani nie zupełnie świadome, ani nie całkiem nieświadome, można powiedzieć: możliwe do spostrzegania jakby poprzez mgłę, gdy faktycznie zostanie na nie skierowana uwaga);

3) nieświadomym, opierającym się uświadomieniu, gdzie terapia może oddziaływać głównie za pomocą analizy funkcjonujących tam mechanizmów lub przez doprowadzenie pacjenta do spotkania z nieświadomymi elementami (wspomnieniami, wyobrażeniami, uczuciami, symbolami z pierwotnych doświadczeń ludzkich, itd.).

Dwa wiersze Charlesa Baudouina, stworzone oryginalnie w esperanto

Unueco

Kiom estus bele se vi povus kunigi nur per sola ĉirkaŭpreno

Kiel per ronda templa kupolo

Ĉiujn amojn de via koro, ĉiujn diojn el spirito via,

Por formi el ili vian veran lokon, centron kaj patrolandon,

Por ke ĉirkaŭ vi regu ilia nerompebla grupo

Kiel marmora diaro!

Sed tiel ne estas donite.

Ĉu vi volas, aŭ pensas, aŭ amas, la punktoj de via sorto estas diversvojaj steloj.

Senĉese vi devas foriri, alfluo-refluo, kiun iu astro altiras.

Sed ĉiu foriro estas por vi disigo kaj disŝiro.

Tia estas la leĝo, tia estas via sorto – akceptu ĝin:

Esti inter najloj-steloj kiel diskvaronigita Kristo.

Mi tediĝis de la vortoj

Mi tediĝis de la vortoj, de la ideoj, kiujn mi tro ofte ĉifis

– kiuj similas malpurajn ĵurnalojn sur la pejzaĝo –

Mi tediĝis de ĉio interstaranta inter mia respondo kaj la alvokoj de l' mondo.

Kiel korpo resaniĝanta malfermas siajn porojn al dolĉa suno de l' ŝviteta printempo,

Mi volas relerni la varmetan tuŝon de l' aĵoj.

Mi volas peseti la subtilan pezon de l'unua suno konkave de la molaj manoj,

Mi volas rekoni la akran odoron, kunmetitan el musko kaj velkitaj folioj,

Kiun eligas inter la fingroj la arbara tero.

Mi volas relerni l'alfabeton de ĉio, kion la infano ame tuŝas.

Tabela podsumowująca Ego i jego sześciu rywali

Gdy centrum dowodzenia

osobowości zajmuje

który brzydzi się

działa się

aby

bojąc się

Maszyna

zmiany

rutynowo, biernie

dalej istnieć

(bezpiecznie)

zaangażowania

Dzikus

przeszkód

odruchowo

natychmiast się

zaspokoić

niczego

Aktor

niepodobania się

przystosowawczo

poczuć się

kochanym

odrzucenia,

wyłączenia z grupy

Ego

niespójności

zgodnie z celem

i zdecydowanie

zrealizować swoje

interesy

utraty kontroli

nad sytuacją

Cień

ucisku

zbywająco, bez

rozumienia siebie

samego

osiągnąć nieświadomy,

niezrozumiały cel

bycia nienormalnym

Żandarm

nieprzestrzegania

zasad

wg zasad

zrobić to, co

wedle własnej opinii

należy zrobić

kary (lub uczucia, że

się zasługuje na karę)

lub utraty szacunku do

samego siebie

Jaźń

braku integracji,

niepełności

mądrze, twórczo,

harmonijnie, wesoło,

pobłażliwie

szczerze

wypełnić swoją

wielostronność i być

użytecznym dla kolektywu

utraty autentyczności,

bycia nie sobą.

Nowy porządek językowy świata

– Panie Profesorze, co Pan, jako psycholog, sądzi o obecnym porządku językowym na całym świecie?

– Że uwypukla godne pożałowania cechy ludzkiego społeczeństwa, przykładowo jego masochizm, jego skłonność do działań nieracjonalnych, siłę jego bezwładności oraz niechęć do spojrzenia bezpośrednio na rzeczywistość.

– Co oznacza masochizm w tej postawie?

– Więc, nasze społeczeństwo wybrało do porozumiewania się jeden z języków najmniej przystosowanych do używania międzynarodowo: angielski. W rzeczywistości, ono wcale go nie wybrało tak naprawdę, pozwoliło sile bezwładności doprowadzić się do sytuacji, w której 8 procent ludzkości niezasłużenie otrzymuje wszelkie przywileje kasty nadrzędnej, natomiast 92 procent z rezygnacją akceptuje niższą pozycję. Rodzimi mówcy języka angielskiego uważają za coś normalnego, że wszyscy inni biorą na siebie całe zadanie porozumiewania się, natomiast oni sami nie wydatkują na ten cel żadnej energii. Jest to typowa postawa kasty nadrzędnej, tak samo jej nieświadomość o rozmiarze zadania, którego oczekują od innych. Nie doświadczywszy potrzeby uczenia się języka, większość osób anglojęzycznych nie wie, ile pracy to wymaga.

– A dlaczego Pan twierdzi, że postępujemy nieracjonalnie?

– W imię racjonalizacji przedsiębiorstwa nie wahają się pozbawiać pracy setki lub miliony najemników, lecz system językowy obecnie używany międzynarodowo jest wszystkim, tylko nie racjonalnym. Przewodniczący Nissana, Carlos Ghosn, niedawno powiedział: "angielski jest tylko narzędziem, oprogramowaniem komputerowym" (English is just a tool, a software) (1). Zgoda. Pod wieloma względami język jest porównywalny z oprogramowaniem komputerowym. Lecz jakaż osoba myśląca racjonalnie, mając możliwość wyboru wśród oprogramowania takiego, którym nie można się w pełni posługiwać po siedmiu latach, oraz innego, w którym można poczuć się jak w domu po jednym roku – przy tej samej liczbie godzin nauki tygodniowo – wybierze te pierwsze, chociaż praktyka pokazuje, że to szybciej przyswajane funkcjonuje również lepiej? Jednak tak właśnie wygląda sytuacja, jeśli się porówna język angielski z esperanto. Właśnie przeczytałem anglojęzyczny list młodzieńca, który uczył się angielskiego przez siedem lat, podróżował po USA, spędził miesiąc w San Francisco, zatem nie jest nowicjuszem w tym języku, lecz w owym liście napisał I hardly worked ('prawie nie pracowałem'), chcąc napisać "pracowałem ciężko" oraz I will eventually accept your suggestion ('w końcu zaakceptuję twoją propozycję'), wierząc, że pisze 'być może zaakceptuję twoją propozycję'. Mam kontakt z wieloma osobami z całego świata, którzy uczyli się esperanto przez co najwyżej jeden rok, czytam wiele tekstów, które osoby te napisały, a nigdy nie zdarzyło mi się spotkać podobnych błędów o takim kalibrze.

– Według Pana społeczeństwo nie jest skłonne do zmierzenia się z rzeczywistością. Dlaczego?

– Nie zgadza się ono na przeznaczenie nieco energii umysłowej, nieco uwagi, na problem: "Co leży w interesie większości w dziedzinie ogólnoświatowej komunikacji językowej?" Eliminuje ono ten problem, twierdząc: "Wszystko działa dobrze dzięki angielskiemu". Lecz nie jest to prawdziwe. Obecny system tworzy mnóstwo ofiar. Również w tym względzie społeczeństwo nie odważa się spojrzeć frontalnie na sytuację. Nie ma żadnego współczucia dla tych, którzy cierpią z powodu nierównowagi językowej. A przecież jest ich bardzo wielu: robotnik pochodzący z innego kraju zostaje niesprawiedliwie potraktowany przez policję, ponieważ nie potrafi się wytłumaczyć; kierownik średniego przedsiębiorstwa, który traci kontrakt z zagraniczną firmą, ponieważ jego znajomość angielskiego nie jest wystarczająca do delikatnych pertraktacji; turysta przerażony dużym bólem w żołądku, lecz nie potrafiący wyjaśnić, co czuje tajlandzkiemu lub brazylijskiemu lekarzowi; uchodźca cierpiący straszliwą samotność, ponieważ nikt wokoło nie mówi jego dialektem (Robert Dziekański zabity paralizatorem przez policję w porcie Vancouver, ponieważ nie zna angielskiego i nie potrafi opuścić terenu lotniska, co wywołuje u niego frustrację, przyp. tłum.)... Lecz zamiast zobaczyć w nich ofiary, społeczeństwo traktuje ich jak winnych: "jeśli nie potrafią się wytłumaczyć, to jest to ich wina, przecież powinni się tylko nauczyć języków." Jakby było to takie proste w warunkach życiowych tych najliczniejszych! Do ofiar naszego absurdalnego systemu można doliczyć również wiele milionów młodych ludzi na całym świecie, którzy tydzień po tygodniu przez wiele lat muszą wysilać swój umysł, starając się opanować język angielski, a deprymująco stwierdzają, że okazuje się on stopniowo mocniejszy od nich. Dostaje się zawrotu głowy, gdy się pomyśli o tej olbrzymiej, kolektywnej lokacie energii nerwowej i umysłowej oraz o jej mizernych wynikach. Jest to o tyle bardziej absurdalne, że czynniki utrudniające opanowanie języka angielskiego w żadnym wypadku nie wiążą się z potrzebami porozumiewania się, są to jedynie zachcianki praprzodków ludności brytyjskiej.

– Lecz czy nie jest tak samo ze wszystkimi językami?

– W jakimś względzie tak, lecz nie jest to powodem odmowy poszukiwań rozwiązania naprawdę optymalnego. Jednakże angielski przedstawia sobą oddzielny przypadek. Proszę pomyśleć o literze a. Tylko w krajach anglojęzycznych nie wymawia się jej prosto i stale jako /a/, lecz czasem /éj/ (case), czasem jako coś pomiędzy /a/ a /è/ (bad), a innym razem jako /a/ (father), a jeszcze innym razem jako coś podobnego do /ò/ (hall). Tak dzieje się przy wszystkich aspektach tego języka. Proszę przykładowo rozpatrzyć słownictwo. Wysiłek jest zdwojony przy zapamiętywaniu tooth i dentist w angielskim w porównaniu z podobnymi wyrażeniami w innych językach, w których jedno z tych słów jest pochodną drugiego. W esperanto nawet nie musimy szukać tego słowa w słowniku. Po nauczeniu się, że zawodowca oznaczamy za pomocą przyrostka ‑isto, samodzielnie tworzymy formę dentisto z dento, jak również programisto z programi, seruristo (ślusarz) z seruro (zamek w drzwiach) oraz parolisto (mówca) z paroli (mówić).

– Lecz czy naprawdę chodzi po prostu o niechęć stawienia czoła prawdzie?

– Tak. Jeśli chcemy poznać prawdę, porównujemy. Aby poznać efektywność nowego leku, porównuje się go w praktyce ze znanymi lekami i z placebo. Bardzo łatwo można porównać poziom porozumiewania i wyrażania się ludzi, którzy nauczyli się angielskiego z tymi, którzy nauczyli się esperanto. Lecz zmusza się miliony ludzi do nauki języka angielskiego, nawet nie zapytawszy się, czy jest to dobre narzędzie do porozumiewania się w skali ogólnoświatowej. Unika się porównania go w praktyce z esperanto. Wielu polityków, intelektualistów oraz innych ważnych osób wyraża swoją pogardę o esperanto, lecz żaden z nich nie opiera swoich uwag na rzeczywistym spojrzeniu na ten język. Czy ma się prawo oceniać restaurację, w której się nigdy nie było? Auto, którym się nigdy nie jechało? Lecz negatywne uwagi o esperanto nigdy nie są oparte na znajomości tego języka, na tym, jak rzeczywiście jest on używany (przykładowo na obserwacji posiedzenia ogólnoświatowego kongresu, na przebadaniu serii czasopism, na analizie językowej tekstów lub rozmów nagranych na taśmach) i unikają one wszelkich porównań z systemami, do których należy wrócić, jeśli się odrzuci esperanto (używanie angielskiego, tłumaczenie na żywo, porozumiewanie się gestami, itd.).

– Zauważam oburzenie w Pana głosie…

– Oczywiście, że się oburzam. Taki sposób postępowania jest całkowicie sprzeczny z zasadami obiektywności, które zwykle stosuje się w prawie, w nauce, w demokracji! Jeśli skład sędziowski skazuje oskarżonego bez zebrania o nim informacji i przebadania go, to czy jest to normalne? Z powodu tego strachu konfrontacji z prawdą społeczeństwo nie proponuje stosownego rozwiązania problemów, które powoduje różnorodność językowa. Daje ono drobnemu ułamkowi mieszkańców świata istotne korzyści, których się w sposób absurdalny pozbawia: te korzyści kierują się nie tylko na narody anglojęzyczne, lecz również na warstwy społeczne wystarczająco bogate, aby umożliwić swoim dzieciom studia w USA, Anglii lub Australii.

– Czy poza tym nasze społeczeństwo nie jest zbytnio lekkomyślne w stosunku do języków?

– Z pewnością kolejną sprawą, z którą nasze społeczeństwo nie chce się skonfrontować, jest trudność języków. Jeśli zbierzemy reklamy nauki języków, to stale odnajdujemy w nich ten sam przekaz: "Naucz się angielskiego w trzy miesiące", "Rosyjski w 90-ciu lekcjach", "Francuski bez wysiłku". Ten przekaz jest oszukańczy. W Europie średnio po sześciu latach nauki tylko jeden uczeń na stu jest w stanie bezbłędnie korzystać z wyuczonego języka. W Azji proporcja ta wynosi jeden z tysiąca. lecz żaden minister edukacji narodowej nie odważył się stanąć przed faktem, że nasze języki są zbyt trudne, aby można było ich w całości nauczyć na kursach: że języki są porównywalne do systemów komputerowych z milionami programów i podprogramów, które przeciwdziałają sobie nawzajem. Uczeń, który wierzył, że hardly oznacza 'ciężko', nie wiedział, że zwykły program "do tworzenia przysłówków przez dodanie –ly do przymiotnika" musi w tym wyjątkowym przypadku odwołać się do podprogramu: "to nie obowiązuje dla hard; hardly znaczy 'ledwo, zaledwie'." Lecz każdorazowe tworzenie takich podprogramów jest strasznym zadaniem dla mózgu, ponieważ, jeśli się ich nie zainstaluje w mózgu jako odruchy, nie będzie można mówić płynnie.

– Czy zatem sprzeciwia się Pan idei nauczania języków w szkole?

– Wcale nie. Sprzeciwiam się iluzji, że angielski rozwiązuje problem językowy na świecie oraz temu, że da się go w warunkach szkolnych wyuczyć jako narzędzia do porozumiewania się. Proponuje, aby polecać obywatelom naukę esperanto w celu nabycia względnie szybko umiejętności porozumiewania się z obcokrajowcami, a w szkole uczyć się języków nie jako narzędzi do porozumiewania się, lecz jako elementów wzbogacających kulturalnie, jako drogi do zrozumienia innych narodów. To absurdalne, że na świecie 90 procent uczniów liceów przeznacza znaczące wysiłki na opanowanie jedynie angielskiego, a zaniedbuje wszystkie inne kultury, które mogliby poznać na takich kursach językowych. Jest to tym bardziej absurdalne, ponieważ po tym wysiłku większość i tak nie potrafi efektywnie i z równością porozumiewać się na skalę ogólnoświatową.

– Jeśli ma Pan rację, to dlaczego niewiele ludzi mówi tak samo?

– Ponieważ wiele czynników emocjonalnych w nieświadomej części psychiki zaciemnia ten problem i tworzy nieracjonalne lęki. Język jest powiązany w umyśle z poczuciem tożsamości. Ludzie nie spostrzegają, że o wiele lepiej ochronią swoją tożsamość za pomocą języka, który nie należy do żadnego narodu, jak esperanto, niż za pomocą języka takiego jak angielski, który przynosi ze sobą subtelnie, w sposób niedostrzegalny cały system myślenia, wiele zawołań, wiele mitów, które nie są zgodne ze sposobem myślenia w Europie kontynentalnej lub w Azji. Oprócz tego, lecz omówienie tej sprawy bardzo wydłużyłoby naszą rozmowę, działają tu czynniki polityczne. Jak pokazali Robert Phillipson w Linguistic Imperialism (Oxford University Press, 5-te wydanie: 2000) i Charles Durand w La Mise en place des monopoles du savoir (Paryż: L'Harmattan, 2001), istnieje całkowicie precyzyjnie zaplanowana polityka krajów anglojęzycznych zmierzająca ku przyjęciu angielskiego jako drugiego języka dla wszystkich i uzyskania z tego licznych korzyści politycznych i gospodarczych. Cała potęga najbogatszego kraju na świecie wspiera tę politykę i korzysta on z niej: przyjmuje wiele setek tysięcy studentów z całego świata, którzy jadą tam studiować w celu opanowania tego języka, również kraj ten wysyła tysiące nauczycieli, którzy nauczają angielskiego tysiące uczniów i delikatnie przekazują im związany z tym sposób myślenia. W Bangkok Post jakiś czas temu Sirikul Bunnag napisał: "Tajlandia i Azja posiadają wspaniałe uniwersytety. Lecz środki pieniężne i najlepsi studenci są ciągle zasysani przez kraje anglojęzyczne. W ostatnim roku 547.867 studentów z Tajlandii studiowało jedynie w USA".

– Czy Pana zdaniem ta sytuacja może ulec zmianie?

– Być może sytuacja w Unii Europejskiej po wstąpieniu do niej nowych członków, a zatem również po pojawieniu się nowych języków, zmusi władze do przebadania od podstaw całego problemu. Lecz być może dalej zabraknie odwagi postawienia przed sobą zasadniczych pytań. Nie wiem. Mam nadzieję. Zwykle najlepszy system w końcu zwycięża, nawet jeśli musi pokonać wiele przeszkód. Cyfry arabskie potrzebowały czterech stuleci na pokonanie cyfr rzymskich, które były o wiele zbyt skomplikowane i mniej demokratyczne (dzieci i wieśniacy nie mogli wykonywać elementarnych operacji arytmetycznych; to potrafili jedynie matematycy). System metryczny został wymyślony przez pewnego mnicha około roku 1660 i jeszcze do dnia dzisiejszego nie jest stosowany wszędzie (a USA jeszcze używa swojego niespójnego, skomplikowanego i archaicznego systemu miar!). Niestety, ludzie są bardzo konserwatywni. Zmiana obecnego porządku/bałaganu językowego wymaga zmiany sposobu myślenia, a taka zmiana jest "czynem psychologicznie kosztownym", jak mówił Janet. Ponadto, głęboki masochizm ludzkości wraz ze skłonnością tych, którzy posiadają lub wierzą, że posiadają przewagę, do robienia wszystkiego, aby jej nie stracić, dalej wpływa na odmowę przyjrzenia się alternatywom, które ułatwiłyby życie milionów i dały by światu więcej sprawiedliwości. Jednakże mam nadzieję, że jest wystarczająco dużo osób posiadających umysłową uczciwość na to, aby uświadomić sobie, że przeświadczenie o niemożliwości zmiany tego stanu rzeczy mogłoby okazać się błędne i dlatego warto je skontrolować, jak również że skasowanie esperanto nawet bez zaglądnięcia do jego dossier jest zbyt absurdalne do zaakceptowania. W innej dziedzinie nazwano by to dyskryminacją i surowo ukarano osoby odpowiedzialne. Lecz nasze społeczeństwo nie jest jeszcze wystarczająco dojrzałe, aby to spostrzec.

1. Yomiuri Shimbun, wydanie angielskie, 2002.04.17

Wywiad z Claudem Pironem

przeprowadził Giorgio Bronzetti

Realistyczne stawianie czoła tej sytuacji

Poprosiliśmy znanego autora i psychologa, Claude'a Pirona, aby skomentował niedawne problemy wśród kierownictwa Centralnego Biura UEA (Ogólnoświatowy Związek Esperanto). Oto co napisał:

Moje doświadczenie na temat nieesperanckich organizacji międzynarodowych nauczyło mnie, że często występuje zła atmosfera pracy, gdy ludzie z różnych kultur muszą współżyć, być razem ze sobą przez cały dzień i razem pracować. Zdarza się mnóstwo nieporozumień. Przecież ludzie mają różne poglądy na coś, co jest ważne lub nie, przyzwoite lub nie, wygodne lub nie, itd., albo na temat sposobu odnoszenia się jeden względem drugiego, porozumiewania się. Poza tym fakt przebywania daleko od kraju urodzenia i swojej rodziny często powoduje frustracje (być może nieświadome), które źle wpływają na atmosferę.

Przeżyłem to bardzo dotkliwie w ONZ w Nowym Jorku, gdy byłem młody i tam pracowałem. Nigdy potem nie spotkałem tak niezręcznej, w zasadzie dokuczliwej i beznadziejnej atmosfery pracy. Więc jest prawdopodobne, że część z tych problemów wiąże się z tą różnorodnością kulturową i przebywaniem daleko od domu.

Niestety, nie widzę sposobu rozwiązania tego problemu. Byłoby konieczne, aby wszyscy posiedli głęboką wolę poprawienia tej atmosfery, szczerze porozmawiali między sobą o tych problemach, aby je przeanalizować pod katem ich aspektu uczuciowego (lecz nawet w tym względzie narody posiadają różniące się od siebie tradycje, a te różnice mogą mieć negatywny wpływ), zaakceptować, że inni mogą reagować zupełnie inaczej, spróbować przezwyciężyć te konflikty, unikając sytuacji, że ktoś wygra a inny przegra, itd. To wymaga wielu wysoko ludzkich cech, których nie można wymagać od przeciętnej osoby.

Według mojego doświadczenia, najważniejszym czynnikiem w tej sytuacji jest osobowość kierownika. Jeśli jest dyplomatyczny, pojętny, stanowczy, potrafiący się komunikować z szacunkiem, lecz bez tolerowania fuszerki, to sytuacja powinna się poprawić. Lecz statystycznie ilu istnieje ludzi z tymi koniecznymi i nie tak częstymi zaletami, którzy przyjęliby pracę w instytucji esperanckiej?

Jeśli chodzi o wiadomość Jukka Pietiläinena [który żąda dymisji całego kierownictwa], powiem jedynie, że nie można tego zaaprobować lub odrzucić bez posiadania szczegółów na temat tego, co oznacza "nie da się współpracować". Aby móc wyjść z tej sytuacji, trzeba wiedzieć dokładnie, o co chodzi.

Współpraca przy którym zadaniu? Kiedy?

Czy chodzi o nieporozumienia w relacjach z kierownictwem? Czy ktoś z kierownictwa lub z personelu odmawia przyznania się do błędu i naprawienia szkody? Jeśli tak, to kto? Przy czym?

Czy ktoś poczuł się obrażonym, obrażanym? Czy ktoś ma uczucie, że wymaga się od niego czegoś niemożliwego? Czy ktoś kłamał, obiecał coś, co nigdy nie zostało spełnione albo odmówił stawienia czoła tej lub innej trudności, albo nie był skłonny powiedzieć precyzyjnie, co zrobić w przypadku tego czy innego problemu?

Czy ktoś podchodzi do zadań niepoważnie, bez poczucia odpowiedzialności? Czy ktoś narzuca tak nierealistyczne idee, że inni mogą się jedynie zrazić do nich, a ten dalej odmawia zmiany swojego punktu zapatrywania?

Czy polecenia są czasem lub często niejasne? Czy narzeka się na ludzi za to, co zrobili, chociaż nie poinstruowano ich precyzyjnie? Czego dokładnie dotyczą narzekania członków kierownictwa na urzędników lub urzędników na członków kierownictwa?

Tak długo jak będziemy posiadali tylko ogólne wrażenia typu "nie da się współpracować", nie będzie można niczego zrobić. Więc pierwszym zadaniem byłoby sprecyzowanie napięć za pomocą konkretnych przykładów. Lecz wymagałoby to, aby urzędnicy odważyli się precyzyjnie skrytykować członków kierownictwa i nawzajem, a tej odwagi ludzie mogą nie posiadać (znów z powodów kulturowych: nic nie wiem o kulturze koreańskiej - nawiązuję jedynie do Lee, którego, oczywiście, osobiście wysoko cenię - lecz znam Azjatów wystarczająco dobrze, aby wiedzieć, że dla wielu byłoby ogromnie trudno wypowiedzieć zupełnie otwarcie swoją opinię w tej sprawie).

Być może wartałoby również stworzyć jakiś neutralny organ, któremu byłyby przekazywane konflikty i skargi.

Mam nadzieję, że nie brzmię zbytnio zniechęcająco, lecz co zrobić? Pierwszym obowiązkiem jest realistyczne stawienie czoła tej sytuacji.

Claude Piron

Interesujące odpowiedzi Claude'a Pirona

Gdy czytałem,  wg mnie ogromnie wartą przeczytania, powieść psychologiczną "Tien" Johána Valano (pseudonim Claude'a Pirona),  pojawiło się u mnie wiele pytań dotyczących myśli i doświadczeń tego pisarza.

Oto mamy tutaj kilka z tych pytań wraz z interesującymi odpowiedziami, które malują dający do myślenia i inspirujący obraz głębi umysłowej, z której Claude Piron czerpie swój optymizm, nadzieję, inspirację, tolerancję, skłonność do uszczęśliwiania, co odzwierciedla jego obfita, różnorodna twórczość.

Hokan Lundberg, przeprowadzający wywiad.

1) W "Tien" odnajdujemy wiele na temat spraw duchowych, a czy Pan osobiście miał przeżycia duchowe?

Tak, osobiście miałem takie przeżycia, a codziennie (bardziej poprawnie, zwykle co noc) ja... tutaj brakuje mi słów na wyjaśnienie... powiem tak: odwiedzam przestrzeń duchową.

2) Gdy Pan "odwiedza przestrzeń duchową", to czy to dzieje się świadomie i czy posiada Pan później jasne wspomnienia o tym? Jeśli tak, to jakie?

Być może słowa "odwiedzać przestrzeń duchową" nie są poprawne. Wprowadzam się w szczególny, trudny do opisania stan psychiczny, powiedzmy: autohipnotyczny, a tam przeżywam medytację lub modlitwę, podczas których nie dzieje się nic specjalnego, z wyjątkiem uczucia wielkiego spokoju, ciszy oraz kontaktu z Kimś na wyższym poziomie (prawdopodobnie Bogiem). Często, lecz nie zawsze, dostaję wskazówki, czy to o czymś wartym zrobienia, czy o czymś źle zrozumianym w moim życiu lub w życiu kogoś, z kim mam stosunki, czy też o innych sprawach. Doświadczenie to może być czysto "duchowe" (nieme, ślepe, bez osobnych odczuć), lecz może zawierać również obrazy, nieco tak jak podczas snu, jednakże zwykle bardziej podobne do dużych symboli. Bardzo trudno opisać to przeżycie. Zgadzam się, że moje zdania zupełnie nie są odpowiednie, lecz nie wiem, jak lepiej się wyrazić. Jestem przez cały czas świadomy i zwykle zachowuję jasne wspomnienia.

3) Wspomniał Pan Boga, czy będzie możliwe wyjaśnienie, co Bóg oznacza i czym jest dla Pana?

Nie można tego łatwo wyjaśnić, ponieważ Bóg jest ponad wszystkim, do czego nadają się ludzkie słowa i pojęcia. Już zwykłe zaimki nie są odpowiednie, dlatego że Boga ani nie można nazwać "On", ani "on", ani "ona", ani "ono". Dlatego będę używał zaimka osobowego "di" (odnosi się to do oryginału esperanckiego, przyp. tłum.), który jest neologizmem i wg mnie jedynym możliwym do przyjęcia. To, co nastąpi dalej, będzie pokazywało nie to, czym jest Bóg, lecz co (kogo) spostrzegałem, napotkałem, poznałem.

Obowiązek uczciwości intelektualnej zmusza mnie do przyznania, że prawdopodobnie chodzi o wyobrażenia, halucynacje, pragnienia, a nie o coś rzeczywistego. Lecz moje najgłębsze odczucie mówi mi, że chodzi o rzeczy realne, że ten, kogo dalej trochę opiszę, jest kimś rzeczywistym, z kim autentycznie jestem w kontakcie.

Według tych, zapewne błędnych, doświadczeń Bóg jest kimś, nie czymś. Jest on abstrakcyjną zasadą, albo jakąś Siłą bez osobowości. Jest istotą, która żyje, zna, wie, spostrzega, odczuwa i kontaktuje się z istotami przez siebie stworzonymi / stwarzanymi.

Wszystko, co można powiedzieć o Nim, jest jak niedokładne tłumaczenie w porównaniu z oryginalnym tekstem. Jednak niedokładne tłumaczenie daje jakieś pojęcie o oryginale i jest lepsze od żadnego tłumaczenia.

- Bóg nie ma granic. Oznacza to, że jest On we wszystkim, kocha każdego, nawet najdrobniejszego owada, który żyje nie dłużej niż 24 godziny, nawet jeden malutki płatek małego kwiatu na małej planecie, gdzie nikt, oprócz Niego, nigdy go nie zobaczy.

- Bóg jest twórcą wolności. Być wolnym znaczy posiadać możliwość decydowania o zrobieniu czegoś głupiego lub podłego. Bóg jest we wszystkim, zatem również w heroinie i kokainie. On jest również w ludziach, którzy je zażywają. Lecz robią to z własnego (nie z Jego) wolnego wyboru. Bóg jest również w wynikającym z tego cierpieniu.

- Gdyby istoty stworzone nie mogły wybierać rzeczy głupich lub podłych – decydować o powiedzeniu "nie" Bogu, wykrzyczeniu mu "A guzik!" – nie byłyby wolne, byłyby jak automaty zdolne do wykonywania tylko tego, co Bóg dla nich zaprogramował. Zatem byłyby jakby częścią Boga, a nie osobnymi istotami.

- Bóg nie stworzył/tworzy/będzie tworzył nic podłego. Zło pojawia się, gdy coś nie znajduje sie na swoim właściwym miejscu. Kawa w mojej filiżance jest czymś dobrym. Kawa na moich spodniach nie jest czymś dobrym: nawet przestaje być kawą, a staje się plamą. Heroina sama w sobie nie jest zła. Lecz gdy niszczy człowieka i wzbogaca mafię, to przestaje już pełnić swoją rolę, już nie jest na swoim właściwym jej miejscu i powstaje zło. Tak samo dzieje się, gdy siła, sama będąca czymś dobrym, zamienia się w przemoc.

- Bóg jest miłością. Naturą boską jest kochanie. Nie można kochać, jeśli nikt nie istnieje. Dlatego chrześcijańska/hinduska idea Boga, który jest jednocześnie w jednej i w trzech osobach, wydaje się mi bardzo prawdopodobna. Dlatego również Bóg tworzy. Tworzenie przez Boga oznacza powoływanie do życia czegoś lub kogoś, kto sam nie jest Nim.

- Bóg jest tym, który stanowi więcej... niż jesteśmy sobie w stanie wyobrazić, pod warunkiem, że po tym "więcej" wstawi się słowo, które nigdy nie będzie mogło przywoływać na myśl braku miłości, szacunku, zrozumienia: Bóg jest tym, który jest bardziej pełen miłości, bardziej wyrozumiały, bardziej przyjacielski, piękniejszy, silniejszy, mniej skłonny do przemocy, weselszy, doskonalszy, bardziej dyskretny, bardziej pełen szacunku, rozwagi, poważania, bardziej skłonny do wspólnej zabawy, mający więcej humoru, bardziej odnawiający, bardziej przyciągający do siebie i tak dalej bez końca, niż możemy to sobie wyobrazić.

- Bóg jest jak krew w człowieku. Tylko dzięki niej może on żyć, lecz zwykle jej nie widzimy, a gdy ją widzimy, to znaczy, że stało się coś nienormalnego i ogarnia nas lęk. Krew żywi i oczyszcza, jak matka noworodka. Tak samo Bóg w nas. Krwią jesteśmy my, chociaż ona nami nie jest.

- Bóg jest tym, który we mnie jest bardziej mną niż ja sam, bardziej prawdziwym ja, bardziej prawdziwym mną samym niż ja (niż moje wolne i dostrzegane ja). W jakiś sposób ja, ty i wszyscy jesteśmy ręką Boga, ustami Boga, oczami Boga, itd., z tą różnicą, że Bóg akceptuje, aby nie działały one wg boskich nakazów, pozostawia je wolnymi.

- Teraz, gdy piszę to, faktycznie Bóg pisze. Lecz ponieważ On jest doskonały, a ja żyję na jakiejś planecie, na poziomie egzystencji, na którym nic nie jest doskonałe, nieumyślnie plątam Jego ruchy palców i ta wiadomość, którą otrzymuje Pan, nie jest doskonałą, boską wiadomością, a jedynie nieco (a być może bardzo) jej zepsutą wersją.

- Bóg prowadzi swoje stworzenia do szczęścia, lecz nie szybko (tylko ta powolność pozwala działać wolności). On posiada wieczność (tj. bezmiar czasu) na to, abyśmy Go dosięgli, który jest nieskończonym życiem i szczęściem.

- Boga widzimy, słyszymy, smakujemy i czujemy ciągle, lecz większość ludzi tego nie spostrzega. Gdy widzę coś pięknego, w tym pięknie widzę Boga. Gdy widzę kogoś cierpiącego, widzę cierpiącego Boga w tej istocie. Bóg solidaryzuje się z każdym z nas, a zatem również uczestniczy w każdym cierpieniu, co nie przeszkadza Mu być w pełni szczęściem. (Człowiek, istota ogromnie ograniczona, potrafi jednocześnie być szczęśliwym i odczuwać cierpienie; tak samo Bóg, lecz o wiele bardziej, ponieważ On nie jest ograniczony). Zdolność postrzegania piękna, cieszenia się zachwycającym pejzażem lub muzyką, lub czyimś uśmiechem, jest w jakimś stopniu naszym uczestnictwem w boskich wibracjach wewnątrz nas.

Mógłbym mówić o Bogu godzinami, a mimo to zawsze pomijać niezmiernie ważne aspekty. Jednak już kończę, lecz nie dlatego, iż temat ten został wyczerpany.

4) Czy pańskie doświadczenia związane z Bogiem naszły pana podczas "olśnienia", czy też rozwijały się w Panu przez długi czas?

Ani jedno, ani drugie. Pierwsze spotkanie było długim kontaktem. Spróbuję to opowiedzieć, lecz nie będzie łatwo, ponieważ takie doświadczenie nie przypomina niczego, co są w stanie przedstawić słowa.

W owym czasie pracowałem w Światowej Organizacji Zdrowia. W czasie przerwy na kawę dyskutowałem z kolegami, którzy wszyscy byli ateistami, a jeden powiedział: "Bóg jest tylko tworem ludzkiej wyobraźni". Wróciwszy do domu, o zwykłej godzinie położyłem się do łóżka i zasnąłem, lecz w pewnym momencie w ciągu nocy obudziłem się z tym zdaniem ciągle powtarzającym się w mojej głowie. Wtedy nagle poczułem się przeniesiony w inny... jak powiedzieć? ... wymiar, sferę, wszechświat. Moje ciało leżało w łóżku i w jakiś sposób je odczuwałem, jak również odczuwałem ciało mojej żony obok mojego, lecz ja (moja osoba) już w nim nie byłem, lecz w innym miejscu. I oto musiałem wybierać pomiędzy dwiema możliwościami: czy "Bóg jest wytworem ludzkiej wyobraźni" lub czy "Człowiek jest produktem wyobraźni boskiej". Była to dziwna sprawa, bo widziałam obie możliwości wyboru, a jednak rozumiałem, że tylko ta druga jest prawdziwa. Lecz fakt przyjęcia tego nie odebrał mi obowiązku zdecydowania na korzyść tej lub tamtej możliwości. Innymi słowy, miałem swobodę okłamania siebie, oszukania się, wyboru czegoś nieprawdziwego niż prawdziwego, lecz, w jakiś sposób, było to ledwo znośne.

W tym momencie "zobaczyłem" Boga. Słowo to nie jest właściwe. Nic nie widziałem, nie słyszałem, nie dotykałem, nie czułem żadnego zapachu. Powiedzmy, Bóg nagle mi się objawił. Chociaż Go nie "zobaczyłem", we właściwym sensie, odczułem Go z większą jasnością, niż teraz widzę te litery wypisywane na ekranie komputera. Pewność, jasność, oczywistość były większe niż przy jakiejkolwiek innej rzeczy, której doświadczyłem w całym swoim życiu. Podczas tego całego przeżycia, które dla mnie subiektywnie trwało jakby sto lat, Bóg znalazł się przede mną bardziej konkretnie. A ja chciałem go zamordować. Moja reakcja zaskoczyła mnie równie mocna, jak zaskoczyło mnie nagłe ukazanie się Boga. Po minucie zmieszania, stworzonego przez to nagłe pojawienie, poczułem niewypowiedzialnie mocne pragnienie, aby ten Bóg nie znajdował się przede mną, aby po prostu nie istniał. To było prawdziwe pragnienie mordu. Prymitywne, zwierzęce, praludzkie, nie wiem, jak mam je opisać. Lecz było ogromnie silne. Widziałem Boga, widziałem, że On istnieje, a jednocześnie chciałem, żeby moje zrozumienie było mylne, chciałem je wymazać, chciałem, aby zamiast Boga nic nie istniało. Były jakby dwie możliwości: czy Bóg istnieje, a ja nie, albo czy ja istnieję, a Bóg nie. Czułem to naprężenie pomiędzy moim zrozumieniem a moją wolą jako niewyobrażalnie długotrwałe zmaganie. Nie zmagałem się z Bogiem, chociaż w jakimś sensie to odczuwałem, zmagałem się z moim zrozumieniem. Wypierałem się go. Czułem, że jest straszliwą groźbą, nie do przyjęcia. A jednocześnie szarpała mną złość, że zmagam się ze sobą, a nie z Bogiem, który tylko patrzy na mnie z miłością.

To "spojrzenie" Boga na mnie było bardzo jasne. Zawarta w nim była bezgranicznie miłość, zrozumienie, solidarność, współczucie, współgranie, szacunek. Szacunek do mojego prawa wyboru wedle woli, zatem szacunek do mojej wolności, z którego bierze źródło – to odczuwałem z pełną jasnością – moja godność. To spojrzenie jednocześnie ogromnie smakowało jak i nie. Częściowo budziło nadzieję i współczucie, częściowo złościło mnie. Tak dużo dobroci serca w czymś, co chciałem wyeliminować, było nie do zniesienia.

Na koniec wybrałem pogodzenie się z rzeczywistością Boga oraz fakt, że jestem wytworem boskiej wyobraźni i że stąd nie istnieję sam z siebie. Wydaje się, że przed tą chwilą pogodzenia się coś we mnie odmawiało przyjęcia do wiadomości faktu stworzenia / stwarzania. Gdy się z tym pogodziłem, poczułem, jakby moja dusza pochyliła się i dotknęła głową ziemi, jak muzułmanie w trakcie modlitwy. Skłoniłem się z adoracją. Wtedy owładnęło mną uczucie nadzwyczajnego pokoju, szczęścia, radości, jakich nigdy wcześniej nie doświadczyłem w swoim życiu, uczucie radości, lecz bardzo spokojnej. Wtedy poczułem, że muszę zmienić swoje życie. W owym czasie byłem jeszcze tłumaczem. Stało się dla mnie jasne, że od tego momentu będę musiał prowadzić bardziej pożyteczne życie, służyć innym, ulepszać tę część ludzkości, dla której coś mogę uczynić. Dlatego zmieniłem swój zawód, studiowałem psychologię i szkoliłem się na psychoanalityka i psychoterapeutę. Coraz bardziej moja klientela składała się z ludzi, którzy potrzebowali pomocy w tej sferze, gdzie życie psychiczne styka się z życiem duchowym, gdzie oba przenikają się wzajemnie. Często czuję, że nie przypadkowo ludzie proszą o pomoc właśnie mnie, a nie kogoś innego, jakby przez jakąś interwencję ducha.

Po tym pierwszym kontakcie z Bogiem łatwo przyzwyczaiłem się do kontaktowania z Nim codziennie. Czasami jest to łatwe, innym razem nie. Czasami próbuję się z Nim skontaktować, lecz mam wrażenie, że udało mi się osiągnąć jedynie świętego lub anioła, lub inną duchową istotę, lecz ponownie słowa nie oddają tego, ponieważ nie mam pojęcia, z kim w takich wypadkach dokładnie obcuję, lecz z drugiej strony czuję, że Bóg jest w nich i działa poprzez nich. Próbuję jedynie powiedzieć, że oto mam uczucie natychmiastowego i bezpośredniego kontaktu z Bogiem, a innym razem wydaje się, że osiągam Go jedynie poprzez inną wolną istotę, która działa jako pośrednik. Lecz również czasami odczuwam, że sam jestem pośrednikiem Boga albo dla jakiejś innej duchowej istoty, która sama pośredniczy Bogu, albo pośredniczę komuś innemu, który pośredniczy innemu, a ten z kolei pośredniczy Bogu wzdłuż czasem bardzo długiego łańcucha.

Ponieważ ciągle obcuję z Bogiem, odkrywam Go coraz bardziej. Moje spostrzeganie nie jest więc czymś stabilnym, niezmiennym, wciąż odnajduje nowe aspekty, o których wcześniej nie miałem żadnego pojęcia, nawet po opisanym tutaj przeżyciu.

To wszystko jest wielką zagadką, nieprawdaż?

5) W opowiadaniu "Tien" główny bohater raz spotkał anioła stróża, czy Pan sam spotkał anioła stróża?

Mam dobre stosunki ze swoim aniołem stróżem. (Używam liczby pojedynczej, chociaż zdaje się, że wiele istot – może nawet bardzo wiele – odgrywa tę rolę). Nie wiem, czy słowo "spotkał" jest odpowiednie. Dostrzegałem jego działanie.

6) Jak dostrzegał Pan jego działanie?

Oto jeden przykład. Gdy miałem 25 lat, pojawiło się ogłoszenie, że ONZ chce zatrudnić tłumaczy. Chociaż względnie dobrze znałem język angielski, mój poziom zupełnie nie był profesjonalny, do tego jeszcze było daleko. Jednakże poczułem silny i niezrozumiały impuls, aby kandydować. Nabór prowadzono na podstawie konkursu. Gdy nań przybyłem, dowiedziałem się, że zapisało się 250 kandydatów. Słyszałem, jak między sobą rozmawiali (wielu już znało się wzajemnie) i doszedłem do wniosku, że prawie wszyscy są starsi ode mnie i posiadają dyplom uniwersytecki z języka angielskiego (którego ja nie miałem). Wyglądali na bardziej poważnych kandydatów.

Konkurs składał się z przekładu na francuski tekstu angielskiego.  W tym tekście znajdowało się kilka słów, których nie rozumiałem. Dzięki kontekstowi udało mi się odgadnąć prawdopodobny sens wszystkich, z wyjątkiem jednego. Pozostało zatem jedno zdanie, które mogłem przetłumaczyć na dwa sprzeczne sposoby. Nic nie pozwalało domyślić się, czy znaczyło ono to, czy też coś przeciwnego. Ponieważ zupełnie nie wyobrażałem sobie, że uda mi się zdać ten konkurs, nie zależało mi. Wybrałem przypadkowo jedno ze znaczeń i zdecydowałem, że już dosyć trudziłem się nad tym tekstem. Zacząłem więc iść, aby oddać swoją kartkę. Wtedy poczułem, jakby jakaś ręka dotknęła mojego ramienia, a głos wyszeptał: "wróć na swoje miejsce, przekreśl to zdanie i wstaw przeciwieństwo tego, co wybrałeś." Odwróciłem się. Nikogo za mną nie było.

Postąpiłem według tej dziwnej instrukcji danej mi przez kogoś niewidzialnego. Może powinienem dopowiedzieć, że zdarzyło się to w dniu moich urodzin. Po kilku miesiącach pracowałem jako tłumacz w ONZ w Nowym Jorku.

Później rozmawiałem z jedną z osób, które wybierały kandydatów na podstawie tego tłumaczenia. Stąd dowiedziałem się, że pierwszym kryterium było: perfekcyjne oddanie sensu tekstu. Powiedziałem do niej: "Zatem, gdybym wstawił chociażby jedno zdanie, które byłoby złym tłumaczeniem, zostałbym odrzucony, czyż nie?" Odpowiedziała mi: "Rzeczywiście, z powodu tylko jednego niezrozumienia nie zostałbyś wybrany".

Wiele w moim życiu byłoby inne, gdybym w tym czasie nie został tłumaczem ONZ w Nowym Jorku. Dla mnie nie ma tutaj żadnych wątpliwości, iż zadziałał mój anioł stróż.

Mógłbym zacytować inne zdarzenia, przykładowo o zupełnie nieprawdopodobnym uniknięciu wypadku samochodowego, albo o podobnych sprawach. Lecz to przypuszczalnie wystarczy.

7) Co Pan myśli na temat karmy jako wychowywania przez Boga?

Wierzę w karmę jako boskie wychowywanie,  lecz stwierdzam, że pojęcie karmy bardzo często jest źle rozumiane i używane niewłaściwie. W Indiach stało się pretekstem do unikania wszelkiej pomocy społecznej dla ubogich ("przecież cierpią z powodu swojej karmy, byłoby szkodliwe im pomagać").

8) Czy Pan również wierzy w reinkarnację?

Tak, wierzę w reinkarnację. W rzeczywistości duża część mojego życia była skierowana na fakt, że, jako dziecko, posiadałem wspomnienia o swoim poprzednim życiu, lecz nikt mi nie wierzył. Dlatego mój stosunek do tej prawdy jest bardzo bolesny. Gdy byłem szczery, mówiono, że kłamię (lub fantazjuję) i zmuszano mnie do wyrzeczenia się moich doświadczeń, nazywając to szczerością, podczas gdy ja czułem się oszustem. Po części dlatego studiowałem psychologię. Lecz, jeśli mam być całkiem szczery, to zdradzę, że te wierzenia (również co do karmy) nie są w pełni stabilne we mnie. Przez większość czasu wierzę w nie, lecz przychodzą chwile, gdy myślę "wszystko to jest fantazją, delirium, niemożliwe..."

9) Jakie było Pana poprzednie życie wg wspomnień z okresu dzieciństwa?

W rzeczywistości jako dziecko miałem wspomnienia o kilku poprzednich życiach. Lecz teraz już ich bezpośrednio nie pamiętam, pamiętam tylko niektóre z nich, powiedzenia, myśli, cierpienia z powodu tego, iż nie mogłem tego wyrażać i nie brano tego poważnie. Bezpośrednie poprzednie życie była jako bardzo biedny i nieszczęśliwy chłopiec w Chinach. Najdokładniejsze wspomnienie dotyczy mojej śmierci, na strychu, podczas jakiejś bitwy (czy w ramach wojny, czy w ramach zatargu pomiędzy dwoma bandami, tego nie wiem). Umarłem z powodu kuli. Byłem bardzo młody, pomiędzy 18 a 20 rokiem życia. Przypuszczam, że było to w latach 1920, lecz nie mam co do tego pewności, również nic nie wiem o tym miejscu, chociaż, jako dziecko, bardzo dobrze pamiętałem szczegóły tej okolicy.

10) Czy, według Pana wspomnień, zawsze był Pan mężczyzną podczas tych reinkarnacji?

Tak.

11) Czy posiada Pan jakieś pojęcie, dlaczego tylko nieliczni mają wspomnienia ze swoich poprzednich żyć?

Nie. Sądzę, że zwykle nie powinno się pamiętać poprzedniego życia. Lecz na naszej planecie nic nie jest doskonałe. To prawo zatem nie działa w stu procentach. Ludzie z takimi wspomnieniami należą do małej części błędnej populacji, albo, bardziej poprawnie, należą do bardzo nieprawdopodobnych przypadków, które występują we wszelkiej statystyce. Jednakże wydaje się, że ludzie mają większe szanse zachowania tych wspomnień, jeśli umarli młodo lub w wyniku przemocy. Wydaje się również, że takie wspomnienia zwykle znikają po osiągnięciu wieku sześciu lat. To zdarzyło się u mnie.

12) Powiedział Pan, że dużo wycierpiał z powodu wspomnień z poprzedniego życia, lecz czy nie dostarczyły one również czegoś pozytywnego?

Nie powiedziałem, że cierpiałem z powodu swoich wspomnień z poprzedniego życia. Cierpiałem, ponieważ nie chciano mi wierzyć i wymagano ode mnie, abym się przyznał do kłamstwa, a dla mnie nie były to rzeczy wymyślone, lecz czysta prawda. Cierpienie wiąże się tylko z reakcją środowiska, nie z samymi wspomnieniami. Powodował je również dziwny stosunek do Chińczyków. Jeszcze teraz odczuwam jakąś przywołującą złość reakcję, kiedy nazywa się wschodnich Azjatów Żółtymi. W rzeczywistości, duża część mojego obecnego szczęścia czerpie z faktu, że – nawet jeśli moje wspomnienia teraz są tylko wspomnieniami utraconych wspomnień, a zatem bardzo zamglone – ogólne wrażenie na temat tego poprzedniego życia dotyczy życia w tak dokuczliwych i mizernych okolicznościach, że w porównaniu z nimi nawet najważniejsze obecne niedogodności są niczym. Ciągle się dziwię, jak niewielu ludzi w naszych krajach wysoko ceni swoją uprzywilejowaną sytuację. A później rozumiem to: nie mają oni odnośnego życia do porównania.

13) Czy jest Pan członkiem jakiejś religii?

Tak. Jestem katolikiem. Lecz trudno mnie w tym względzie nie zrozumieć źle. Religia katolicka różni się dosyć istotnie w zależności od miejsca. Na przykład, katolicyzm we Włoszech daje mi się odczuć jako coś ogromnie różnego od tego, do czego jestem przyzwyczajony. Faktycznie jest to inna religia. Dla mnie katolicyzm jest dwojaki. Istnieje jeden katolicyzm oficjalny i instytucjonalny z dogmatami, poleceniami z Rzymu, całą biurokracją i ogromnie samowolnymi decyzjami. Lecz współistnieje z nim inny katolicyzm, który składa się z rytuałów, tradycji, ducha, rozumienia rzeczy niebiańskich, a głównie z ludzi, którzy zupełnie niekoniecznie zgadzają się z rzymskimi decyzjami i samowolnym autorytetem. Należę do tego nieoficjalnego, niepublicznego katolicyzmu (jak przynajmniej 80% katolików, którzy mieszkają w moich stronach, a być może w całej francuskojęzycznej części Szwajcarii). W religii katolickiej podobają mi się bardzo wysokie ludzkie przymioty wielu księży i mnichów. Wśród nich mam wielu wspaniałych przyjaciół, a jawią mi się oni jako ludzie głębocy, dobroduszni i pokorni. Również w katolickiej literaturze religijnej znajduje się ogromnie dużo dzieł, które prowadzą do lepszego życia, lepszego poznania Boga. Dlatego, chociaż nie biorę bardzo poważnie papieża wraz z jego środowiskiem, ani oficjalnie zdefiniowanej moralności katolickiej, czy zasad, jak obowiązek celibatu u księży, pozostaję wierny religii katolickiej, która jest religią mojego dzieciństwa.

Zrozumiałe, że skoro wierzę w reinkarnację, to w pewnym sensie jestem heretykiem. Lecz wierzę, że prawie wszyscy katolicy są heretykami w tym lub w tamtym.

Oczywiście, potrzebuję rytuałów i uczestnictwa w życiu wspólnoty religijnej. Lecz nie wierzę, aby religia katolicka była bardziej wysokowartościowa. W kilku względach jestem bardzo bliski hinduizmowi i buddyzmowi, również różnym formom animizmu i szamanizmu. Mam duży szacunek dla bahaistów. Częściowo należę również do tradycji żydowskiej i mocno z nią współdrgam (nie z tym najbardziej ortodoksyjnym odłamem). Chociaż mam wspaniałe stosunki z wieloma protestantami (w zasadzie leczyłem psychoterapeutycznie wielu pastorów protestanckich), mimo to jednak odczuwam protestantyzm jako zbyt racjonalny, zbyt intelektualny; brakuje mu coś tajemniczego, jakiejś symbolicznej atmosfery, czegoś trudno definiowalnego, co znajduje w prawie każdej z pozostałych religii. Lecz w tym względzie protestantyzm szybko się zmienia. Islam jest religią, której nie znam i z którą nigdy nie miałem kontaktów (z wyjątkiem jednego przyjaciela, którego głęboki i autentyczny stosunek do Boga ogromnie szanowałem).

Wierzę, że jeśli się zanurzy w swojej religii, to coraz bardziej zbliży się duchowo do innych ludzi, którzy również zanurzają się w swojej religii. Odczuwam się bardziej bliskim głębokiemu buddyście lub wyznawcy Islamu, o którym dopiero co zrobiłem wzmiankę, niż wielu powierzchownym katolikom, którzy teoretycznie są współwyznawcami mojej religii.

14) Co Pan sądzi na temat homaranizmu (1)?

Od bardzo długiego czasu nie czytałem nic o homaranizmie, lecz zawsze w pełni go aprobowałem.

15) Co Pan sądzi o Zamenhofie?

W mojej opinii Zamenhof był wykonawcą, prawdopodobnie nieświadomym, kogoś działającego na wyższym poziomie, kogo jestem skłonny nazwać aniołem esperanto. To nie znaczy, że nie musiał podejmować ogromnych wysiłków, aby zrealizować tę ideę i udoskonalić swój projekt. Musiał. Gdy jest się zainspirowanym, to jest się w pewien sposób prowadzonym, lecz należy się bardzo koncentrować i nieustannie poprawiać swoje dzieło, aby zbliżyć je coraz bardziej do tego, co jest odczuwane jako cel, zdefiniowany przez kogoś innego niż my, przynajmniej niż nasze ego. Innymi słowy, ma się zamglone poczucie rzeczy docelowej i należy ją stopniowo coraz bardziej precyzować, wiedząc, że się nigdy w pełni tego nie osiągnie. Wierzę, że tak postępował Zamenhof.

Oczywiście, był on niezwyczajnie psychicznie dojrzałym człowiekiem, z bardzo rzadką, doskonałą równowagą pomiędzy dwiema półkulami mózgowymi. Był również ogromnie dobroduszny, uczciwy i pokorny (w bardzo pozytywnym sensie tej zalety), a to są kryteria kogoś, kto posiada dobre stosunki z Niebem. A że był nierozumiany, wyszydzany i wiele się nacierpiał, to również jest częstą rzeczą u takich ludzi.

Różne szczegóły tego języka skłaniają mnie do wierzenia, że jego prawdziwy początek jest ponadludzki. Przykładowo słowa z przyrostkiem "mal", które odwołują się do dobra, gdy mówi się o czymś złym. Albo fakt, że mowa Chrystusa: "Mi estas la vojo, la vero, la vivo" (jestem drogą, prawdą, życiem) brzmią jak przepiękna formuła z taką równoległością pomiędzy sylabami, że na pewno Zamenhof, niechrześcijanin, nie wybrał właściwych rdzeni słownych, przygotowując się do przetłumaczenia na esperanto tego zdania. Tak samo zadziwia fakt, że "amen" w esperanto znaczy "bezpośrednio do miłości", i fakt, że esperanto przydaje się do ułatwienia i ulepszenia dialogu pomiędzy niepodobnymi sobie ludźmi, i że w tym języku słowo "dialogo" brzmi dokładnie jak "dia logo" (boski powab) (Bóg wabi ludzi do siebie przez szczery, nieskrępowany, równy dialog).

16) Co Pan myśli o dzisiejszym ruchu esperanckim?

Nie mam specjalnie interesujących przemyśleń na temat ruchu esperanckiego. Powiedziałbym, że jest on o wiele bardziej różnorodny, niż ogólnie wyobrażają go sobie esperantyści. Stworzył on coś trochę podobnego do rozproszonego narodu, który ożywia ten język, używając go i tworząc w nim, który analizuje problemy porozumiewania się językowego i który próbuje przekonać pozostały świat o dobroci swojego języka. Wierzę, że na dłuższą metę będzie się on ogólnie rozwijał (z następstwem częściowych posunięć do przodu i wstecz, jak w większości rozwojów ludzkich) według wolnego rytmu historii, zjawisk społecznych oraz ogromnie cierpliwego Boga, który posiada wieczność na spełnienie swoich projektów.

W numerach 4-6 tegorocznego wydania "Heroldo" (98.04.15 i 98.05.30) pojawił się skrócony tekst przemowy na temat "Psychologicznych Aspektów Światowego Problemu Językowego i Esperanto". Mógłby on zainteresować niektórych czytelników waszej gazety.

17) Czy ze świata duchowego otrzymał Pan jakieś znaki, że posiada Pan ważną rolę dla esperanto?

Nie. Lecz teraz, gdy mam 67 lat i patrzę wstecz na swoje życie, wydaje się ono tak celowo poukładane, aby przydało się głównie językowi esperanto, że niełatwo jest uniknąć wniosku, że zostało to zaplanowane wyżej. Następstwo przypadków i decyzji podjętych bez specjalnej uwagi w tym kierunku sprawiło, że osiągnąłem rzadko spotykany poziom kompetencji dotyczących światowej komunikacji językowej, ponieważ zanurzyłem się, nie (tylko) teoretycznie, lecz z powodów życiowych, w wielu z jej aspektów: ekonomicznym, politycznym, społecznym, psychologicznym, lingwistycznym, pedagogicznym, itd., gdy tym czasem specjaliści od komunikacji językowej są kompetentni tylko w jednym lub w dwóch z tych aspektów, a często nie z powodu własnej, długiej pracy w terenie.

Świat duchowy jest niewiarygodną siłą, która pcha mnie do pracy w tej dziedzinie. Od czasu dzieciństwa nigdy nie potrafiłem przestać działać na rzecz esperanto. Można nazwać to obsesją (tak samo u Zamenhofa), lecz przebyłem dwa długie badania psychoanalityczne i otrzymałem prawo praktykowania jako psychoterapeuta po głębokim badaniu psychicznym, które potwierdziło moje całkowite zdrowie umysłowe. Według zwykłych kryteriów jestem rzeczywiście zdrowy na umyśle i nie ujawniam negatywnych objawów patologicznej obsesji. Chodzi więc o coś innego, co czuję, jak nadchodzące "z wysoka". Ta siła jest bardzo intensywna, potężna, lecz szanuje moją wolność. Wiem, że mógłbym jej powiedzieć "nie". Lecz podoba mi się podążać za nią, praca wg niej czyni mnie szczęśliwym, a często esperantyści, którzy czytają moje dzieła lub słuchają moich przemówień, później mówią mi, że pomogłem im poczuć się bardziej szczęśliwymi. To mi potwierdza, że jeśli pozwolę tej sile pchać mnie tam, gdzie ona chce, to działam zgodnie z wolą Boga. Być może jeszcze fakt, że poprzez esperanto nigdy nie zdobyłem pieniędzy, czyni tę interpretację bardziej prawdopodobną. Podobnie, stwierdzenie, że nie odczuwam żadnej osobnej dumy, żadnej wyższości z powodu tej kompetencji i umiejętności uszczęśliwiania, lecz czuję się prostym człowiekiem nie bardziej wartościowym od językowo najbardziej nieutalentowanego wiecznego początkującego, działa jako zbieżny uprawdopodobniający czynnik dotyczący sposobu widzenia mojego życia esperanckiego.

18) Czy jest Pan tym twórcą, o którym pisze Pan na końcu swojej książki "La bona lingvo" (2)?

Tego nie mogę wiedzieć. Autor nigdy nie może się osądzać. Dla mnie nie jest to ważne. Tworzę jak najbardziej uczciwie, pięknie, szczerze, interesująco, lecz jestem człowiekiem, zatem bardzo ograniczony. Nie mogę wiedzieć, w jakim stopniu osiągnąłem ten poziom, który wymieniłem w "La bona lingvo". To może zdecydować jedynie publiczność.

19) Jak może być Pan pewny, że pojawi się taki twórca, jakiego Pan opisuje w "La bona lingvo"?

Nie jestem pewien w stu procentach. To wydaje się mi ogromnie prawdopodobne, ponieważ gdy język żyje tak intensywnie, jak obecne esperanto, z różnymi amatorskimi twórcami, prawdopodobieństwo jest duże, że jeden z nich będzie mniej amatorski od reszty. Również ponieważ istnieje prawo ekonomiczne, że gdy występuje silne oczekiwanie na jakiś towar, ktoś w końcu go wyprodukuje i zaoferuje na rynku. lecz być może całkowicie się mylę.

20) Słyszałem, że napisał Pan grubą książkę o lingwistyce i o esperanto w języku francuskim, czy pojawi się ona również po esperancku?

Moja francuskojęzyczna książka nie dotyczy lingwistyki, lecz jedynie światowego problemu językowego oraz esperanto jako jego najbardziej "zdrowego umysłowo" rozwiązania. W rzeczywistości jest ona bardziej psychologiczna niż lingwistyczna. W dużej części bazuje na moim doświadczeniu jako niegdysiejszy tłumacz oraz na mojej znajomości od środka instytucjonalnych usług językowych i możliwości nauczania języków. Nie wiem, czy kiedyś pojawi się ona w esperanto. Zacząłem ją tłumaczyć, jednak jest to bardzo czasochłonne zajęcie. Osiągnąłem tylko początek drugiego rozdziału, a to było przed trzema laty. Od tego czasu nie znalazłem już czasu, aby nad nią pracować. Potrzebowałbym przynajmniej trzech równoległych żyć, aby zrealizować wszystko, co powinienem.

Bardzo obiektywną recenzję tej książki, stworzoną przez Roberta Philipsona, profesora katedry językowej na uniwersytecie w Roskilde, (<robert@babel.ruc.dk>), którego osobiście nie znam, można znaleźć w magazynie "Language in Society", 26:1 (1997), str. 143-147.

21) Powiedział Pan rozwiązanie najbardziej "zdrowe umysłowo", czy to znaczy, że wierzy Pan jednak w "la fina venko"(3)?

Niezbyt podoba mi się to słowo "venko" (zwycięstwo), które wywołuje wrażenie, że jedni zyskują, a inni tracą, jakby istnieli nadludzie i podludzie. Wierzę, że wszyscy zyskają przez przyjęcie esperanto. Wierzę również, że kiedyś esperanto rzeczywiście stanie się ogólnym narzędziem do porozumiewania się pomiędzy osobami mówiącymi różnymi językami. Można to przewidzieć, jak można było przewidzieć ostateczne przyjęcie cyfr arabskich i praktyczne porzucenie cyfr rzymskich, jak można było przewidzieć porzucenie starych miar na korzyść bardziej wygodnego systemu metrycznego. Lecz być może się mylę.

22) Wydaje się mi, że Pańskie doświadczenie i wiara naprawdę pokrywają się z Kosmologią Martinusa. Czy interesuje się Pan twórczością Martinusa?

Wiem o istnieniu zbioru dzieł Martinusa, lecz nie znam ich zawartości. Interesowałbym się nimi, gdybym miał do dyspozycji więcej czasu, a nie dziwiłbym się, że dobrze pokrywają się z moją wiarą i doświadczeniem.

Jeśli czytelników interesuje dowiedzenie się więcej o moich ideach i doświadczeniach na polu duchowym, mogą dalej pytać.

1. Homaranizm – Projekt Zamenhofa na temat "międzyludzkiej filozofii", podjęty jako niezbędny dodatek do "języka międzynarodowego". Zamenhof prawdopodobnie uważał obie te rzeczy za równie istotne dla przyszłego pokoju obejmującego całą Ziemię.

2. "La bona lingvo" – książka autorstwa Claude'a Pirona opisująca wartości esperanto ze strukturalnego i humanistycznego punktu widzenia.

3. La fina venko (ostateczne zwycięstwo) – idea, że esperanto stanie się w jakiejś postaci  znanym językiem świata, lecz pojęcie "fina venko" z przyczyn historycznych czasem jest uważane za wyraz fanatyzmu, stronniczości, itp.

Za pomocą poczty internetowej pytał i zredagował HGL z pewną pomocą HvR

Esperanto dla pisarza

Duch języka

Każdy język posiada swojego własnego ducha, który czyni z niego unikalny przejaw ludzkiej skłonności do twórczości językowej. Z tego względu, wszystko przedstawia się tak, jakby każda poszczególna grupa użytkowników języka posiadała swoją ogólną koncepcję, najczęściej nieświadomą, na temat sztuki porozumiewania się; ten sposób podejścia do komunikacji językowej ucieleśnia się w kilku wskazówkach, które można zastosować do wyrażania myśli słowami. Na przykład, interesujące jest stwierdzenie, że w wielu przypadkach, gdy język francuski wymaga jasnego wskazania powiązań, język angielski zadowala się prostym przywołaniem. Wyrażenia malaria treatment i malaria therapy składają się ze słów identycznych lub tego samego typu jedno względem drugiego. Mimo to, pierwsze znaczy "leczenie malarii", a drugie "leczenie za pomocą malarii" (w celu leczenia innej choroby – w rzeczywistości w celu wywołania specyficznej reakcji gorączkowej – wstrzykuje się zarazki malarii do krwi chorego). Duch języka angielskiego umożliwia sobie samemu po prostu wstawienie obok siebie dwóch pojęć, które razem przywołują zamierzoną ideę.

We francuskim taki sposób wyrażania się wygląda na szalony. W ćwiczeniach na tłumaczenie, z których moja żona często korzysta w pracy ze swoimi studentami z USA, znajduje się podtytuł short breathing exercises; za każdym razem dziwi się ona, że połowa klasy wiąże przymiotnik short z breathing, a więc rozumie to jako – na przekór kontekstowi – tekst odnoszący się do ćwiczeń krótkich oddechów, gdy w rzeczywistości chodzi o krótkie ćwiczenia pozwalające przyzwyczaić się do wolnego i głębokiego oddychania. Taka dwuznaczność nie byłaby możliwa w języku francuskim, w którym należy koniecznie wybrać pomiędzy brefs exercices de respiration i exercices de respiration brève. Precyzowanie związków jest dla osoby mówiącej językiem francuskim czymś ogromnie koniecznym, w rzeczywistości tak koniecznym, że w odróżnieniu od innych języków francuski dostarcza sobie spójnika wyłącznie zarezerwowanego do wyrażania połączenia logicznego: lub "nu" (w wywodach).

Jak każdy język, esperanto posiada własnego ducha. W tym względzie różnicę pomiędzy nim a angielskim i francuskim ilustrują niniejsze wyrażenia:

Here is my bicycle.

Bicycle trip

He wants to bicycle.

Jen mia biciklo.

Bicikla ekskurso

Li volas bicikli.

Voici mon vélo.

Sortie à vélo

Il veut aller à vélo.

Oto mój rower.

Wycieczka rowerowa

On chce jeździć na rowerze

Angielski trzykrotnie używa tego samego słowa, lecz za każdym razem jego funkcja gramatyczna jest inna. Esperanto moduluje morfem bicikl, dodając do niego końcówkę, która definiuje jego funkcję: rzeczownikową (o), przymiotnikową (a) lub czasownikową / bezokolicznikową (i). Dla kontrastu, francuski musi się gimnastykować, używając w każdym przypadku rzeczownika z dodatkiem przyimka lub czasownika.

Cechy własne esperanto nadające mu własnego ducha

Ducha esperanto głównie tworzą cztery cechy:

1) Morfemy są całkowicie niezmienne i mogą się ze sobą łączyć.

2) Jakikolwiek pierwiastek słowny może otrzymać za pomocą określonej końcówki dowolną z czterech funkcji gramatycznych, które można w uproszczeniu nazwać rzeczownikową, przymiotnikową, przysłówkową i czasownikową.

3) Każda konstrukcja językowa może zostać uogólniona.

4) Sposób kojarzenia uzupełnienia dla czasownika lub przymiotnika często jest bardzo swobodny.

Trudno jest ująć w słowa te cechy za pomocą zwyczajnej terminologii, która bierze swój początek od gramatyk indoeuropejskich i nie jest przystosowana do języka o fundamentalnie innej budowie, jak esperanto. Dlatego będzie bardziej zrozumiale, jeśli sprecyzuję je za pomocą przykładów:

1) Po angielsku mówi się  to see (widzieć), lecz nie można powiedzieć *unseeable (niewidzialny). Aby wyrazić tę ideę, należy użyć innego pierwiastka słownego, vis, którego nigdy nie używa się czasownikowo, i powiedzieć invisible. Oprócz tego przedrostki un- i in- są prawdziwymi przedrostkami, nigdy nie używa się ich samodzielnie; gdyby użyć tej koncepcji za pomocą osobnych słów, to należałoby powiedzieć not, don't lub coś podobnego. W esperanto z morfemu vid tworzy się słowo nevidebla, w którym morfemy znajdują się bez zmian; w rzeczywistości to słowo jest tylko innym układem trzech morfemów używanych w zdaniu ne eblas vidi.

2) Aby uwypuklić możliwość używania pierwiastków w czterech funkcjach w esperanto, dokonam kontrastowego porównania z językiem francuskim: dla ośmiu słów esperanckich, które są do siebie równoległe, nie daje się znaleźć więcej niż pięć właściwych odpowiedników w języku francuskim:

muziko

"musique"

muzyka

kanto

"chant"

piosenka

muzika

"musical"

muzyczny

kanta

(brak we francuskim)

piosenkowy

muzike

"musicalement"

muzycznie

kante

(brak we francuskim)

piosenką

muziki

(brak we francuskim)

muzykować

kanti

"chanter"

śpiewać piosenkę

Rzuca się w oczy, że chociaż te dwie koncepcje są bardzo do siebie zbliżone, to możliwości używania ich w tej lub innej funkcji gramatycznej są względnie ograniczone we francuskim w porównaniu z esperanto.

3) Jeśli chodzi o uogólnianie struktur, to podam taki przykład: kto nauczył się w esperanto powiązanych ze sobą form  vidi / mi vidas / mi ne vidas (widzieć / widzę / nie widzę), ten wie, że może równolegle powiedzieć, bez ryzyka popełnienia błędu, esti / mi estas / mi ne estas (być / jestem / nie jestem). To nie jest możliwe na przykład w angielskim. Z to see / I see / I do not see nie można wywnioskować to be / I am / I am not. Podobnie, w esperanto według budowy słowa samlandano można tworzyć samreligiano, samlingvano, sampartiano, itd. W angielskim dla kontrastu fakt znajomości słowa (lub jego struktury) fellow-citizen nie pomaga przy tworzeniu coreligionist lub na odwrót, a dwa dalsze przykłady, o ile się nie mylę, nie posiadają dokładnych odpowiedników w języku angielskim.

4) Co do wolności w sposobie kojarzenia dopełnień, po prostu powiem, że w esperanto wiele rzeczy można poprawnie powiedzieć na wiele różnych sposobów mi dankas vin, mi vin dankas, mi dankas al vi lub mi al vi dankas.

Dla pisarza te cechy charakterystyczne języka są najbardziej godnym polubienia dobrem, ponieważ znacząco poszerzają możliwości zmieniania sposobu wyrażania myśli słowami. Dla przykładu weźmy najmniej poetyckie zdanie: mi iros al la hotelo per taksio (pojadę do hotelu taksówką). Można go wyrazić, co dopiero co zrobiłem, używając rzeczowników i przyimków. Lecz można tę ideę wyrazić słowami bardziej zwięźle, tworząc czasownik z taksi i dodając do hotel końcówkę, która oznacza kierunek: mi taksios hotelen. Można również zdecydować, że pojęcie "al hotelo" zostanie wyrażone czasownikiem, a pojazd oznaczy się za pomocą e, znaku sposobu, środka lub innych okoliczności: mi alhotelos taksie. Fakt częstego precyzowania się formy -e przez dodanie morfemu przyimkowego daje kolejną możliwość: mi pertaksie alhotelos. Kto lubi używać języka estetycznie lub artystycznie, tego zachwyci materiał tak łatwy do modelowania bez ryzyka jakiejkolwiek utraty zrozumiałości. Rozważmy to bardziej szczegółowo.

Muzyczny aspekt wyrażania się

Dla poety, lecz również dla twórcy prozy, muzyka słów jest ogromnie ważna. Można w niej wyróżnić dwa elementy: dźwięki i rytm.

a) Dźwięki

Swoboda, która w dużej części charakteryzuje esperanto i która być może osobno oczarowuje osoby francuskojęzyczne, mówiące najmniej swobodnym językiem, stosuje się w jakimś stopniu do dźwięków. Pisarz wybiera końcówkę zgodnie z atmosferą, którą pragnie zilustrować. Jeśli powiem piedirado al la urbo en la mezo de l'somero, to powtarzanie o w tych samych miejscach regularnego rytmu przywołuje na myśl monotonny marsz, męczący, w parzącym słońcu. Lecz gdy spacerowanie rozwija się wesoło i lekko, to można z łatwością na przykład somermeza marŝo urben.

Wiele encyklopedii i dzieł na temat tego języka twierdzi, że "w esperanto rzeczowniki kończą się na -o, przymiotniki na -a, bezokoliczniki czasowników na -i...". Jest to błędne. Końcówki oznaczają nie kategorię, lecz funkcję, która umożliwia pisarzowi najzgrabniejszy dobór dźwięków zadowalający go. To, co we francuskim da się powiedzieć jedynie jako sans flammes (bez płomienia), po esperancku może przyjmować postać sen flamo, sen flami, senflame lub senflama. Te wariacje nie ograniczają się do samogłosek. Jeśli z tego innego powodu pragnę wyrazić pojęcie "palić się", unikając dźwięku br obecnego w bruli, mogę powiedzieć flami lub fajri. Poszerzenie gamy synonimów z powodu braku ustalonej kategorii gramatycznej wybitnie powiela możliwości fonetycznego różnicowania wyrażeń.

W esperanto liczbę mnogą tworzy się za pomocą j, które, jeśli się nie mylę, bierze swoje korzenie z prajęzyka indoeuropejskiego, oraz jakaś forma z n, którą Zamenhof nazwał biernikiem, chociaż chodzi o coś z wielu względów różnego od przypadku deklinacyjnego. To n przedstawia dla pisarza wiele zalet, chociażby z powodu uwalniania szyku wyrazów: nie ma ryzyka powstania nieporozumienia pomiędzy li amis sian fraton, tiun banditon i li amis sian fraton, tiu bandito.

Lecz osobiście nie bardzo lubię końcówkę jn tzw. "biernika liczby mnogiej", oczywiście, jest to jedynie subiektywne upodobanie, którego wielu nie podziela, wiele do tego brakuje, lecz ponieważ jest ono moje, muszę powiedzieć, że jestem bardo zadowolony z tworzenia w języku umożliwiającym mi zastanowienie się nad tym moim malkontenctwem. Nie jestem zmuszany mówić multajn temojn li instruis al mi, mam prawo użyć słów pri multaj temoj li instruis min. Mogę nawet uniknąć j dzięki morfemowi ar, który wyraża zbiorowisko: można powiedzieć vastan temaron (lub ampleksan temaron) li instruis al mi. Morfem ad, który kładzie nacisk na czas trwania lub powtarzanie się, często przedstawia podobną możliwość. Zamiast li ne eltenas viajn oftajn kritikojn, można napisać: li ne eltenas vian oftan kritikadon. Przyjemnie jest móc wybierać dźwięki wedle upodobania, tworząc kombinację z różnych możliwości tego języka: zamiast li rigardis la bruajn, malpurajn, batalemajn bubojn, wolę powiedzieć li rigardis al la brua, malpura, batalema bubaro. Poza tym fakt możliwości przejścia z jednej kategorii do innej bez wydłużania słowa (porównaj esperanckie sistemo, sistema, sisteme z francuskimi système, systématique, systématiquement) często umożliwia rozwiązanie takich problemów subiektywnych. Zamiast li amuzis la multajn studentojn kaj sportulojn, kiuj svarmis tie, napiszę przykładowo li amuzis la tiean svarmon studentan kaj sportulan.

b) Rytm

W esperanto rytm pochodzi głównie od akcentu, który jest niezmiennie kładziony na przedostatnią sylabę słowa. Ponieważ szyk wyrazów zależy od stylu lub jakiegoś ruchu uczuciowego, a nie od wymagań gramatycznych, to możliwości wprowadzania wyżej wspomnianych wariacji dopuszczają duża swobodę z punktu widzenia rytmu. Da powiedzieć, zgodnie z rytmem kolibra, mi taksie alhotelos (-v/-v/-v/-v), zgodnie z wierszem sylabotonicznym mi iros taksie hotelen (v-v/v-v/v-v) lub wg dystrychu jambicznego hotelen mi taksios (v-/v-/v-/v).

Pewnego razu przez jakiś czas męczył mnie rytm typowy, jeśli się nie mylę, związany z kulturami jugosłowiańską i grecką: -vvv/-vvv/-v//-vvv/-vvv/-v. Powstał we mnie poemat, porządkujący wiersze w tym rytmie z niespodziewaną łatwością:

Kiam mi trastumblis la dezerton

kiam mi vagadis tute sola

kiam min brulvundis la soifo

murda

kiam sub la suno mi ne povis

spiri kaj la sablo min sufokis

kaj la tuta kosmo sin prezentis

surda

(...)

Nie twierdzę, że ten kawałek posiada jakąś wartość literacką; mówię jedynie, że dziwiłem się, tworząc go, z powodu płynności wyrażania się: słowa same wskakiwały na właściwe miejsce, aby stworzyć wiersz wg rygorystycznego schematu rytmu dla uczuć powiązanych z wspomnieniem, które miało być opiewane. Stwierdziłem, że ta elastyczność języka tworzy z esperanto narzędzie do wyrażania się szczególnie dobrze przystosowane do tego typu "pieśni".

Również w prozie rytm jest ważny, przynajmniej zgodnie z moim gustem. Gramatyczna swoboda esperanto w tym względzie daje pisarzowi najbardziej mile widzianą pomoc. Aby zakończyć przemówienie, wybierzesz na przykład ili helpos vin, jeśli rytm w stylu -v/-vv w tym przypadku cię zadowala. Lecz jeśli kusi cię pomysł zakończenia przez rytm -vv/-v tak uwielbiany przez poetów łacińskich, to swoboda gramatyczna na to pozwoli: ili vin helpos. Jeśli również to nie będzie wystarczająco odpowiednie, ponieważ życzysz sobie mocniej zaakcentować zaimek osobowy vi, nie ma problemu; masz prawo powiedzieć: ili helpos al vi (-v/-v/v-).

W rzeczywistości, co oczywiste, wybory te pojawiają się instynktownie. Kiedy, przeczytawszy ponownie coś napisanego, wybierze się tamtą formę zamiast tej, to robi się to po prostu z myślą "brzmi piękniej tak właśnie", bez stawiania sobie naprawdę pytania o przyczynę. Jednak, ta możliwość bawienia się jednocześnie rytmem i dźwiękami jest ogromnie godna podziwu. Jeśli się stwierdzi, że wyrażenie ilia maniero pensi, kuiri kaj paroli nie brzmi dobrze z powodu powtarzanej obecności dźwięku i na końcu każdego "przystanku w locie", miło jest wiedzieć, że nie ma potrzeby łamania sobie głowy nad rozwiązaniem tego problemu. Nie ma nic prostszego jak, na przykład, przekształcenie tego zdania w ilia pens-, kuir- kaj parolmaniero lub al ilia maniero pensi, kuiri kaj esprimi sin parole.

Potęga skojarzeń

Dzięki tak dużej różnorodności wyrażeń, można za pomocą zadziwiająco prostych środków troskliwie wybrać właściwe skojarzenie. Na przetłumaczenie francuskiego zdania "il chante bien" wybiorę albo li kantas bone, albo li kantas bele, w zależności czy słowo "bien" kojarzy się u mnie bardziej z samą piosenką lub bardziej z jej pięknem. W języku francuskim przetłumaczenie za pomocą trzech słów zdania li kantas bele z tą samą precyzją po prostu jest niemożliwe. Albo sens będzie się mylił z sensem bone, albo będzie konieczne zastosowanie nieco dłuższego omówienia.

Rozważmy inny przykład. Mówiąc o kimś, kto się przypadkowo spotka z osobą z tej samej wioski poza granicami swojego kraju, powiem eksterlande renkonti iun, kiu parolas la saman dialekton, jeśli zechcę wyrazić to słowami neutralnie, obiektywnie, prawie jak w państwowym dokumencie. Lecz gdy zechcę wywołać odczucie, jak miło jest usłyszeć, będąc daleko od domu, unikalne dźwięki mowy z miejsca swojego pochodzenia, to raczej powiem fremdlande trafi samdialektulon. Te trzy słowa w pełni wyrażają tę ideę, lecz morfem fremd przywołuje coś w oczywisty sposób bardziej emocyjnego niż prosty morfem miejsca ekster – ten przywołuje coś nieswojskiego, niedomowego – a samdialektulo (można by użyć innych słów, jak przykładowo samparolulo, samprononculo, samakcentulo zgodnie z pożądanym odcieniem znaczeniowym) wprawia w drgania wszystkie harmoniczne związane z nieskończonym ciągiem słów rozpoczynających się od sam-, które skłaniają się ku wywoływaniu jakiejś solidarności, współprzynależności, wcale nie wykluczonej w pierwszym wyrażeniu.

Z drugiej strony, fakt ciągłego obcowania z obcokrajowcami rafinuje w mówiącym językiem esperanto poczucie dla tego, co dałoby się nazwać uniwersalną metaforą. Jeśli wyraża się ideę "powoli postępować naprzód" za pomocą przywołującego skojarzenia słowa limaki, które jest jedynie czasownikową formą od limako (ślimak), to wiadomo, że esperantyści koreańscy, chińscy, japońscy lub latynoamerykańscy zrozumieją jego znaczenie. Można sprawdzić, że jest to również słuszne dla takiego wyrażenia jak ideo trazigzagis lian menson.

Stosunki wzajemne między narodami tworzą uniwersalność metafor, bez czego nie byłyby one natychmiast zrozumiałe. Gdy Chińczyk mówi hong xiaobing, "czerwony strażnik", nadaje on słowu hong "czerwony" znaczenie wywodzące się z zachodu. Wzajemnie, gdy mówimy perdi la vizaĝon, używamy wyrażanie ekstremalnie wschodniego. Kontakty pomiędzy esperantystami z najróżniejszych krajów w podobny sposób wzbogaciły język za pomocą wyrażeń obrazowych, jak elturni sin el sakstrato.

Na koniec, niektóre elementy w języku rodzą słowa wywołujące bardzo mocne skojarzenia, chociaż trudno zrozumieć, jak to się dzieje. Przykład tego udziela nam morfem um, który pozwala tworzyć słowa, których atmosfera skojarzeniowa nie posiada dokładnego odpowiednika, zgodnie z moją wiedzą, w żadnym innym języku. Butikumi przywołuje na myśl swobodne spacerowanie po dzielnicy handlowej, czego prawie nie da się przetłumaczyć na francuski. Gdy, po posiedzeniu roboczym, proponuje się kolegom: Ĉu ni iru kafumi?, to chodzi o coś zupełnie innego niż po prostu picie kawy; kafumi wywołuje atmosferę bardziej intymną, bardziej rozprężoną, bardziej przyjacielską. A zdanie mi venas al kongresoj nur por amikumi, którego spontanicznie użył raz jeden mój znajomy, opiera się całkowicie poprawnemu tłumaczeniu na wszystkie znane mi języki.

Morfemy przydatne w roli afiksów: błogosławieństwo dla pisarza

To um prezentuje przykład krótkich morfemów, które zwielokrotniają możliwości wyrażania się, co jest prawdziwym błogosławieństwem dla pisarza. W tym względzie bardzo zadowala morfem em, który oznacza skłonność, tendencję zrobienia tego lub tamtego: mi sentas emon kisi vin. Ten morfem często pozwala jednocześnie wyrażać się precyzyjne jak i pięknie, gdy opisuje się cechy charakteru i zachowania się: kisema, kantema, legema są trafnymi słowami, zrozumiałymi natychmiast dla członka społeczności esperanckiej, lecz których tłumaczenie na francuski przedstawia trudny problem.

Ciągle zadziwia mnie, jak skomplikowanie i trudno przebiega tłumaczenie moich dzieł esperanckich na mój język ojczysty. Winne jest to pewnie temu, że to francuski, język szczególnie sztywny i ścisły gramatycznie, lecz pewnie również winne jest elastyczności esperanto. Zdania jak herbo verdis, bluis la lago, la juna japano rigardis ŝin foteme posiadają wg mojego – zgoda, całkiem subiektywnego – gustu pełną skojarzeń prostotę, której nigdy nie udało mi się napotkać w moim języku ojczystym. Chociaż język francuski posiada czasownik verdoyer (zielenić się), to blui stawia przed nim problem tłumaczeniowy, a być może nawet koncepcyjny. Że jezioro, morze, niebo mogą się niebieszczyć (blui), to wcale nie jest takie oczywiste dla umysłu osoby mówiącej po francusku.

We wcześniej zacytowanym zdaniu można byłoby zamiast foteme powiedzieć fotemule, wprowadzając w ten sposób specjalny niuans. Wyżej wspomniałem słowo samdialektulo: odnajduje się w nim ponownie ten morfem ul, który oznacza osobę o jakiejś cesze. Zatem fotemulo będzie osobą (ul), która jest skłonna (em) fotografować (fot). Fotemule więc znaczy "jak człowiek lubiący fotografować".

Ten morfem ul udostępnia opowiadającemu zasługujące na podziękowanie usługi, które zwielokrotniają możliwości tworzenia wariacji sposobów mówienia o bohaterze: pipulo, "mężczyzna stale z fajką w ustach", blujakulo, "człowiek w niebieskiej kurtce", belfrazulo, "człowiek wyrażający się szczególnie pięknymi zdaniami" są to wszystko słowa ułatwiające żywe opowiadanie.

Innym atutem esperanto, z którego istnienia pisarz może się jedynie cieszyć, jest jego ciąg imiesłowów. Końcówkom czasownikowym -as (czas teraźniejszy), -is (czas przeszły) i -os (czas przyszły) wszakże odpowiada ciąg imiesłowów czynnych (-ant-, -int-, -ont-) i biernych (-at-, -it-, -ot-), które dzięki końcówkom samogłoskowym określającym funkcję w zdaniu sprzyjają zwięzłemu i często bardziej żywemu wyrażaniu się: rigardante, li balbutis; la sekvato; la bubo, batote, forkuris; skribota noto; ridinte; se la minacinto revenos...

Złożenia morfemów pomocne przy tworzeniu pojęć

Możliwość nieograniczonego łączenia ze sobą morfemów często pomaga w używaniu zwięzłego wyrażania słowami pojęcia, które w innych językach wydawałoby się zbyt złożone. Numer z sierpnia 1984 pisma Espero Katolika zawiera słowo diregna, "odnoszący się do Królestwa Bożego". W tym tekście to dopiero co zacytowane słowo jest punktem wyjścia dla szerokiej sieci wyrazów pochodnych, jak diregnulo, "ktoś, kto działa dla Królestwa Bożego"; kundiregnulo, "osoba uczestnicząca z innymi w działalności dla Królestwa Bożego"; diregneco, "przynależność do Królestwa Bożego". Takie przykłady prawdopodobnie wystarczą do oddania idei dotyczącej bogactwa tworzonego przez nieograniczoną moc kombinacji, która umożliwia wprowadzanie nowych pojęć bez wymuszania zapamiętania nowego pierwiastka słownego. Słowo diregna być może zostało użyte po raz pierwszy w 1984, lecz należało ono do tego języka już w 1887.

Ta moc kombinacji zwielokrotnia synonimy. Obok traduki masz do dyspozycji, jeśli podoba ci się różnorodność, słowo takie jak translingvigi, lub, jeśli wolisz wyrażać się jednocześnie zwięźle i krótko, słowa jak francigi lub elĉinigi. To pojęcie, które wyraża jedyne słowo francuskie "condisciple", można w esperanto wyrazić takimi słowami jak samklasano, samlernejano, kunlernanto, studkunulo i wieloma innymi, a każde ze swoim własnym odcieniem znaczeniowym.

Psychologiczne podstawy elastyczności języka esperanto

Esperanto objawia się użytkownikowi jako sztuczne narzędzie do wyrażania się, równocześnie giętkie, bogate i proste, za pomocą którego można bez przeszkód wyrazić całą gamę ludzkich uczuć, emocji, spostrzeżeń lub myśli. Jeśli się zbada, dlaczego tak jest, to okaże się, że esperanto lokuje się w naszym umyśle na głębszym poziomie od większości innych języków, tj. na warstwie bliższej tej, gdzie myślenie spontanicznie zamienia się w słowa.

Gdy mówię do francuza, to świadomie tłumaczę na quatre-vingt-dix, "dziewięćdziesiąt", belgijskie i szwajcarsko-francuskie nonante, które spontanicznie przedstawia mi się jako pierwsze wyrażenie słowami tego pojęcia; robię to w celu ułatwienia porozumiewania się miedzy nami. Podobnie, gdy byłem dzieckiem, świadomie zastępowałem les chevals przez les chevaux, si j'aurais przez si j'avais itd. Poprawne formy wymuszały na mnie jednocześnie siły zewnętrzne i intymne: z jednej strony poprawianie przez rodziców i szkołę, a z drugiej moje własne pragnienie połączenia się ze środowiskiem, co wymuszało jak najwierniejsze naśladowanie mojego otoczenia. Analogicznie, gdy uczyłem się języków obcych, często musiałem świadomie tłumić pierwsze wyrażenie słowami, które przyszło mi na myśl, ponieważ w tej samej chwili przypominałem sobie, że "tak się nie mówi".

Te formy, łatwe do zbadania u dzieci i obcokrajowców, wchodzą w skład pierwszego stopnia wyrażania myśli frazami. Ciekawe jest to, iż wiele osób anglojęzycznych uczących się francuskiego mówi si j'aurais, "gdybym miał", jak wszystkie dzieci francuskojęzyczne, natomiast dosłowne tłumaczenie z angielskiego if I had prowadzi do poprawnej formy si j'avais. Dlaczego? Ponieważ prosty fakt wymyślenia takiego powiedzenia wprawia w drgania w umyśle całą dziedzinę pojęciową "hipotezę", która aktywuje skłonność do "uwarunkowywania". U tego, który chce wyrazić się poprawnie, występuje konflikt pomiędzy naturalnym odruchem a odruchem warunkowym, tj. pomiędzy procesem psycholingwistycznym wplecionym w nasze połączenia nerwowe a siłami, które w wyniku uczenia się mobilizują się, aby mu zapobiec.

Esperanto nie zawiera takich komplikacji. Pisarz, który pisze bele muskola ulo używa wyrażeń słownych pojawiających się bezpośrednio w jego umyśle na pierwszym poziomie. We francuskim musi przejść na poziom drugi, ponieważ *bellement nie istnieje. Jego umysłowy komputer, wykonując zwykły program, po wejściu do ślepej uliczki *bellement osiąga joliment, lecz również ten ruch natychmiast się blokuje: skojarzenia o czymś małym i delikatnym, które przywołuje słowo joli, przecież nie zgadzają się z pojęciem potęgi, siły fizycznej, którą pragnie on wyrazić. Więc będzie musiał poszukać bardziej skomplikowanego określenia słownego, na przykład un type doté d'une belle musculature.

Nie jest to zjawisko specyficzne dla języka francuskiego. Uczyłem się niemieckiego w czasie być może dziesięciokrotnie dłuższym od czasu potrzebnego na opanowanie języka esperanto, lecz reguły kolejności wyrazów, liczba mnoga, przypadki, szczególnie przy przymiotnikach, wraz z wieloma innymi szczegółami sprawiają, że wcale nie mogę się w tym języku wyrażać spontanicznie. Pomiędzy pierwszym poziomem, gdzie tworzy się moja myśli i gdzie znajduję się w esperanto, a poziomem poprawności gramatycznej w niemieckim znajduje się tyle zapór, zakazów i niepewnego gruntu, że nie jestem w stanie osiągnąć go. W esperanto czuję się wolny jak dziecko nie uczęszczające jeszcze do szkoły, dla którego używanie języka jest zabawą, które tworzy w zabawie i które nie troszczy się o to, czy te stworzone słowa są zgodne czy nie z jakąś normą niezwiązaną z potrzebami porozumiewania się.

Wniosek

Esperanto przedstawia wiele korzyści dla osoby, która chce w nim tworzyć. Oczywiście, jego podstawowe słownictwo jest o wiele bardziej ograniczone niż słownictwo języka angielskiego lub francuskiego. Lecz ten niedostatek w ogromnej części rekompensują dwa czynniki: po pierwsze, możliwość nieograniczonego tworzenia kombinacji umożliwia wyrażanie słowami pojęć, tworząc spontanicznie wymyślone powiedzenia, często pełne skojarzeń, a po drugie, ogólna atmosfera swobody często pozwala wyrażać najprostszymi środkami niuanse, których nie da się sformułować w ten sposób w innych językach (trzeba stosować środki opisowe).

Co się tyczy otrzymywanej satysfakcji, która płynie do pisarza od jego czytelników, to nie jest tu miejsce, aby o tym wspominać. Jednak muszę powiedzieć, że wiele przyjemności przynosi świadomość, że się jest rozumianym na poziomie tak szeroko międzykulturowym. Nawet jeśli liczba wydanych egzemplarzy książki jest skromna, to otrzymywanie listów od czytelników z Mongolii czy Argentyny, z Islandii czy Iranu, powoduje radość być może dziecinną, lecz z tego powodu nie mniej satysfakcjonującą. Ta radość pełni ważną rolę w uczuciu wdzięczności, którego stale doświadcza w sobie pisarz esperancki względem tak elastycznego środka wyrazu, który podarowała mu historia społeczno-językowa.

Wywiad z Claude'em Pironem

– Claude Piron, Pańska sława poety i pisarza sięga od Brazylii do Mongolii, od Litwy do Japonii, faktycznie na cały świat, a jednak w miejscu Pańskiego zamieszkania, we francuskojęzycznej Szwajcarii, nikt o Panu nie słyszał. Jak wytłumaczyć ten paradoks?

– Jako pisarza zna mnie tylko niewielka liczba osób, lecz prawdą jest, że znajdują się oni w więcej niż stu krajach.

– Jak to możliwe?

– Bardzo prosto, tworzę w języku esperanto. Społeczność esperanckojęzyczna przypomina diasporę. W jednym określonym miejscu znajduje się tylko niewielu ludzi, może się zdarzyć, że tylko jeden, lecz tych miejsc jest ogromnie dużo, rozrzuconych na całym świecie. Ci ludzie lubią czytać. Przecież w niektórych krajach, gdzie wielu ludzi potrafi mówić językiem esperanto, jak w Chinach i Rosji, książki wydane na Zachodzie nie są dostępne. Lecz wystarczy, że osoba z Zachodu podaruje jedną, aby znalazła wielu czytelników, którzy przekazują sobie to dzieło pomiędzy sobą.

– Dlaczego do licha zdecydował się Pan tworzyć w esperanto?

– Ponieważ kocham ten język. Jest zabawny, bogaty, pełen wyrażeń, a jednak bardzo prosty. Kocham francuski, lecz esperanto umożliwia poecie mówienie o wszelkiego rodzaju sprawach, o których nie da się mówić w naszym języku (francuskim). Przed nami łąki verdoient (verdas – zielenią się), a ognie rougeoient (ruĝas – czerwienią się), lecz jezioro nie ma prawa “bleu-oyer” (blui – niebieszczyć się), a mgła “grisoyer” (grizi – szarzyć się). Po francusku można zadziwiająco śpiewać, lecz nie “violoner bellement” (bele violoni - pięknie grać na skrzypcach). A co powiedzieć o słowach takich jak “amikumi“, które po francusku opisujemy jako “savourer le plaisir d'une amitié”, “avoir la joie d'être entre amis”, “se sentir bien parce qu'on est amis et que l'amitié se manifeste”! Francuskie wyrażenia obchodzą ten problem dookoła, żadne z nich nie jest precyzyjnym i poprawnym tłumaczeniem; a jednak chodzi o przeżycie całkowicie typowe, które znają wszystkie osoby posiadające dobrych znajomych.

– Jak zaczął Pan tworzyć w esperanto?

– W wieku czternastu lat, przeżywszy ogromne trudności, które coś we mnie chciało wyrazić poetycko, aby uwolnić mnie z jakiejś presji psychicznej. Okazało się, że udało mi się to łatwiej w esperanto niż we francuskim. Co prawda, od czasu, gdy nauczyłem się esperanto w wieku dwunastu lat, prowadziłem pamiętnik w tym języku.

– A co pan tworzy obecnie?

– Bardzo różnorodne gatunki. Opublikowałem zbiór wierszy, serię powieści detektywistycznych, książkę z esejem, powieść fantastyczną niezbyt fantastycznonaukową, lecz jakąś podobną, kurs o kształtowaniu się osobowości (jestem psychologiem psychoterapeutą), kilka książek dla początkujących, wiele nowel, a nawet kurs esperanto, który stanowi pewnego rodzaju intrygę policyjną. Ta mała książka osiągnęła zadziwiający sukces. Musiałem organizować jej wysyłkę dla uchodźców w Tanzanii, gdzie ludzie z różnych środowisk etnicznych i krajów zdecydowali się nauczyć esperanto do porozumiewania się miedzy sobą. Pojawiło się wiele pirackich wydań tego dzieła, szczególnie w byłej Jugosławii, Rosji, Iranie i Chinach.

– Dlaczego używał Pan pseudonimu "Johan Valano"?

– Kiedy opublikowano moją pierwszą powieść, pomyślałem, że jeśli będę używał prawdziwego nazwiska, to osoby mnie znające nie będą szczere w swoich komentarzach o tej książce, po prostu z powodu zwykłej uprzejmości. A ja naprawdę pragnąłem dowiedzieć się, jakie wrażenie wywarła ona na nich. Zatem użyłem pseudonimu. Lecz nie dało to długiego skutku, ponieważ Claude Gacond domyślił się, kto się krył pod tym pseudonimem i wyraził na ten temat swoją opinię w Międzynarodowym Radiu Szwajcarskim, które w owym czasie nadawało audycje w esperanto. Cóż, nie jest to zbyt ważne. Moją powieść Tien również opublikowałem pod tym pseudonimem, ponieważ miałem zamiar przetłumaczyć ją na francuski i zaproponować ją jakiemuś wydawnictwu francuskiemu. Gdybym używał swojego prawdziwego nazwiska, to być może wydawca nie uwierzyłby, że to dzieło powstało oryginalnie w esperanto. A spodobał się mojemu poczuciu humoru pomysł zobaczenia na książce "napisane przez Johana Valano, przetłumaczone z oryginału esperanckiego przez Claude'a Pirona".

– Czy ta książka pojawiła się po francusku?

– Nie. Prawie skończyłem tłumaczenie, lecz mam na to zbyt mało czasu. Oprócz tego wiem z własnego doświadczenia, jak trudno jest zainteresować jakieś wydawnictwo do tego projektu, jeśli pisarz nie jest znany.

– Czy wierzy Pan, że esperanto ma przyszłość?

– Na pewno ma przyszłość, którą osobiście oceniam bardzo wysoko. Przyjemnie jest spotykać ludzie zewsząd bez problemu językowego, otrzymywać listy od czytelników, nawet bardzo krytyczne, ze wszystkich regionów świata. Tak, wierzę, że ma ono przyszłość. Względnie dobrze władam językiem angielskim (byłem tłumaczem zanim zostałem psychologiem), lecz współczynnik wyników do włożonego wysiłku jest tak bardzo korzystny tutaj dla esperanto, że z pewnością ludzie w końcu uświadomią sobie jego wyższość. Językowo Unia Europejska znajduje się w sytuacji bez wyjścia od momentu, gdy dokonała swojego rozszerzenia. Albo zrezygnuje ona z demokracji i wymusi dla kilku języków status uprzywilejowany, zdradzając swoje podstawowe zasady, albo wprowadzi się do labiryntu trudności. Przy dwudziestu językach teoretycznie równouprawnionych od 2004 r. istnieje 380 kombinacji par języków, dla których, przykładowo w Parlamencie Europejskim, należy zatroszczyć się o usługi tłumaczeniowe! W końcu zwycięży rozum. Wystarczy być obecnym na ogólnoświatowym posiedzeniu w esperanto, aby zobaczyć, jak dobrze funkcjonuje tam porozumiewanie się. (1)

– Czy Pan nie wierzy, że język angielski definitywnie wygrał?

– Nie. Tworzy on rozłam językowy, który jest również rozłamem społecznym. Wszelkiego rodzaju ludzie bardzo uzdolnieni, inteligentni, kompetentni w swojej dziedzinie, lecz językowo niezgrabni lub nie mający czasu, aby dogłębnie nauczyć się języka angielskiego, są odsuwani z korzyścią dla osób mówiących językiem angielskim lub tych, którzy cieszyli się wyjątkowo korzystnymi warunkami, aby dobrze wyuczyć się języka angielskiego. Jest to sytuacja wielce wybuchowa, nie bez związku z tym, co wrze na ogólnoświatowych forach społecznych, z których pierwsze miało miejsce w Porto Alegre. Elity, które dobrze władają angielskim, ujawniają arogancję często źle tolerowaną, przykładowo w Ameryce łacińskiej. Język angielski jest jednym z języków najmniej dobrze zaadaptowanych do używania międzynarodowego z powodu swojej nielogicznej pisowni oraz olbrzymiego zasobu słów (obok siebie istniejące synonimy freedom i liberty, fraternal i brotherly, read i peruse oraz tysiące takich podwojeń stanowią bogactwo dla osób anglojęzycznych, lecz komplikację dla reszty mieszkańców świata, którzy znakomicie dają sobie radę, posiadając tylko jedno słowo dla każdego z tych pojęć). Oprócz tego irytuje wymowa. Proszę posłuchać ludy świata: Niemców, Słowian, Chińczyków, Hindusów, mówiących językiem bantu, wszyscy posiadają w swoim języku samogłoskę z czystym dźwiękiem: a. A taka samogłoska nie istnieje w angielskim. Pięć podstawowych samogłosek występuje jako czyste dźwięki prawie w każdym języku, lecz akurat nie w języku Szekspira i G. W. Busha. Dlaczego cały świat ma się dostosowywać do Anglosasów, skoro ci stanowią niewielką część całości (mniej niż 6 procent mieszkańców świata)? Przeczy to zarówno zdrowemu rozsądkowi jaki i duchowi demokracji. Kocham język angielski, lecz nie miałbym najmniejszej szansy na sukces, gdybym tworzył po angielsku. Język jest materiałem, który używa pisarz, a tylko osoba mówiąca danym językiem od urodzenia włada nim dość perfekcyjnie, aby móc tworzyć na wystarczająco wysokim poziomie artystycznym. Jedynym wyjątkiem jest esperanto, które z powodów neuropsychologicznych da się dogłębnie opanować, bez względu na pochodzenie lingwistyczne. Istnieją pisarze esperanccy jak Miyamoto Masao i Konisi Gaku, którzy ledwo opuścili swoją rodzimą Japonię, lecz których dzieła językowe są godne uwagi. Nie istnieje odpowiednik w języku angielskim.

– Lecz czy Internet definitywnie nie potwierdził zwycięstwa języka angielskiego?

– Zupełnie nie. Nie przestaje się tam cofać. Nie dysponuję świeżymi danymi, lecz według ekstrapolacji wyliczonych kilka lat temu osoby anglojęzyczne przedstawiałyby w 2005 mniej niż 28,6 procent ogółu użytkowników. Esperanto jest coraz bardziej obecne w Internecie. Na różnych portalach można ściągać pełne książki. (2) Wiele młodych uczy się tego języka w sieci. (3) Oraz istnieją naprawdę ogólnoświatowe grupy dyskusyjne w języku esperanto obejmujące najbardziej różne dziedziny.

– Esperanto nie jest wspierane przez żaden kraj, przez żadne przedsięwzięcie międzynarodowe. Czy uda mu się przeżyć?

– Już przed 115 laty ogłaszano jego rychłą śmierć, lecz bez subwencji, inwestorów, sponsorów, pomimo pogardy wielkich oraz inteligencji, przeżyło ono wiele reżimów politycznych, wiele przesądów, liczne mody. Okazało się mocniejsze od Swissair i Sabeny. Nie wspierane przez nikogo, nie przeżyłoby, gdyby nie odpowiadało na głęboką potrzebę i nie posiadało cech niezbędnych, aby na nią odpowiedzieć. Będzie dalej trwało, jeśli nawet tylko w niewielkim ułamku populacji. Angielski jest na skalę światową językiem rzeczy praktycznych i pieniędzy. Esperanto jest językiem serca. Być może się mylę, ale stawiam na serce.

1. Na ten temat zobacz na Komunikacja językowa – studium porównawcze w terenie

2. Przykładowo: http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/literaturo.html

3. Liczne trafienia w www.esperanto.net i www.lernu.net

Czy esperanto to dzieło Boga?

Kryteria

Kto może się wspiąć bezpośrednio do Boga, ten po drodze napotyka szereg najróżniejszych pokus i omamów. Na szczęście pełno jest kryteriów rozróżniających rzeczy boskie od uwiedzenia hamującego przed lub zachęcającego do złego uczynku. Jeśli rzeczywistość pochodzi od Boga, to nigdy nie będzie czysto materialna. Dąży ona do miłości, szacunku, wzajemnego zrozumienia się. Nie szuka aprobaty snobów i potentatów, lecz pokornym udostępni wszelkie radości zakorzeniające się bardziej w byciu niż w posiadaniu. Jej rozprzestrzenienie się spowodują wewnętrzne zalety, nie zewnętrzna aranżacja. Bezbłędnie surowa i spójna w każdym szczególe, a jednak rozdaje wokoło atmosferę błogości. Zwycięży przeszkody i nieprzyjaciół bez przemocy i nacisku. Będzie dyskretna. Prosta i skromna, okaże się skuteczna w swojej dziedzinie nie jako łatwe rozwiązanie, lecz koniecznie będzie wymagała podjęcia jakiegoś wysiłku.

Początek i uformowanie się

Esperanto odpowiada tym kryteriom. Narodziło je cierpienie dziecka, cierpienie biorące swe źródło w nienawiści i pogardzie, które kipiały w czterech grupach etnicznych tworzących w latach 1860 ludność Białegostoku: Polaków, Żydów, Rosjan i Niemców. Cztery języki, cztery alfabety, cztery zadziorne poczucia wyższości, cztery religie, cztery źródła wrogości rozdzierały duszę młodego Zamenhofa, a przez to cierpienie przewinęło się natchnienie.

Jego cel: umożliwić społecznościom rozdzielonym kulturowo porozumiewanie się ze sobą, zachowując własną tożsamość, język oraz godność. Lek: język pomostowy tak dobrze przystosowany do praw psychoneurologicznych spontanicznego wyrażania się, że będzie on jednocześnie o wiele prostszy i o wiele bogatszy od języków etnicznych. Genialny pomysł: zaproponować ludzkości nie do końca gotowy język, lecz embrion zaprojektowany dla naturalnego wzrostu pod wpływem używania. Zamenhof sieje ziarno, bardzo żywotne, to prawda, lecz mogące stać się piękną, zieloną rośliną tylko wtedy, gdy padnie na przychylną glebę, która będzie je żywić tym, co ma w sobie. Skromnie ufa życiu i przedstawia się jako doktor Esperanto "doktor, który ma nadzieję".

Z ludzkiego punktu widzenia “Język Międzynarodowy Doktora Esperanto" nie miał żadnej szansy na sukces. Pierwszą broszurę odrzucili wszyscy wydawcy, autor musiał wydać ją na swój własny koszt. Był biedny i nieznany, mieszkając w prowincjonalnym mieście w prowincjonalnym kraju w czasie (1887), gdy wszystko warte uwagi brało swe źródło w Paryżu. Intelektualiści, nawet nie spojrzawszy na ten projekt, ogłosili go wartym śmiechu. Języka nie wspierało żadne państwo, żaden ruch polityczny, żadne zrzeszenie handlowe, żadna ciesząca się szacunkiem akademia naukowa lub literacka, żadne źródło finansowe. Nikomu nie przyniosło korzyści materialnych. Często było zakazywane a jego użytkownicy prześladowani (przez cara, Stalina, Hitlera, Salazara, Kim Il Sunga...). Przed Goliatem, którym w 1900 roku był język francuski, jakim w 2000 roku jest język angielski, cóż mógłby zrobić ten malutki, biedny Dawid, który na zawsze wyrzekł się stosowania przemocy?

Jednak ziarno znalazło przychylną glebę dla wzrostu i dojrzewania. Już w 1902 roku lista użytkowników zawierała adresy z Islandii, Chin, Brazylii, Turcji, Mongolii, Madagaskaru (jakiś pan Ravelojaona: nie z Europy) oraz z wielu innych krajów, chociaż nie jest zrozumiałe, dlaczego to rozprzestrzenienie się nastąpiło tak szybko. Będąc używane, to embrionalne narzędzie do porozumiewania się zostało przemienione w żyjący język, który krok po kroku zrodził kulturę ze swoimi poetami, historykami, pieśniami, tradycjami itd. Z dyskrecją typową przy każdym autentycznym dziele duchowym, nie bacząc na ironię pyszałków, stopniowo pokrył on świat przez mało widoczne, lecz bardzo mocne sieci przyjaźni, solidarności i konkretnego ideału. Te sieci bez ustanku rozwijały się. Ich wzrost, wolny lecz stały, potwierdza, że esperanto odpowiada potrzebie. Oczywiście, chodzi częściowo o dążenie do językowej swobody i kreatywności. Lecz czy nie chodzi również o pragnienie spotkania innych ludzi z pełną swobodą i bez skrępowania? Kto mówi, że pragnienie poczucia się na tym samym terenie z tymi, którzy przybywają z innych miejsc, nie jest o wiele silniejsze niż wyobrażają sobie lingwiści, politycy i sprzedawcy angielskiego?

Rygor i swoboda

W esperanto czuje się dobrze, ponieważ jest się wolnym: uwaga koncentruje się na tym, co chce się powiedzieć, a nie, jak w innych językach, na komplikacjach formalnych. Brak w esperanto samowolnych przymuszeń, które ciągle przeszkadzają w gładkim wyrażaniu się w innych językach, spowodowany jest bezwzględnym rygorem kilku jego reguł. Nigdy nie ma się wątpliwości co do wymowy. Nigdy nie myli się przy liczbie mnogiej, akcencie czy deklinacji. Nigdy nie partaczy się tworzenia słowa z innego. Wyjątki nie istnieją. Ta pewność rodzi uczucie bezpieczeństwa nie istniejące w innych językach. Esperanto tak pokonuje opór pomiędzy rygorem a swobodą. Tak samo pokonuje przeciwieństwo pomiędzy rozumem a uczuciem. Przecież doskonała spójność języka, jego zgodność z rozumem, jest czynnikiem, który umożliwia mówiącemu po esperancku wyrażanie swoich uczuć zupełnie spontanicznie i z odcieniami znaczeniowymi. Rośnie kontrast z innymi językami używanych międzykulturowo, w których wyrażenia emocjonalne są blokowane przez liczne wyjątki gramatyczne oraz absurdy leksykalne utrudniające gładki przepływ wyrażanych słów.

Atmosfera i sposób myślenia

Zjazdy zdarzające się w esperanto ogólnie charakteryzują się ciepłą i wesołą atmosferą, w której doświadcza się wrażenia akceptacji, przynależności do braci planetarnej, szanowania innych takimi, jakimi są. To uczucie spotykania się na głębokim poziomie powstające pomiędzy osobami pochodzącymi z bardzo różnych środowisk jest właściwe światu języka esperanto. W każdym innym spotkaniu międzykulturowym wybór uprzywilejowanego języka zamyka drzwi dla wielu, zahamowuje część uczestników oraz instaluje pomiędzy każdym z nich filtr tej lub innej kultury, który przeszkadza w prowadzeniu rozmów bezpośrednio i bez skrępowania pomiędzy dwoma duszami.

Ponieważ praktyka języka esperanto uwalnia od uwarunkowań skoncentrowanych na grupach etnicznych lub klasowych stworzonych przez otoczenie narodowe i społeczne, udostępnia ona typowo ludzkie spojrzenie na istnienie, nie dające się odnaleźć w innych środowiskach. Paradoksalnie, pozwala ona jednocześnie lepiej oceniać wysoko miejscowe korzenie, indywidualne wcielenie się w określone współrzędne przestrzenne i czasowe, usuwając uczucia wyższości lub niższości, które tak często więzną w tożsamości etnicznej lub społecznej. Na całym świecie esperanto jest językiem, na który tłumaczone są najczęściej piosenki. Tę intensywną pracę tłumaczeniową wyjaśniają dwa fakty: ludzie kochają swoją kulturę, miłość posiada naturalną skłonność do promieniowania na zewnątrz. Miejscowi zatem lubią rozsławiać swoją lokalną kulturę i dzielić się z zamiejscowymi swoimi bogactwami kulturalnymi.

Działanie zgodne z naturą

Jak każde inne narzecze, esperanto jest owocem ludzkiej skłonności do językowego tworzenia. Z psychologicznego punktu widzenia jest ono bardziej naturalne od większości języków. Fakt, iż po angielsku nie można powiedzieć foots ("stopy", należy mówić nieregularnie feet) lub I comed ("przyszedłem", poprawnie: I came) albo po francusku si j'aurais ("gdybym miał", powinno być si j'avais) lub les chevals ("konie", zamiast les chevaux), nie ma nic wspólnego z naturą: wszystkie dzieci, zupełnie naturalnie, początkowo używają tych form. To samo można powiedzieć o osobach obcojęzycznych, które mówią po angielsku I hardly worked, wierząc, że powiedziały "pracowałem ciężko", gdy tymczasem faktycznie mówią "prawie nie pracowałem": tworzą one przysłówek zgodnie z odruchem, który Przyroda umieściła w ich umysłach. Podobnie czyni mnóstwo osób niefrancuskojęzycznych, które używają irrésolvable ("nierozwiązalny") zamiast insoluble. One jedynie stosują program, który Pani Przyroda zapisała w ludzkim mózgu. Po angielsku i francusku ten naturalny odruch daje błędny wynik; w esperanto daje poprawną formę: pena > pene ; ne eblas solvi > ne-solv-ebla.

Fakt, że czteroletnie, dwujęzyczne (esperanto / francuski) dziecko mówi poprawnie po esperancku i jeszcze bardzo niedoskonale po francusku, jest wspaniałym dowodem na to, iż język ten, który rozwinął sie na podstawie projektu Zamenhofa, nie zawiera nic nienaturalnego, w przeciwieństwie do często powtarzanego oszczerstwa. Oprócz tego, jak można by wytłumaczyć, że przeciętny dorosły po sześciu miesiącach posiada w esperanto taką umiejętność wyrażania się, jaką w innych językach obcych zdobywa się dopiero po sześciu latach nauki, gdyby ten język nie stosował się ściśle do naturalnych praw wyrażania myśli słowami? Cokolwiek by nie krytykowali przeciwnicy, to esperanto jest językiem naturalnym.

Wniosek

Opowieść o Wieży Babel pokazuje nam rozpad ludzkości na nieprzyjacielskie grupy, które izolują się jedna od drugiej. Dla kontrastu esperanto takie, jakim można się cieszyć dzisiaj, (1) proponuje szczęśliwe, przyjemne, dające radość przejście przez potężne mury, za które wycofały się narody. Młodzieńcy, dzieci, mężczyźni, kobiety, czy to prości robotnicy fizyczni, czy też dyplomowani profesorowie (społeczność esperancka liczy z dziesięciu noblistów), zachowując swoje własne cechy i korzenie, rozmawiają ze sobą na poziomie wyjątkowo głębokim na spotkaniach, na których nikt nie wymusza swojego języka, zatem i swojego sposobu myślenia, na kimkolwiek innym, tak że na tym świecie nikt nigdy nie czuje się obcym.

Znaczące jest to, że negatywne sądy o esperanto wypowiadają jedynie osoby, które nie znają go z własnego doświadczenia. Bogactwo duchowe, które niesie z sobą podejście esperanckojęzyczne do osób z innych kultur, wymaga realizmu i pokory. Bycie realistycznym: tylko realiści wiedzą, że żadnego obcego języka nie da się używać na poziomie perfekcyjnego opanowania i wyczuwania niuansów, który jest konieczny, jeśli chce się doświadczyć ludzkiego, spotkania serca w serce zgodnie z najprawdziwszym sensem tego słowa. Bycie pokornym: jeśli się nie zrezygnuje z uprzedzeń i roszczenia, które często arogancko przywłaszcza sobie ludzki umysł, aby móc osądzać przed konfrontacją z faktami, to nie zyska się nic z zaproponowanego bogactwa: przecież jest ono dostępne tylko dla tego, kto – pokornie – potrafi rozróżnić, czego nie wie od tego, co wie rzeczywiście.

Kto podejdzie do zjawiska społeczno-językowego "esperanto" według perspektywy duchowej, ten na pewno dojdzie do wniosku, że Zamenhof został zainspirowany odgórnie, z bardzo wysoka, a właściwie nie tylko on, lecz również ci, którzy na podstawie jego dzieła przyczynili się do wykuwania języka żywego i kolorystycznego, jakim jest obecnie esperanto.

Czyż nie jest dziwne, że przypadkowo z połączenia swobodnych cząstek słowo amen w tym języku znaczy "prosto do miłości" (am-,  -en), że dialogo jest grą słówek dia logo (przynęta uczyniona przez Boga), albo gdy Jezus powiedział, że jest “la vojo, la vero, la vivo” (Jan, 14, 6), to tworzy to w esperanto formułę, której aliteracje i rytm (2) nadają taką siłę oddziaływania oryginalnej frazy, że, porównując tłumaczenia, wydaje się to być wersją aramejską, hebrajską, grecką i łacińską?

1. Informacje: www.esperanto.net, www.esperanto-panorama.net. Pasporta Servo: tejo.org/ps/

2. Akcent słowny pada zawsze na przedostatnią sylabę.

Esperanto nadaje się na język prawniczy

Według Unii Europejskiej główną wadą esperanto jest jego nieprecyzyjność. Przynajmniej tak się zdaje wg nowej, wielojęzycznej witryny UE, która stwierdza, że "słowa bez powiązania z historią lub z żywą kulturą nie są wystarczająco precyzyjne dla celów prawnych". Claude Piron pracował jako tłumacz w Organizacji Narodów Zjednoczonych. Bazując na własnych doświadczeniach, wyraża on opinię, że esperanto jest lepszym środkiem wyrazu dla zagadnień związanych z prawem od obecnych języków narodowych - lecz że potrzebne jest kilka dziesięcioleci, aby ta tradycja dopełniła się i ustaliła.

Czy esperanto jest wystarczająco precyzyjne dla celów prawniczych? W mojej opinii w takim samym stopniu jak inne języki. Od czasu do czasu nadzorowałem lub sprawdzałem tłumaczenia tekstów prawnych (przykładowo, przed kilkoma laty belgijski projekt prawny specjalnego podatku, nieco podobnego do podatku Tobina) (1) i nigdy nie stwierdziłem istotnych lub podstawowych braków tego języka. Może brakować niektórych terminów, lecz te łatwo utworzyć, jeśli mamy do dyspozycji odpowiednią definicję. Gdyby UE lub ONZ przyjęły esperanto, kompletny bank terminów stworzyłby się szybko i działałby zupełnie zadowalająco. Więc w dalszej perspektywie esperanto doskonale nadaje się na język prawniczy. Esperanto posiada wiele cech językowych, które czynią go podobnie przydatnym dla zagadnień prawnych, jak swego czasu łacina.

Uczestniczyłem w tłumaczeniu na esperanto Karty ONZ oraz innych podstawowych dokumentów, jak Konwencji O Prawach Dziecka. Występowały problemy w tłumaczeniu, lecz nie większe, a prawdopodobnie mniejsze niż w wielu innych językach. Ogólnie, tłumaczenie na esperanto stwarza mniej istotnych problemów niż tłumaczenie na język francuski, ponieważ esperanto jest składniowo bardziej elastyczne, a system słowotwórczy często pomaga elegancko rozwiązywać problemy, przy których francuski polega jedynie na pomnażaniu liczby słów.

Różne tradycje prawne bardzo się od siebie różnią, a często nie można wyrazić w określonym języku koncepcji prawnych, które rozwinęły się w innej tradycji prawnej. Gdy byłem w ONZ, pracowałem z chińskim prawnikiem nad kilkoma tekstami, i mogę zagwarantować, że esperanto bardziej nadaje się dla prawa wschodniego niż język chiński, chociaż jest on językiem oficjalnym w wielu organizacjach. Już nie pamiętam, jakie problemy stwarzało prawo chińskie. Być może w tym względzie esperanto nadawałoby się mniej.

Różnice pomiędzy systemami prawnymi anglosaskim i rzymskim są gigantyczne, a będąc tłumaczem, głównie gdy pracowałem w ONZ, miałem z tym mnóstwo kłopotów. Te różnice tym bardziej komplikują pracę, ponieważ język angielski skłania się ku przywoływaniu pojęć, natomiast francuski ku ich definiowaniu. Dlatego często w anglojęzycznych tekstach prawnych dane pojęcie zamiast być zdefiniowane, jest przytoczone ciągiem wyrazów, pomiędzy którymi mogą występować synonimy. Nie jest to prawdziwy przykład, lecz często zdaje się mi, że angielski język prawniczy tak właśnie funkcjonuje. Zamiast powiedzieć krótko "Ktokolwiek zakupił wspomniane towary", angielski tekst brzmi: "Any person having bought, purchased, acquired, procured or received against payment the goods, merchandises, wares or articles mentioned therein..." (wybaczcie, jeśli przesadzam, lecz...).

Angielski jest ogromnie nieprecyzyjnym językiem. Tego anglojęzyczni nie zauważają, ponieważ natychmiast interpretują wszystko według jednego sposobu, nie mając świadomości, że mogą istnieć inne sposoby interpretacji. Na przykład, raz zauważyłem, że uczestnicy zebrania Organizacji Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego niewłaściwie zrozumieli znaczenie nazwy tej organizacji, w której reprezentowali swoje poszczególne państwa. Zatem źle zrozumieli jej kompetencję prawną. Z powodu nieprecyzyjności angielskiej nazwy "International Civil Aviation Organization", zrozumieli oni błędnie, że chodzi o "Międzynarodową organizację Lotnictwa Cywilnego", gdy faktycznie ta organizacja, jeśli się przeczyta jej statut i sprawdzi jej nazwę w innych językach, posiada kompetencje tylko dla międzynarodowych lotniczych połączeń cywilnych, a zupełnie nie jest ona międzynarodową organizacją kompetentną przy wszelkich sprawach powiązanych z lotnictwem cywilnym, łącznie z lotnictwem wewnętrznym poszczególnych krajów. Takich niejednoznaczności jest o wiele łatwiej uniknąć w esperanto niż w języku angielskim.

W mojej opinii esperanto byłoby lepszym środkiem wyrazu od obecnych języków narodowych przy zagadnieniach prawnych, lecz potrzebne będzie kilka dziesięcioleci, aby ta tradycja dopełniła się i ustaliła.

1. Chodzi o "Propozycję prawną mającą na celu opodatkowanie wymiany dewizowej, banknotów i monet" zaproponowanej 12-tego marca 2002 roku (dokument DOC 1685/001).

Wyzwanie językowe

Podany poniżej tekst przedstawia fragmenty francuskojęzycznej książki Claude'a Pirona "Le défi des Langues" wraz ze streszczeniem części tutaj pominiętych. W ten sposób czytelnik otrzyma pojęcie co do zawartości tej książki, która jak dotąd istnieje tylko w języku francuskim (Paryż: L'Harmattan, 1994) i portugalskim (Campinas SP: Pontes, 2002).

I. MIĘDZYNARODOWA KOMUNIKACJA JĘZYKOWA: CZY PATOLOGICZNE ZARZĄDZANIE ?

Jeśli jakaś osoba wybiera bez powodu nadmiernie wyczerpujący sposób działania, przeznacza gigantyczne sumy na osiągnięcie czegoś dostępnego bezpłatnie, odmawia a priori zasięgnięcia informacji o efektywnych środkach na osiągnięcie swojego celu oraz unika przemyśleń na temat tego dziwnego sposobu działania, poufnie mówi się, że brak jej piątej klepki. Lecz pomimo swojego wyboru zniechęcających metod i skomplikowanych procedur osiąga jedynie średnie wyniki, podczas gdy sąsiad uzyskuje wyniki wybitnie wysokiej jakości przy pomocy prostej i przyjemnej metody, którą można zastosować natychmiast, to już nikt się nie waha mówić o masochizmie. Wszyscy się z tym zgadzamy, a jednak międzynarodowa komunikacja językowa zasługuje na taką samą diagnozę. Jest patologiczna.

To stwierdzenie może wydawać się aroganckie. Jednak opiera się na analizie rzeczywistości. Czytelnik sam się o tym przekona, jeśli rzetelnie prześledzi niniejszy raport. Otrzyma wszystkie wskazówki, aby móc samodzielnie sprawdzić podane tutaj fakty.

(...) [Ten patologiczny bałagan komunikacji międzynarodowej ujawnia w skali społecznej wszystkie cechy, które charakteryzują w skali indywidualnej neurozę. Zostanie on opisany w dalszej części artykułu pod nazwą "syndromu Wieży Babel". Książka została napisana w postaci raportu z przeprowadzonych konsultacji wśród specjalistów, których poproszono o obiektywne zbadanie światowego problemu językowego i zaproponowanie realistycznych metod do jego rozwiązania].

II. PROBLEM

[Rozdział II przedstawia problem. Na początku opisuje go z jakościowego punktu widzenia: upośledzenie językowe w komunikacji pomiędzy zwykłymi obywatelami; w ich stosunkach z władzami lub z oficjalnymi instytucjami; w prywatnych grupach międzynarodowych; w stosunkach pomiędzy państwami. Następnie zajmuje się jakościowymi aspektami: kosztem tłumaczenia i interpretacji, kosztem instytucyjnych usług językowych, itd. Na koniec porównuje bardzo skromne sumy wystarczające w wielu przypadkach na zaspokojenie żywotnych potrzeb, które nie zostają zrealizowane z powodu "braku środków", z astronomicznymi sumami przeznaczanymi na obecne systemy językowe ogólnie w społeczeństwie oraz z osobna w dużych instytucjach międzynarodowych.]

III. MITY I RZECZYWISTOŚĆ

Jak widzieliśmy, problem ten prezentuje się w różnej formie w zależności od osób porozumiewających się ze sobą oraz ram, wewnątrz których pojawia się ta potrzeba porozumiewania się:

- osobom zaangażowanym nie udało się wzajemnie przekazać tego, co chcieli;

- wiadomość zostaje przekazana, lecz kosztem znacznej ilości frustracji, zdenerwowania lub bólu;

- porozumiewanie się jest prawie doskonałe, lecz to wymagało ogromnej inwestycji w czas i wysiłek umysłowy jednego z partnerów (warto zbadać, czy istnieje system z bardziej korzystnym stosunkiem efektywności do kosztów);

- występuje niesprawiedliwość, ponieważ niektórzy odbierają wiadomość doskonale, a inni źle lub bardzo źle (częsta sytuacja w międzynarodowych spotkaniach, gdzie osoby anglojęzyczne, czasem francuskojęzyczne, cieszą się niesprawiedliwym przywilejem w porównaniu z innymi uczestnikami; również częsta sytuacja w stosunkach pomiędzy miejscowymi władzami a człowiekiem z zagranicy: emigrant, uchodźca, turysta z powodu tej sytuacji zostają ustawieni na niższej pozycji);

- odebrana wiadomość wystarczająco różni się od wysłanej, aby faktycznie równać się oszustwu;

- przekazanie wiadomości kosztuje olbrzymie sumy, tak że nagromadzenie się sytuacji wielojęzykowych w końcu powoduje odprowadzanie potężnych sum pieniężnych od tego, na co byłyby normalnie przeznaczone przy mądrej organizacji świata (innymi słowy, stosunek efektywności do kosztów osiąga często proporcje etycznie nie do przyjęcia). (...)

[Ten rozdział zajmuje się różnymi mitami, z którymi utożsamia się społeczeństwo w takich dziedzinach jak elektroniczne tłumaczenie lub szkolne nauczanie języków.]

IV. TRUDNIEJSZE NIŻ SIĘ TWIERDZI

(...) Jak zobaczyliśmy, nasze społeczeństwo z całych sił sprzeciwia się przyjęciu do wiadomości faktu, że języki są straszliwie trudne, tak trudne, że – z jednym wyjątkiem, o którym pomówimy później – obcokrajowiec praktycznie nigdy nie osiąga poziomu osoby mówiącej danym językiem od urodzenia. Wszyscy znamy ludzi mieszkających we Francji już dwadzieścia lat i chociaż są w pełni "zintegrowani" z naszym środowiskiem językowym, (...) wciąż popełniają proste błędy. Ta głęboka trudność czyni próżnymi starania poszukiwania cudownej metody. Kiedy, na poziomie ministerialnym lub w jakimś przypadku pedagogicznym, ankiety badające poziom językowy doprowadzają do wniosku, że nauczanie się nie powiodło, to osoby zainteresowane odmawiają przyjęcia do wiadomości faktu, iż nie jest możliwe nic innego od porażki, jeśli weźmie się pod uwagę cechy języków. Zarzuty są kierowane do nauczycieli lub do metody. Ciągle modyfikuje się nauczanie, zgodnie z obowiązującą modą. Porzuca się starą metodę systematyczną z uczeniem się na pamięć list słówek wraz ze stopniowym uczeniem się gramatyki, aby zacząć wykorzystywać metodę bezpośrednią. Później przechodzi się do metody audiowizualnej. Następnie do nauczania programowanego. Później do integracji. Później do hipnozy.

Ogólnie rzecz biorąc, metody dobre dla jednych uczniów, nie nadają się dla innych, tak iż istotny efekt zmiany metody polega na modyfikowaniu kolejności uczniów. Jeden procent uczniów, którym bez językowego przebywania zagranicą udaje się wyrażać się w języku obcym na egzaminie maturalnym, pozostanie zawsze jednym procentem. Jedyną różnicą jest to, że Paweł, który czuje się dobrze tylko w systematycznym nauczaniu, ustąpił miejsca Karolowi, dla którego bardziej odpowiednia jest metoda bezpośrednia, ponieważ z powodu serii przypadków jego pamięć ukształtowała się inaczej. (...)

Wniosek : Pragnienie zwykłego porozumiewania się przy pełnej równości ponad barierami językowymi, pragnienie całkowicie słuszne w czasach bezprecedensowo częstych stosunków międzynarodowych, nie daje się zrealizować za pomocą metod, które stosują obecnie państwa i całe społeczeństwo.

V. PRÓBY ROZWIĄZANIA TEGO PROBLEMU

Jak wiele chorób umysłowych, syndromowi wieży Babel towarzyszy delirium. Zamiast spostrzegać rzeczywistość, społeczeństwo zabezpiecza się za pomocą wymyślanych niby faktów. Według niego:

- problem nie istnieje (rozwiązuje go język angielski);

- tłumaczenia są efektywne, co usprawiedliwia miliardowe sumy, jakie one kosztują;

- jeśli państwa oferują wieży Babel sumy, które mogłyby ratować życie, łagodzić niezliczone cierpienia, zwalczać analfabetyzm, tworzyć niezbędną infrastrukturę i, gdy jest to użyteczne, ponownie wprawiać w ruch gospodarkę, podsumowując: które mogłyby mieć efekt społeczny dla najmniej uprzywilejowanej części ludzkości lub narodu, to ich polityka zupełnie nie jest przestępcza, przecież nie mogli zrobić nic innego;

- szkody związane z pozwalaniem jednym na używanie języka doskonale opanowanego a innym odmawiania tego samego prawa w przypadkach, gdy osoby mówiące różnymi językami wymieniają z sobą idee, są pomijalnie małe;

- można się wyuczyć języków obcych nauczanych w szkołach na Zachodzie;

- języki nie są tak trudne; nawet poza szkołą można je dobrze opanować, wystarczy w tym celu nieco wysiłku;

- nauczanie języków w szkole średniej umożliwia pełen dostęp do obcej kultury. (...)

Aby przeegzaminować ten problem od podstaw, musimy zbadać wszystkie środki używane w praktyce w celu ich porównania. Spójrzmy zatem, jak społeczeństwa wymigują się, aby umożliwić wystarczającą komunikację językową w świecie podzielonym na jednostki, które są jakby hermetycznie oddzielone od siebie przez przerażającą trudność prawie każdego języka.

[Ten rozdział zajmuje się różnymi metodami stosowanymi przy próbach rozwiązania tego problemu: nauczanie języka; gesty i rysunki; systemy ustnego porozumiewania się: użycie tandetnego żargonu z pomieszanych języków; system szwajcarski lub skandynawski (każdy mówi swoim językiem, oczekuje się, że każdy rozumie wszystkie używane języki); używanie jednego języka (na przykład angielskiego); tłumaczenie późniejsze; tłumaczenie na żywo; tłumaczenie pisemne oraz inne formy używania obcych języków: tablice i ogłoszenia, korespondencja, teksty naukowe, techniczne i prawne, instrukcje używania i reklama; tłumaczenie automatyczne...]

VI. JĘZYK, SYSTEM NERWOWY I LUDZKA PSYCHIKA

W poprzednim rozdziale zobaczyliśmy, że te różne systemy, które są używane przez ludzi mówiących różnymi językami do wzajemnego rozumienia się, nie są naprawdę zadowalające: funkcjonują pokracznie, wymagają ogromnie wysokich kosztów lub faworyzują niesprawiedliwość; w rzeczywistości większość z nich łączy te trzy cechy.

Lecz, jak zobaczymy od rozdziału 7, nie jest prawdą, iż efektywne zorganizowanie komunikacji językowej jest łamigłówką. Kto sprawdza stan rzeczywisty, ten może jedynie potwierdzić, że jest to właściwie proste. (...) Lecz w celu osiągnięcia tego należy najpierw przezwyciężyć niesamowity opór psychologiczny. Czytelnik odkryje w rozdziale 8, że socjopsychologiczne badanie opinii dotyczących międzyludzkiej komunikacji językowej oraz badanie reakcji emocjonalnych na pojęcie "język" pozwala pokazać w sposób zupełnie oczywisty, głównie wewnątrz zachodniej elity intelektualnej, poważną niechęć do stawienia czoła rzeczywistości oraz, używając wyrażenia Zamenhofa, do "chwycenia byka za rogi". W tym samym rozdziale zobaczymy, jakie są psychiczne przyczyny tego stanu rzeczy, leżące głęboko w nieświadomości, i za pomocą jakich mechanizmów one oddziałują.

Wszystko komplikuje się przez to, że indywidualny opór psychologiczny jest powiązany z oporem powstałym z pochodzenia społecznego, równie w dużej części nieświadomego, służącego wspólnym interesom. Korzyści czerpane przez osoby anglojęzyczne z obecnej sytuacji są niezaprzeczalne. Obecne nauczanie języka angielskiego kosztuje niesamowite sumy. "English language teaching is very big business", "Nauczanie języka angielskiego jest bardzo korzystnym przedsięwzięciem", jak zdradza komunikat prasowy Targów języka angielskiego (1). W tzw. Trzecim Świecie bardzo mała część ogółu mieszkańców, która włada językiem angielskim lub francuskim, dzierży z tego powodu władzę. Dlaczego miałaby rezygnować z tego na korzyść dużej większości mieszkańców?

Ofiary partackiego "ogólnoświatowego porządku językowego" są liczne, lecz robi się wszystko, aby nie dostrzegły swojej sytuacji. Warto podkreślić, że upośledzenie językowe, chociaż bardzo rozpowszechnione, nigdy nie jest tak nazywane, ponieważ takie pojęcie po prostu nie istnieje. Co nie jest nazwane, zostaje nieuświadomione. Z tego powodu powszechne spostrzeganie tego problemu jest rzadkie, a społeczeństwo nie odczuwa współczucia dla upośledzonych językowo: ofiary traktuje się jak winnych. Jeśli doświadczają lęku, męki, cierpienia, niesprawiedliwości, ośmieszenia lub frustracji, to są sobie same winne, bo przecież ich obowiązkiem była nauka języków. (...)

[Pierwsza część tego rozdziału jest poświęcona badaniu najsilniejszej skłonności ludzkiego mózgu do wyrażania się: to, co Piaget nazwał uogólniającym przyswojeniem (element odkryty jako znaczący uogólnia się na całe wyrażanie się). Dzieci francuskie uogólniają słowo plus (bardziej) w plus grand, plus fort, plus beau ('większy', 'silniejszy', 'piękniejszy'), lub angielskie er w bigger, stronger, higher ('większy', 'silniejszy', 'wyższy') na wszystkie przymiotniki i zatem mówią błędnie plus bon zamiast meilleur, gooder zamiast better. To samo daje się zaobserwować przy końcówkach czasownikowych. Dzieci francuskojęzyczne uogólniają końcówkę -ez na wszystkie czasowniki, nawet gdy jest ona niepoprawna: vous faisez, vous disez ('robisz', 'mówisz') zamiast form poprawnych vous faites, vous dites.  Podobnie dziecko anglojęzyczne zarejestrowało własnym umysłem, że czas przeszły tworzy się przez dodanie -ed: I called, I learned, I tried ('wołałem', 'uczyłem się',' próbowałem') i uogólnia to na czasowniki, dla których gramatyka angielska na to nie zezwala, mówiąc I comed, I falled, I knowed ('przyszedłem', 'upadłem', 'wiedziałem') zamiast poprawnych form I came, I fell, I knew. Obcokrajowiec po trzydziestu latach pobytu w środowisku francuskojęzycznym wciąż uogólnia przypadki en automne, en Irlande, en Australie ('w jesieni', 'w Irlandii', 'w Australii') na wszystkie słowa, które fonetycznie kończą się na zgłoskę: en-n-aut', wymawianą /ãno'/, zamiast en haut wymawiane /ã -'o/, en Nollande, zamiast en Hollande /ã-Olãd/, itd. Badanie mowy dziecięcej, błędów językowych obcokrajowców, wahań w języku ojczystym, partaniny gramatycznej lub terminologicznej spowodowanej alkoholem, lekarstwami lub mocnymi emocjami ujawnia olbrzymią siłę tej skłonności, którą trzeba przezwyciężać, aby wyrażać się prawidłowo w większości języków.

Druga część rozdziału zajmuje się związanymi z ludźmi aspektami komunikacji językowej:]

Przykładowo rozważmy rozmowy handlowe pomiędzy Amerykaninem a Finem. Obecnie są one prowadzone w języku angielskim. Takie rozmowy dają się porównać do gry w tenisa stołowego, w której jeden z graczy stosuje rakietkę używaną codziennie (...), podczas gdy ten drugi otrzymuje rakietkę dziwną, niewyważoną, zbyt ciężką, zbyt dużą, aby leżała dobrze w dłoni. W świecie sportu taka nierówność wywołałaby skandal. Lecz prawdopodobnie idee posiadają wartość o wiele mniejszą od piłeczki, ponieważ ta nierówność ujawnia się codziennie w świecie gospodarczej lub politycznej konkurencji, a nikt jej nawet nie zauważa. Czyż nie jest głęboko zasmucające takie oto zdanie wypowiedziane przez Indiankę z plemienia Hopi, w którym stwierdza ona, że zezwalając na wydobywanie węgla w swoim rezerwacie, jej szczep zniszczył równowagę ekologiczną tego miejsca: "Gdybyśmy przed dwudziestu laty znali lepiej język angielski, nie podpisalibyśmy tego kontraktu" ? (2)

Jednym z najlepszych sposobów napawania się swoją potęgą jest zmuszanie słabszych do wykonywania czegoś absurdalnego, samowolnego, co zrobią jedynie dlatego, iż zmusza się ich do tego, a stosunek siły nie zezwala na odmowę. Jeśli pan zmusza swojego niewolnika, aby ten czołgał się po ziemi do niego i lizał mu stopy, to jest to sposób oświadczenia niewolnikowi i innym uczestnikom: "Zobaczcie, jaki jestem potężny !" (...) Samowolne wymuszenia są pospolite w niektórych środowiskach. W ten sposób starsi doznają przyjemności udowadniania sobie swojej wyższości nad młodymi. Takie szykany są praktykowane w różnych armiach, w niektórych środowiskach pracy, w internatach.

To wszyscy wiedzą. Lecz zwykle nikt sobie nie uświadamia, że mówiąc językiem obcej potęgi, faktycznie redukuje się do stanu niewolnika, który czołga się, aby lizać nogi swojego pana. Około roku 1880 językiem międzynarodowym był francuski. Ileż absurdalnych kaprysów my francuskojęzyczni wymogliśmy na Rosjanach, Węgrach, Austriakach i innych, którzy musieli uczyć się naszego języka! Rozważmy nasze słowotwórstwo leksykalne. Ten sam sufiks logie rodzi trzy niejednakowe formy w psychologie > psychologue, biologie > biologiste, théologie > théologien. Z jakiej racji wymagamy od obcokrajowców tych kapryśnych niespójności? Nie mogli ufać ani swojej logice, ani zgodności z rozumem, którą przypisują naszemu narodowi, ani naturalnemu działaniu swojego umysłu, który pozwala im stosować ten program mózgowy uogólniającego przyswojenia. Muszą wykonywać bezsensowne akrobacje, ponieważ "takie jest prawo" języka francuskiego. Gdy, niezdolni do orientowania się w naszych absurdach, mówią psychologiste, théologue lub biologien, ranią nasze uszy. Coś w nas zgrzyta, sprawiając ból. Dalej coś się psuje w stosunkach, nasz współrozmówca staje się kimś niższym, my stajemy się wyżsi, a wszyscy czują się źle. (...)

Czasy się zmieniły; zmianie uległy szczyty potęgi politycznej, gospodarczej i kulturalnej. Dzisiaj świat musi podporządkowywać się kaprysom języka angielskiego. Syndrom wieży Babel tworzy w nas tyle zamieszania, że zapominamy o naszym celu. Gdy wyrażam się w języku angielskim, to jaki jest mój cel i mojego partnera? Porozumieć się; abyśmy mogli wzajemnie się zrozumieć. Lecz w celu wyrażenia tak prostej idei, jak « dzieci będą musiały pójść... », muszę zdać się na kaprysy samowolnego dyktatora. Gdybym użył koniecznych i wystarczających elementów, aby moja wiadomość została przekazana, to postąpiłbym według naturalnej ścieżki przebiegu procesów nerwowych w moim mózgu, która skłania się ku uogólniającemu przyswojeniu. (...) Doprowadziłaby mnie ona do the childs will must go (...). Lecz ja (...) muszę powiedzieć the children will have to go, ponieważ gramatyka angielska zarządziła, że "dziecko" posiada nieregularną liczbę mnogą i że nie mam prawa używać normalnego słowa "musieć", must, po zwykłym czasowniku posiłkowym służącym do oznaczania czasu przyszłego: will.

Nie chodzi, jak mówią niektórzy, o absurdalne posłuszeństwo ani o demonstrację władzy tych silniejszych; po prostu jest konieczne przestrzeganie tych wyjątków, aby dać się zrozumieć. Taka argumentacja (...) oznacza zaakceptowanie swojego stanu niewolnictwa. (...) Ukrywanie przed sobą prawdy, ogromnie ważnej dla naszego tematu, mianowicie, że zrozumielibyśmy się równie dobrze, mówiąc the childs will must go.

To spostrzeżenie jest obiektywnie prawdziwe, lecz (...). W żadnym razie nie stanowi ono zachęty do zniekształcania języka angielskiego. Zbyt szanuję wszystkie ludzkie języki, aby proponować rozwiązanie, które uszkodziłoby obraz kulturalnego piękna świata. (...)

To, że chodzi o problem władzy, staje się jasne w szkole. Gdy uczeń pyta: "Dlaczego nie mam prawa stosować must za will?", nauczyciel odpowiada: "Ponieważ tak już jest!". Biedak nie jest w stanie powiedzieć nic innego. Lecz podkontekstowa wiadomość nie mogłaby być bardziej autorytatywna: "Kiedy zmuszam cię do wysiłku dla mnie, to nie ma to nic wspólnego z logiką, z twoimi naturalnymi skłonnościami ani z wymogami sytuacji. Zrobisz to, ponieważ tego od ciebie wymagam."

A cały świat pada na kolana przed narodem, który rządzi w danym momencie: przed Francuzami w XIX wieku, jutro, być może, przed Chińczykami, a dzisiaj przed mówiącymi językiem angielskim. (...)

Być może powinienem sprecyzować, że lubię język angielski oraz kulturę anglosaską i angloceltycką (...). Lecz (...) syndrom wieży Babel dotknął całe społeczeństwo. Z jego powodu osoby z drugiej strony ogromnie sympatyczne są uwięzione w niezdrowym systemie rządzonym przez stosunki władzy, którego w żaden sposób nie może usprawiedliwiać potrzeba wymiany idei lub informacji. Niestety, zgadzają się z tym tylko ci, którzy wyleczyli się z syndromu wieży Babel. Świat nie zna tego rodzaju osób lub je ignoruje. Mimo to one istnieją. Nadszedł moment przyjrzenia się, jak się te sprawy u nich mają i z czego składa się to leczenie. (...)

W historii istniało kilka wyjątków od reguły, iż propozycje tych osób czy ich model nigdy nie są poważnie rozważane przez instytucje, które zajmują się światowym problemem językowym. (...) Lecz głownie Sekretariat Ligii Narodów zasługuje na gratulacje wszystkich uczciwych badaczy, którzy interesują się tą dziedziną. We wrześniu 1922 roku przedstawił on wybitnie obiektywny raport, który prawie zmienił obraz świata. Prawdę mówiąc, niewiele brakło do tego, ponieważ, gdyby w owym czasie państwa zastosowały rekomendacje uczynione w tym dokumencie, zadałyby ostateczny cios wieży Babel i jednocześnie poszanowałyby, o wiele bardziej niż dzisiejsze społeczeństwo, kulturalną i językową różnorodność naszej planety. (...)

VII. ROZWIĄZANIE WARTE ROZWAŻENIA

Badając tę sytuację, Sekretariat Ligii Narodów odkrył interesujący fakt: wszędzie na świecie istniało ograniczone środowisko ludzi pozbawionych syndromu wieży Babel, którzy w swoich zagranicznych kontaktach używali języka w pełni respektującego ogólną skłonność do uogólniania elementów języka,  a przez to doskonale stosujących się do sposobu najbardziej naturalnego wyrażania się. Łatwy, lecz bogaty, język ten nie należał do żadnego narodu, dzięki czemu eliminował problemy, które powodowałoby narzucanie i władza.

Prawdę mówiąc, nie ma żadnego powodu wyrażania się w czasie przeszłym: ten język wciąż żyje, wciąż używają go ludzie, którzy mają dosyć barier językowych i cenią sobie wysoko wygodę dialogu międzynarodowego.

Dokument Ligi Narodów proponował używanie go. Zawarta tam została rekomendacja, aby kraje

"uznały wagę rozpowszechniania wszechstronnego używania praktycznego języka pomocniczego w celu ułatwienia kontaktów międzynarodowych, zobowiązując się stopniowo wprowadzać w swoich szkołach publicznych nauczanie języka esperanto oraz informowania Ligii Narodów o działaniach, które zdecydują się podjąć w tej dziedzinie, czy to przez stworzenie odpowiednich przepisów prawnych, czy też poprzez dekret administracyjny".(3)

[Rozdział ten w głównej części jest przeznaczony na prezentację języka esperanto, tyleż z punktu widzenia jego cech językowych, co i z punktu widzenia jego rozpowszechnienia.]

Podobnie do języka chińskiego esperanto jest językiem składającym się wyłącznie z niezmiennych elementów, które bez ograniczeń łączą się ze sobą. Lecz w przeciwieństwie do chińskiego (...) powiązania pomiędzy konceptami są w esperanto zgrabnie oznaczone.

Opublikowane badania, w których porównuje się względną łatwość różnych języków, grzeszą zbytnią ostrożnością w stosunku do esperanto. A ten jest przynajmniej dwudziesto-, a nawet pięćdziesięciokrotnie łatwiejszy od każdego innego języka, być może z wyjątkiem indonezyjskiego (...). Dlaczego 20-to lub 50-cio krotnie łatwiejszy? Ponieważ od momentu, gdy zaczęto praktykować esperanto, ciągle ćwiczono się w używaniu jego elementów składowych, które zawsze można uogólniać bez jakichkolwiek ograniczeń. [Aby lepiej zrozumieć, dlaczego esperanto w tak dużym stopniu jest łatwiejsze od innych języków, zobacz na załączniki do tego dokumentu]. Mówienie płynnie językiem lub łatwe pisanie w nim jest głównie sprawą odruchów. Zatem dlaczego jest trudno wyrażać się w olbrzymiej większości języków obcych? Ponieważ duży ułamek niezbędnych do nabycia odruchów jest w sprzeczności z odruchami naturalnymi (muszą one tłumić spontaniczne formy, do których prowadzi przyswajanie uogólniające) i ponieważ nie zostały one wystarczająco wzmocnione, aby zakorzenić się głęboko w umyśle. Słabość tych odruchów pojawia się natychmiast, gdy przez trzy lub cztery lata przestanie się używać w praktyce określony język: utrata kompetencji językowych staje się dokuczliwa. W esperanto nie jest konieczne wprowadzenie do umysłu odruchów hamujących: można w pełni ufać naturalnej skłonności do uogólniającego przyswojenia. Oprócz tego, każda minuta ćwiczeń wzmacnia niezbędne odruchy o wiele bardziej niż w jakimkolwiek innym języku. Uczeń, który czyta stronę ze 125 słowami złożonymi wg schematu « rdzeń + o » i który stwierdza, dzięki kontekstowi, że każde takie słowo jest używane jako rzeczownik, nie będzie się dalej wahał, gdy zechce wyrazić słowami jakieś pojęcie w postaci rzeczownikowej. Ten odruch będzie tak silny, że poprawne wyrażenie stanie się automatyczne. [W następnym zdaniu chodzi o przykład podany w rozdziale 6 oryginalnej książki, lecz nie odtworzony w tym streszczeniu]. Przypomnijmy sobie kobietę (...), która powiedziała: "... l'adoptage... ça va plus ?... l'adoption des villages roumains" [owa kobieta, francuskojęzyczna od urodzenia, chciała powiedzieć "adopcja", lecz pomyliła słowa i powiedziała adoptage zamiast adoption; natychmiast uświadomiła sobie swój błąd i poprawiła się]. Błąd brał swoje źródło z pułapki: przyrostki -age i -tion w języku francuskim mają to samo znaczenie i podobną częstotliwość występowania, lecz nie są wymienne; czy używa się tego, czy też tamtego, to określiła historia. W esperanto, ponieważ temu pojęciu odpowiada rdzeń adopt-, problem nie występuje. Z minimum praktyki poszukiwane słowo przychodzi odruchowo: adopto.

Coś łatwego i prostego na pierwszy rzut oka wydaje się być mniej bogatym od czegoś skomplikowanego. Wielu ludzi obawia się, że z powodu swojej prostoty esperanto może jedynie być językiem ubogim. Popełniają taki sam błąd, jaki zrobiłby Chińczyk, wyobrażając sobie, że alfabet zbudowany jedynie z 28 liter nie pozwala wyrażać słowami głębokich myśli, które może wyrażać język z setkami tysięcy ideogramów. W rzeczywistości tym, co tworzy bogactwo, nie jest początkowa liczba elementów, lecz możliwość ich łączenia ze sobą. Chemia organiczna uczy nas, że wszystko żywe składa się z bardzo małej liczby różnych pierwiastków (węgla, tlenu, wodoru, azotu, kilku metali, itd.).  Jakże obszerny zbiór różnych materiałów i form potrafi zrodzić tych kilka pierwiastków! Muzyka uczy nas tego samego. Siedem nut gamy wystarcza do tworzenia symfonii o nieporównywalnym pięknie.

Bogactwo bierze swe źródło z prostoty. W dużej części dlatego esperanto tak dobrze nadaje się do poetyckiego wysławiania się. Rozważmy przykładowo taki oto wers czeskiej poetki Eli Urbanovej : la dolĉe lula belo betula.

Nie da się wyjaśnić, dlaczego te pięć słów bardziej porusza w esperanto niż w tłumaczeniu. Sam wers ma działanie usypiające, z powodu swojego rytmu. Aby go dobrze odczuć, wypowiedz go na sposób włoski (...). Efekt poetycki tworzą również aliteracje, a szczególnie powtarzanie dźwięku / l /, który intensyfikuje wrażenie usypiania przez lulanie. Lecz wywodzi się ono również, co zrozumiałe, z obrazu: pejzaż, gdzie brzoza kołysze swoimi wspaniałymi i lekkimi gałęziami poruszanymi przez kapryśny wiatr, patrzy się nań w zamyśleniu, co prowadzi do słodkiej senności... (...)

Można podsumować zalety esperanto tak oto, zgodnie ze słowami afiszu widzianego na esperanckim stoisku na Genewskich Targach Książki w 1989:

Bez wyjątku,

Bez samowoli,

Bez kapryśnych wymagań gramatyki,

Zatem bez frustracji.

Możliwość łączenia ze sobą przez proste kombinacje pierwiastków słów:

prostych

złożonych

czułych

uderzających

rozdzierających serce

lub zabawnych...

Kreatywność językowa, która rozwija się bez ograniczeń.

Oto esperanto:

czysta przyjemność językowa...

i przyjaciele z całego świata!

VIII. OPÓR : NORMALNY OBJAW KAŻDEJ PSYCHOZY

Widzieliśmy, że esperanto, jako narzędzie do językowego wyrażania się posiada liczne atuty. Zobaczymy w rozdziale 11, że gdy porównuje się go w terenie z pozostałymi sposobami proponowanymi ludziom mówiącym różnymi językami do porozumiewania się pomiędzy sobą, okazuje się ono w oczywisty sposób lepsze, pomimo tej drobnej inwestycji czasu i wysiłku, której wymaga. Wyróżnia się ono z systemów opartych na gestach i bezładnej, pomieszanej gadaninie przez to, że pozwala się wyrażać bogactwem słów oraz niuansami. Wyróżnia się z systemów opartych na korzystaniu z pośredników (tłumaczy ustnych i pisemnych, komputerowych programów tłumaczących) przez to, że jest bezpłatne i zapewnia wszędzie kontakt bezpośredni. Ogromnie przewyższa ono używanie języka obcego, czy to języka jednego z partnerów, czy też trzeciego języka, jak angielski wśród osób nie anglojęzycznych, ponieważ stosuje się ono lepiej od każdego innego języka do naturalnego procesu nerwowego wyrażania pojęć słowami, opartego, jak widzieliśmy, na skłonności do uogólniania przyswojonych symboli. Wydaja się być paradoksalne, że potrafi ono być jednocześnie proste i bogate. Lecz jest to doskonale stwierdzalną rzeczywistością: wytłumaczenie znajduje się w tym, iż nie ma ograniczeń co do prawa łączenia elementów składowych i że użytkownik języka posiada zupełną swobodę w formatowaniu wyrażeń słownych. (...)

(...) Ludzie, którzy obserwowali ten język takim, jakim przedstawia się w praktyce, powtarzają to już od dawna. Dowody tego znajdują się w oficjalnych dokumentach, na przykład:

"W sekretariacie Ligii Narodów rozwinęła się przed naszymi oczami Międzynarodowa Konferencja Władz Szkolnych, której debaty prowadzone były w języku esperanto. Musimy wyznać, że nam zaimponowało to, w jakim stopniu bez wysiłku oraz szybko delegaci z różnych krajów wyrażają się i rozumieją wzajemnie. (...) Dyskusja odbywa się z godną uwagi płynnością (...) i w ciągu trzech dni wykonuje się pracę, która wymagała by dziesięciu dni na zwykłej konferencji z wieloma językami oficjalnymi. (...) Przykładowo, wymawianie słów języka esperanto wydaje się o wiele bardziej jednolite i łatwiejsze u różnych mówców niż przy języku angielskim lub francuskim. (...) Tym, co najbardziej wywiera wrażenie, jest równość, którą dało temu spotkaniu używanie wspólnego języka: umieszcza ono wszystkich na tym samym poziomie i pozwala delegatowi z Pekinu lub z Hagi wyrażać się tak samo żywo, jak ich paryscy czy londyńscy koledzy. Istnieją oratorzy, którzy są elokwentni w języku esperanto." (3)

To stwierdzenie stawia ogromnie ważne pytanie: jeśli ten język posiada tak wiele dobrych zalet, to dlaczego jest tak mało znany?

Odpowiedź składa się z czterech punktów:

1. Esperanto nie posiada żadnego wsparcia politycznego i finansowego.

2. Cierpi z powodu wprowadzania w błąd, które utrzymuje się od początku XX wieku.

3. Syndrom wieży Babel należy do kategorii psychoz.

4. Esperanto jest cudem. (...)

[W tym streszczeniu będą omówione tylko punkty 2 i 4.]

Wprowadzanie w błąd

Wśród wszystkich negatywnych osądów jeden posiada bez wątpienia najpotężniejszy wpływ na zahamowanie rozprzestrzeniania się tego języka: opinia, że próby powołania do życia międzynarodowego języka zawsze spełzały na niczym. Typowym jest taki oto przykład:

"Mniej niż dziesięć lat po Schleyerze inny wizjoner, polski lekarz Łazarz Zamenhof wymyśla (...) esperanto, które prawie nie odniosło większego sukcesu (...). Pomimo komitetów esperantystów rodzących się mniej więcej wszędzie, początku literatury (znanego kilku nielicznym inicjatorom i, jak powiadają, nie bardzo wysokich lotów), kongresów tu i tam, esperanto nie cieszyło się większym rozprzestrzenieniem od valapüku. Kto po stu dwóch latach od jego wynalezienia potrafi jeszcze używać tego "uniwersalnego dialektu", który miał ułatwiać pomiędzy ludźmi wymianę materialną i intelektualną, a w który jego apostołowie włożyli tak wiele nadziei?" (4)

Przeczytawszy taki kawałek elokwencji wypowiedzianej przez tak wysoko postawioną osobę, jak można by wpaść na pomysł samemu zbadać sprawę języka esperanto? Takie przemówienia natychmiast skutkują zduszeniem naturalnego, małego ziarenka ciekawości do tego stopnia, że prawdziwym pytaniem nie jest już "Jak to możliwe, że esperanto nie stało się szerzej zaakceptowane, pomimo swojej niewątpliwej przydatności?", lecz: "Jak to możliwe, że ten język, którego śmierć jest oczywista dla prawie całej oświeconej społeczności, wciąż się spokojnie rozprzestrzenia?" Widzieliśmy, że użytkownicy esperanto nie są wystarczająco bogaci, aby zorganizować kampanie reklamowe, bez których nie jest możliwe rozgłoszenie istnienia tego języka. Jako zjawisko społeczno-językowe rzeczywiste esperanto nie jest rozpoznawalne, ponieważ nie daje się go odkryć za pomocą zwykłych źródeł informacji: szkoły, rozmów, książek i środków masowego przekazu. W większości wymienione źródła ignorują je lub przedstawiają w bardzo złym świetle. Bez osobowości prawnej język nie może się bronić, gdy się go oczernia. Jego rozpowszechnianie jest więc ograniczone do kontaktów indywidualnych. Ludzie uczą się esperanto, ponieważ widzą, jak dobrze ono funkcjonuje. Konieczne jest, aby przypadek skontaktował z użytkownikiem esperanto osobę zainteresowaną, która ma umysł wystarczająco skłonny do akceptowania i otwarty, aby ponownie rozważyć uprzedzenia, za pomocą których powszechne wprowadzanie w błąd wypełniło jej umysł.  Konieczne jest również, aby była to osoba psychicznie wystarczająco stabilna i umysłowo wystarczająco niezależna, aby skażenie neurotyczne nie wywołało u niej swojego zwykłego efektu. (...)

Cud

Gdy się słyszy o cudzie, to najbardziej normalną reakcją jest przyjęcie postawy sceptycznej. Rzecz zrozumiała, gdyby być uczciwym lub wystarczająco zainteresowanym, to można by sprawdzić to samemu. Lecz zwykle człowiek nie jest tak uczciwy, a sprawa ta nie jest na tyle interesująca, aby się nią kłopotać. Stojąc przed czymś nadzwyczajnym, łatwo można ślizgać się od postawy otwartej ("nic o tym nie wiem") do zamkniętej ("nie wierzę w to").

Z wielu względów esperanto jest cudownym zjawiskiem. Na najbardziej podstawowym poziomie przytoczmy narodziny w ciągu kilku dziesięcioleci w pełni wartościowego języka z prawdziwie interesującą literaturą, lecz bez narodu i terytorium (5). W pełni żywy język, który umożliwia wyrażanie wszystkiego, co się pragnie, jest tak złożoną sprawą, czymś tak delikatnym, że trudno uwierzyć, iż coś podobnego narodziło się na naszych oczach. Jednakże ten fenomen miał miejsce. Przed nieco ponad stu laty powstał język zwany esperanto; dzisiaj jest on używany przez kilka milionów ludzi, którzy tworzą swego rodzaju społeczność rozproszoną. W określonym punkcie globu ziemskiego nie ma ich zbyt wielu, lecz kilku z nich znajdziemy wszędzie, nawet w Mongolii, nawet w Albanii, nawet w tanzańskim obozie uchodźców. (6)

(...) Każdy żywy język czerpie swoje źródło z procesu kolektywnego, anon9imowego i w dużej części nieświadomego. esperanto nie jest wyjątkiem.  Projekt wydany we Warszawie w 1887 roku przez młodego Ludwika Łazarza Zamenhofa nie jest językiem, jest tylko punktem wyjścia, nasieniem, kiełkiem. Stał się on żywą rzeczywistością tylko dlatego, iż znalazł podatny grunt, który wsparł go swoimi bogactwami i umożliwił mu wzrost. Na cud składa się to, że ten grunt istniał i przyjął ten zalążek. Dwadzieścia pięć lat po pojawieniu się tej broszurki proponowanego języka używało wielu bardzo różnych ludzi, czego dowodzi lista użytkowników esperanto zarejestrowanych w 1902 roku (7). Już te nazwiska wskazują, że język rozsiał się wśród najodleglejszych narodów: Achmet Utjamiszew jest Turkmeńczykiem z dzielnicy Syr-Daria, Asayiro Oka żyje w Tokio, Einar Asmundsson w Nesi (Islandia), Stanislaw Mossakowski w Numeo (Nowa Kaledonia), J.M.C. Ganouna w Tunezji, E. Gosta w Buenos Aires, M. Ravelojaona w Tananariwie... Miejsca cytowane w tym dokumencie pokazują, że pierwsza sieć członków pokrywała już cały świat: Santa Fé (Argentyna), Rejkjawik, Urga (Mongolia), Filadelfia, Tiencin, Helsinki, Aleksandria, Mexico City, Odessa, Bombaj... Nikt nie rozumie, w jaki sposób ten nowy język tak szybko się rozprzestrzenił. Lecz nie jest to jedyny cud. Najbardziej niewiarygodne jest to, że ci ludzie, począwszy się porozumiewać, odwiedzać wzajemnie, organizować zjazdy, kongresy, spotkania, nieświadomie przemienili projekt w żyjący, mówiony język. W latach 20-tych XX wieku istniały już dwunarodowe pary, których rodzinnym językiem był esperanto, a w ten sposób stał się on językiem ojczystym ich dzieci. (...)

IX. KILKA PRZYKŁADÓW RACJONALIZACJI (8)

[Książka w tym rozdziale zajmuje się kilkoma typowymi argumentami przeciwko esperanto]

(...) język Zamenhofa jest obiektem tylu krytyk, że przytoczenie ich tu wszystkich stałoby się zadaniem nieskończonym. Lecz bez względu na to, jakie one nie są, warte zauważenia jest to, że zawsze przedstawiają te same cechy:

- nigdy nie opierają się na rzeczywistym esperanto, tj. na języku takim, jaki jest używany w praktyce (przykładowo na obserwacjach posiedzeń, badaniach prasy esperanckiej, analizach tekstów lub rozmów nagranych na taśmy magnetofonowe);

- nigdy nie opierają się na przebadaniu dostępnej dokumentacji (prac badawczych opublikowanych na temat rzeczywistego esperanto);

- unikają wszelkich porównań z systemami, do których należy powrócić, jeśli się wykluczy esperanto;

- są one sformułowane w takim tonie, że dalsze badanie problemu staje się od początku wykluczone (innymi słowy, wykluczenie nie jest logicznym wnioskiem z analizy, lecz wynikiem "autorytatywnego osądu"; porównywalne jest to do wyrzucenia ze studiów studenta przez sąd, który ani nie przeczytał jego wypracowań, ani nie przeglądnął ocen otrzymanych z różnych egzaminów).

X. ZUPEŁNIE NORMALNI LUDZIE

Wyrażanie uczuć

(...) Często natychmiast, gdy ktoś proponuje esperanto, spotyka się z kontrargumentem, że ten język nie pozwala odpowiadać na potrzeby emocjonalne, ponieważ jest zbyt młody. Jak wyrazić swój lęk, złość, miłość, zazdrość, podziw, emocje w języku nie mającym za sobą wielu stuleci?

Pogląd ten przeocza to, co rzeczywiście hamuje wyrażanie uczuć. Błąd jest znaczący: pokazuje on, w jakim stopniu jesteśmy, pod płaszczykiem cywilizacji, prymitywami podlegającymi tradycjom plemiennym, potędze praprzodków. Wierzymy, że formy wymuszone przez stulecia używania ułatwiają wyrażanie się, gdy tymczasem komplikują je. Ufamy bardziej naszym przodkom niż sobie samym, bardziej pisarzom, którzy wykuli język, lecz również uczynili go mniej swobodnym od wrzasków rozbrzmiewających spontanicznie w naszym najgłębszym wnętrzu.

Każda osobowość jest wynikiem wzajemnych oddziaływań spuścizny genetycznej oraz wpływów społecznych. Przekonanie, że tylko język mający wiele stuleci umożliwia przydatnie wyrażanie reakcji emocjonalnych, świadczy o dziwnym braku równowagi pomiędzy dwoma czynnikami: przecenianiem społeczeństwa i niedocenianiem natury. Tutaj bez wątpienia leży jedna z przyczyn nieufności do esperanto. Pomysł, że posłuszeństwo zewnętrznemu autorytetowi, a zatem naszym przodkom, da się zrównoważyć przez ufanie indywidualnej mądrości, własnej logice, wrodzonym mechanizmom naszego układu nerwowego, dla wielu ludzi znajduje się poza granicami wytrzymałości.

Lecz, w zgodzie z naszymi zasadami przejdźmy od rozważań teoretycznych do faktów. Czytelnik bez wątpienia pamięta tego Amerykanina mieszkającego we Francji [rozdział II książki, nie odtworzony w tym streszczeniu], który, napadnięty na korcie tenisowym przez kobietę nie mającą w oczywisty sposób racji, ustąpił jej pomimo świadomości swojej racji tylko z tego powodu, że nie udało mu się odpowiednio wysłowić po francusku. Po angielsku mógłby wyrazić swoją złość i oburzenie za pomocą słów, które zamknęłyby usta rozmawiającej z nim kobiecie. Co zablokowało jego reakcję emocjonalną? Niezliczone niespójności, objazdy i arbitralne przymuszenia, których pełno w języku francuskim. Spadek po naszych praprzodkach. (...)

Nic takiego nie ma w esperanto. Spójność gramatyczna i leksykalna, a stąd brak ślepych zaułków, które blokują naturalny bieg wyrażania się słowami, pozwala emocjom i uczuciom wyrażać się setki razy łatwiej niż w każdym innym języku. Przepływ nerwowy osiąga bezpośrednio swój cel. Uogólniające przyswajanie zapewnia bezpieczeństwo w wyrażaniu się. (...)

Sposób, wg którego esperanto się ukształtowało, ułatwia wyrażanie niuansów. Pamiętam, że w trakcie plotkowania z pewną Węgierką zapytałem: "Tiu knabo, ĉu vi dirus, ke vi amas lin ?" (Ten chłopiec, czy powiedziałabyś, że go kochasz?) – "Nu..., mi ametas lin" (No..., troszeczkę go kocham), odpowiedziała. Nie da się tego przetłumaczyć dosłownie na francuski czy polski. Przez wstawienie morfemu -et- pomiędzy pierwiastek -am- a końcówkę -as, co tworzy z tej koncepcji czasownik w czasie teraźniejszym, stworzyła ona niuans, który wprowadza się we francuskim, mówiąc chantonner `nucić' zamiast chanter `śpiewać', pleuviner `kropić' zamiast pleuvoir `padać' lub chambrette `pokoik' zamiast chambre 'pokój'. Czasownik aimer `kochać' w języku francuskim nie akceptuje takich modulacji.

W rozmowie z młodą, nieco paranoiczną Norweżką zauważyłem cztery interesujące modulacje pierwiastka rigard-. Cytuję je tutaj w takiej postaci, w jakiej je używała w czasie przeszłym: ŝi rigardetis; li rigardadis; li rigardegis; li rigardaĉis. Ten ostatni termin jest szczególnie trudny do przetłumaczenia, ponieważ wszystkie francuskie tłumaczenia są zbyt precyzyjne: może chodzić o spojrzenie sprośne, szydercze, gorzkie, sarkastyczne, zakłócające, irytujące, wiadomo tylko, że jest to rodzaj spojrzenia, które przywołuje coś niegodziwego lub niemiłego u osoby, na którą się patrzy. W rzeczywistości różnica pomiędzy li rigardis a li rigardaĉis jest taka sama jak we francuskim pomiędzy il rit 'on się śmiał' a il ricana 'on rechotał'. (...)

Język i tożsamość

Na samym dnie naszej duszy leży nasze poczucie tożsamości. Rzeczywiście, pytanie "Kim jestem? Jakim jestem?" umiejscawia się w środku naszej psychiki. Jednak występuje ono podkładowo w każdej debacie na temat języków, nawet jeśli nie jest to uświadamiane.

Natychmiast przy rozmowie o językach mówi się o sobie, o sobie jako dziecko, o sobie potrzebującym wysoko dowartościowującej tożsamości. Dziecko doświadcza inności jako niebezpiecznej. Być innym oznacza ryzyko zostania odsuniętym na bok, a wyrzucenie z grupy jest czymś najbardziej przerażającym. (...) Odkrycie, że mówi się arabskim między Francuzami, w jidysz między Rosjanami, flandryjskim we francuskojęzycznej Brukseli, to może straszliwie przerażać. Tym bardziej, że odrzucenie często konkretyzuje się poprzez znieważenie (...). Dlaczego tak łatwo dopuszcza się znieważania? Ponieważ odczuwa się ten sam strach. Wrzeszczenie: "Dziecko wielbłąda, wracaj na pustynię!", "Cuchniesz, wstrętny Italiańcu!" lub "Precz z podłymi Żydami!", to jest zabezpieczanie siebie. Przez to chce się sobie udowodnić, że należy się do najbardziej licznej grupy, do grupy "ludzi normalnych", a nie "dziwaków", "tych innych", a zatem tych do wyrzucenia. Przez to można sobie powiedzieć: "Uff! Nie ryzykuję, że oni mnie odrzucą!"

Lecz co mogą zrobić ci, którzy należą do mniejszości? Pojawiają się tylko dwie możliwości. Albo czują się mniej wartościowymi i wloką z sobą przez całe życie swoją zranioną tożsamość jak łańcuch, który krępuje ich ruchy i fałszuje wiele z ich reakcji. Albo umacniają się przeciwko tej niższości, uwypuklając wartości swojej kultury. W ten sposób umacniają swoje poczucie tożsamości, biorąc na siebie ryzyko czucia się prześladowanym ("Brzydzą się mną, ponieważ jestem od nich lepszy").

(...) A jednak! Zupełnie normalnym jest posiadanie jednocześnie wielu etnicznych lub językowych tożsamości. Można się poczuwać za Alzatczyka i Francuza i mieć się dobrze w obu tych rolach. (...) Jak to się ma do naszego tematu? Po prostu ponieważ również stosowanie esperanto rodzi tożsamość. W tym względzie esperanto różni się od innych wyuczonych języków:

"Chociaż nie jest on językiem ojczystym, jednak również nie jest językiem obcym. Dojrzały użytkownik esperanto nigdy nie odczuwa go jako języka obcego dla siebie". (9)

Rzeczywiście, Szwed lub Indonezyjczyk, który włada, oprócz swojego języka, angielskim, czuje się po prostu Szwedem lub Indonezyjczykiem. Nie czuje się jednocześnie osobą anglojęzyczną. Przeciwnie, kto używa esperanto, ten wkrótce odkrywa, że posiada poczucie dodatkowej przynależności: tożsamości esperanckojęzycznej. Czuje się członkiem dużej społeczności obejmującej cały świat, szanującej wszystkie kultury i dodającym do niej swoje własne wartości kulturalne. Lecz ta tożsamość najłatwiej scala się wśród innych. Mieszkaniec Colmaru, który praktykuje język Zamenhofa, czuje się jednocześnie Alzatczykiem, Francuzem i esperantystą bez jakiejkolwiek sprzeczności pomiędzy tymi różnymi przynależnościami. Brak napięcia bierze się prawdopodobnie stąd, że umiejscowione są one na różnych poziomach: lokalnym, narodowym i ogólnoświatowym.

(...) [Reszta tego rozdziału jest poświęcona głównie prezentacji typowych użytkowników esperanto, którzy wyjaśniają, jak odkryli ten język i co im on przyniósł. Chodzi tam o Amerykanina (lat 27), Japonkę (lat 30), Polaka (lat 17), Francuza (lat 45), Niemca (lat 70), Chinkę (lat 30) i Włocha (lat 33).]

Różnorodność Esperancji

(...) Wielu dziennikarzy, lingwistów, polityków, intelektualistów wyobraża sobie, że istnieje "ruch" esperantystów: ludzi zjednoczonych za pomocą tego samego celu i działających ku jego urzeczywistnieniu. Rzeczywistość jest zupełnie inna. Chodzi faktycznie nie o ruch, lecz o niespójną, obejmującą cały świat lecz rozrzedzoną "grupę indywidualistów", napędzaną przez różne i często sprzeczne uczucia i cele. Niektórzy pragną zachować esperanto dla siebie (10), świadomi korzyści, jakie daje im narzędzie do międzynarodowej komunikacji przewyższające konkurencyjne systemy; inni robią wszystko, aby jak najbardziej je rozpowszechnić. Niektórzy chcą przerobić ten język na modę zachodnią; a inni, przeciwnie, starają się jak najusilniej uczynić go najmniej zachodnią formą języka. Wielu użytkowników esperanto widzi w nim głównie komfortowe narzędzie praktyczne, wygodne w kontaktach zagranicznych; lecz równie wielu widzi w nim lekarstwo na ziszczenie ideału politycznego i społecznego. Jeszcze innej kategorii chodzi głównie o dziedzinę działań kulturalnych, przez niektórych traktowane jest bardzo poważnie, używane przez innych jako proste hobby, którym cieszą się właśnie jako takim.

XI. PROJEKT PILOTAŻOWY

(...) Często przed uruchomieniem na dużą skalę nowej działalności lub metody testuje się je na małą skalę. Taki test nazywa się projektem pilotażowym. Wypróbowuje się ten nowy system na ograniczonym terenie, w mniejszej liczbie mieszkańców, w sposób, który umożliwia zobaczenie zalet i niedogodności bez narażania na ryzyko dużej liczby ludzi.

Można uważać projekt pilotażowy esperanto za projekt działający już ponad sto lat. Może on posłużyć jako punkt odniesienia, ponieważ jest używany we wszystkich sytuacjach, gdzie stosuje się inne systemy porozumiewania się (...), od porozumiewania się na migi do używania wyłącznie języka angielskiego, poprzez niezgrabne paplanie w języku obcym, tłumaczenia ustne oraz tłumaczenia wspomagane komputerowo. (...) We wszystkich tych sytuacjach, bez względu na użyte kryterium, okazuje się on po prostu bardziej zadowalający.

To stwierdzenie łatwo może wzbudzić sceptycyzm. Dlatego mądrze jest sprawdzić samemu. Kto szuka dowodów, ten odkrywa coś bulwersującego: już sto lat esperanto jest tematem niezliczonych dokumentów, które wyjaśniają, dlaczego nie zasługuje ono na rozważenie. Lecz żaden z nich, nawet jeden jedyny, nie opera się na obserwacji faktów. (...)

Władze każdego kraju, osoby odpowiedzialne w każdej międzynarodowej instytucji zasługiwaliby na to, aby im powiedziano: « esperanto istnieje. Lecz wy organizujecie społeczeństwo w taki sposób, że staje się ono praktycznie nieznane. Zechciejcie przyjąć na siebie swoją odpowiedzialność. Do porozumiewania się pomiędzy narodami wybraliście angielski, tłumaczenia ustne, dwujęzyczność, badania nad maszynami tłumaczącymi oraz wszystkie inne metody, które stosujecie, używając środków pieniężnych społeczeństwa. Mamy prawo otrzymać wyjaśnienie waszych sposobów postępowania. Powiedzcie nam zatem, opierając się na porównaniach wykonanych w praktyce, w czym te metody przewyższają esperanto. Uzasadnijcie nam wasze odrzucenie esperanto, wspomagając swój pogląd statystykami i względami jakościowymi, których nie da się obalić.» (...)

Obiektywność oznacza po pierwsze fakty wyrażone ilościowo. Wielkości konieczne do rozważenia są bardzo różne: czas średnio potrzebny do wyuczenia się tych języków w obecnym systemie, czas poświęcony na szkolenia tłumaczy, czas potrzebny do tłumaczenia, czytania kontrolnego, przepisywania na maszynie i zapisu na stronach wszystkich tekstów, które pojawiają się w różnych językach.

Istnieją "skuteczności językowe". Różne języki koniecznie należy porównać ze sobą, aby dać odpowiedź na pytanie, u którego z nich określony wysiłek ucznia daje w wyniku największą skuteczność wyrażania się. Widzieliśmy w rozdziale 4 przykład [nie przedstawiony w tym streszczeniu], w którym sześć chińskich morfemów wystarcza, aby dokładnie przetłumaczyć 20 angielskich form i 31 francuskich.  Oczywiście nie daje się wyliczyć dla każdego języka potencjału komunikacyjnego określonej liczby niezbędnych do zapamiętania elementów, lecz da się określić stosunek pomiędzy umiejętnościami porozumiewania się a czasem nauki. Podczas eksperymentu wykonanego przez chorwacką instytucję Medjunarodni Centar za Usluge u Kulturi stwierdzono, że uczniowie języka niemieckiego musieli uczyć się tego języka przez trzy lata (570 godzin nauki), aby prowadzić skutecznie rozmowę z tą samą ilością informacji, co uczniowie esperanto po 24 godzinach nauki.

W obliczeniach powinny być uwzględnione koszty: koszty wszystkich niezbędnych szkoleń językowych, koszty wynajmowania tłumaczy, pensje i rekompensaty pieniężne dla tłumaczy pracujących w domu lub w biurach agencji tłumaczeniowych, koszt bibliotek i materiałów komputerowych używanych przez te osoby, wydatki na energię elektryczną w związku z mnogością używanych języków (komputery, aparatura nagłaśniająca w salach posiedzeń), koszty podróży i pobytu dla tysięcy tłumaczy ustnych i tłumaczy tekstów, którzy przemieszczają się z miejsca na miejsce, z kontynentu na kontynent, aby umożliwić porozumiewanie się w niezliczonych międzynarodowych spotkaniach używających tych kosztownych systemów. Koszt tłumaczeń w agencjach prasowych. Koszt tłumaczenia tysięcy powieści, dzieł naukowych i technicznych, komiksów, dzieł duchowych lub literackich w dziesiątkach dziesiątek języków, gdyby natomiast wszyscy opanowali w szkole esperanto (jeden rok nauki!), jak zalecał Generalny Sekretariat Ligii Narodów, to większość z tych dzieł zostałaby przetłumaczona tylko na esperanto, co ogromnie podwyższyłoby jakość wydań, zredukowałoby koszty i udostępniłoby wytwory literatury tej części ludzkości, która uczęszczała do szkoły. Oczywiście, niektóre dzieła szczególnie ważne z literackiego lub filozoficznego punktu widzenia dalej byłyby tłumaczone na różne języki. To dyktowałaby niepodważalna potrzeba kulturalna. Lecz zupełnie nie ma sensu tłumaczyć dzieł bez trwałej wartości, jak powieści szpiegowskie czy instrukcje techniczne, które po dwudziestu latach stają się nieaktualne.

Warto również rozważyć elementy jakościowe. Istnieją przecież koszty, których nie daje się wyliczyć, a które mogłyby być najbardziej istotnymi: koszty ludzkie, jak cierpienie, frustracja, niesprawiedliwość lub, z innej beczki, wyczerpanie nerwowe.

Również zadowolenie jest jakościowym czynnikiem nie do pominięcia. Stanowi on aspekt jakości życia.. Dla dziesięciu obcokrajowców z różnych krajów, którzy muszą prowadzić ze sobą układy lub dyskutować na jakiś temat, która sytuacja daje im największą przyjemność: tłumaczenie symultaniczne, używanie czystego języka angielskiego, ogólne używanie angielskiego z tłumaczeniem szeptem u jednego z uczestników, esperanto? Na to pytanie należy sformułować odpowiedź opartą na obserwacjach posiedzeń używających odpowiednio tych różnych systemów oraz na ankiecie przeprowadzonej u osób, którzy z własnego doświadczenia zżyli się z tymi różnymi metodami. Wygoda, przyjemność, spontaniczność, poczucie sprawiedliwości, równość szans przy wyrażaniu się, łatwość formułowania wypowiedzi, wszystkie te aspekty posiadają istotną wagę dla ludzkiego porozumiewania się, naprawdę zasługują na określenie "ludzkie".

[Porównanie, stosujące wszystkie te kryteria przy różnych metodach, można przeczytać w Internecie pod poniższymi adresami:]

po polsku : Komunikacja językowa – studium porównawcze w terenie

po esperancku : http://claudepiron.free.fr/articlesenesperanto/esploro.htm

po angielsku : http://claudepiron.free.fr/articlesenanglais/communication.htm

po francusku : http://claudepiron.free.fr/articlesenfrancais/etudesurterrain.htm

po włosku : http://claudepiron.free.fr/articlesenitalien/studio.htm

po holendersku: http://claudepiron.free.fr/articlesenneerlandais/taalkundige.htm.

XII. KILKA RACJONALNYCH PROPOZYCJI

(...) Po koniecznych kontrolach, jeśli potwierdzą wniosek, do którego doprowadziła nas nasza praca konsultacyjna – mianowicie to, że esperanto jest bezkonkurencyjnie najlepszym sposobem międzynarodowego porozumiewania się, jaki kiedykolwiek testowano na naszej planecie – wartałoby wrócić do propozycji złożonej na stronie 44 raportu Ligii Narodów: organizowania szkolnego nauczania tego języka.

Czy dzieci straciłyby przez to cokolwiek? Nie, z prostej, lecz powszechnie nieznanej przyczyny: esperanto jest najbardziej efektywnym środkiem przygotowania ucznia do nauki języków obcych. Lecz zanim szczegółowo przeanalizujemy tę cechę, zobaczmy, dlaczego esperanto niewiele zmieniłoby obecne nauczanie.

Podobnie jak najpowszechniej używany język w świecie, chiński, esperanto przedstawia się jak kod. Można by prawie powiedzieć, że jest ono językiem bez gramatyki, że zupełnie redukuje się do leksyki. Składa się z zawsze niezmiennych morfemów. Kontrast z językami zachodnimi jest bardzo duży. (...)

Zrobiono eksperyment pedagogiczny z 11-sto letnimi dziećmi po obu stronach granicy pomiędzy Słowenią a Austrią. Uczniowie dwóch przygranicznych miast, geograficznie bliskich sobie, lecz dalekich kulturowo, Deutschlandsbergu w Austrii i Radlje ob Dravi w Słowenii, uczestniczyli w skoordynowanym kursie esperanto prowadzonym po stronie słoweńskiej przez pana Zlatka Tiszljara, z Instytutu Kultury w Mariborze (Słowenia), i przez pana Siegfrieda Robia po stronie austriackiej. "Eksperyment pokazał, że po 24 godzinach nauczania te dzieci z dwóch różnych kultur mogły ze sobą rozmawiać na tematy codziennego życia." (11)

Prawdę mówiąc, efektywność systemu strukturalnego esperanto jest tak zadziwiająca, że można już ogromnie wiele wyrazić za pomocą kilkuset słówek. Czasopismo dla młodzieży Kontakto w każdym numerze publikuje teksty oznaczone symbolem, który precyzuje poziom trudności. Poziom 1 oznacza artykuły lub nowele używające nie więcej niż 520 morfemów, których lista jest regularnie publikowana. Piszę "morfemów" a nie "słów", ponieważ wśród tych 520 elementów znajdują się końcówki as, o, a i em [elementy słów cytowane w przykładzie były podane wcześniej w tym samym rozdziale, lecz nie przedstawiono ich w tym streszczeniu]. Ktokolwiek czytający te dziełka od poziomu pierwszego ze zdziwieniem podziwia różnorodność tematów, styl, bogactwo wyrażania tekstów. Naprawdę można wyrażać bardzo różne idee i uczucia za pomocą tych 520 słów, które współtworzą bazę języka esperanto.

Policzmy trochę. Rok szkolny z 38 pięciodniowymi tygodniami zawiera 190 dni. Aby uczniowie opanowali tę bazę, wystarczy uczyć ich trzy lub cztery morfemy w każdym dniu nauki. Dzieci i dorastającą młodzież cechuje zwykle najbardziej ścisła logika i pamięć godna pozazdroszczenia. Ile wysiłku potrzebują oni do nauczenia się dwóch lub trzech nowych "słówek" w każdym dniu nauki? Wystarcza dwie minuty, aby nauczyciel zapisał je na tablicy i wyjaśnił ich znaczenie. Osiem dalszych minut na zbudowanie kilku zdań za pomocą dopiero co poznanych elementów, zaznajomienie się z ich budową i zatroszczenie się o elementy językowe poznane wcześniej, oto co jest potrzebne. W ciągu dziesięciu minut dziennie przez 38 tygodni możemy zmienić oblicze świata dla pokoleń, które narodzą się w przyszłości! Faktycznie, ten minikurs można by połączyć z nauką języka ojczystego w charakterze odnośnika językowego, jak natychmiast zobaczymy. (Ta baza leksykalna oczywiście nie jest jeszcze zbyt obszerna, lecz doświadczenie dowodzi, że po opanowaniu jej przyswajanie nowych słówek postępuje zgodnie z modelem kuli śnieżnej, która robi się coraz większa w miarę toczenia. Dlatego szkoła może poprzestać na dostarczeniu jedynie podstawy, wierząc, że życie ją wzbogaci.)

Bazując na tym, wróćmy do funkcji propedeutycznej esperanto. Co to oznacza w praktyce? Że nauka esperanto przez jeden rok przed rozpoczęciem nauki innego języka daje zysk przynajmniej jednego roku w opanowaniu tego drugiego. Zostały przeprowadzone w tym kierunku wystarczające eksperymenty w Brytanii, Finlandii, Niemczech oraz innych krajach, aby nie było już ku temu żadnych wątpliwości. Uczniowie, którzy przez jeden rok uczą się esperanto, a później angielskiego przez pięć lat, są równie dobrzy a nawet lepsi w angielskim jak ci, którzy uczyli się angielskiego przez sześć lat. Piszę "angielski", lecz mógłbym tu umieścić "niemiecki", "łaciński" czy "rosyjski". Raport grupy roboczej utworzonej przez fińskie Ministerstwo Edukacji Narodowej w celu zbadania wartości pedagogicznej esperanto jasno to potwierdza:

"Wyniki eksperymentów pedagogicznych pokazują, że między innymi kurs esperanto, zorganizowany pod kątem przygotowania do nauki, znacząco poprawia wyniki uczniów przy późniejszej nauce języków obcych." (12)

Osobiście jestem żywym przykładem tej rzeczywistości. Esperanto był moim pierwszym językiem obcym. Sprawił, że polubiłem języki, był dla mnie jakby kursem konkretnej lingwistyki ogólnej, usunął u mnie odruchy przypadkowych zwyczajów mojego języka ojczystego bez konieczności natychmiastowego uwarunkowywania mnie na przypadkowe zwyczaje obcego narodu, jednym słowem: z jego powodu cieszyłem się, w porównaniu do moich kolegów z klasy, korzyściami przyswojenia języka obcego, których nigdy nie utraciłem.

Esperanto pobudza do nauki obcych języków, ponieważ stymuluje kontakty ze światem zewnętrznym. Dlaczego zrobiłem dyplom w języku chińskim? Ponieważ, jako piętnastolatek, korespondowałem w esperanto z chińskim nastolatkiem, który wprowadził mnie do swojej kultury i dał mi skłonność nauki swojego języka. Któregoś dnia spotkałem w Primošten młodego masona z Paryża, który mówił po chorwacku. Zaskoczony spytałem go, czy jest pochodzenia jugosłowiańskiego. "Nie, zupełnie nie", odpowiedział, " jestem 100-procentowym Francuzem. Nauczyłem się esperanto, a przybyłem tutaj, gdy zagrzebscy studenci organizowali ten obóz esperantystów. Kraj mi się spodobał, ludzie mi się podobali, wracałem przez wiele dalszych lat. Raz poczułem się tak bliski temu narodowi, że musiałem nauczyć się jego języka." (...)

Niezliczeni krytycy esperanto, którzy narzekacie, że odciąga ono młodzież od kulturowych korzyści przypisanych językom obcym, zbadajcie rzeczywistość, zanim zaczniecie wymawiać twierdzenia tonem, który zamyka drzwi do wszelkiej dalszej dyskusji. Faktycznie, opanowanie języków jest szersze i głębsze u próbki osób, które, z różnych powodów życiowych, w wieku dziecięcym nauczyły się esperanto, od przypadkowo zestawionej próbki przeciętnych osób. Odkrycie esperanto oznacza otwarcie się na cały świat, co często dzieje się poprzez skłonność do nauki tego lub tamtego języka obcego.

(...) Każdy pedagog, widząc, jak język Zamenhofa jest zbudowany, zrozumie, dlaczego ułatwia on naukę innych języków. Esperanto znakomicie przygotowuje teren. Można je porównać do gimnastyki przed sezonem narciarskim, do ćwiczenia gam przed koncertem. Przygotowuje, wzmacnia, nadaje elastyczności.

Oto przykład. Istnieje od czterech do sześciu sposobów tłumaczenia w najróżniejszych językach francuskiego zdania "vous l'aimez plus que moi", jeśli rozważy się tylko aspekt gramatyczny (aspekt znaczeniowy, który zmusza do rozróżniania pomiędzy "kochać" a "lubić", wymagałby podwojenia tej liczby możliwości). Nauczyciel esperanto musi wyjaśnić klasie, że to zdanie może posiadać sześć znaczeń:

1) vi amas lin pli ol min ;

2) vi amas lin pli ol mi ;

3) vi amas ŝin pli ol min ;

4) vi amas ŝin pli ol mi ;

5) vi amas ĝin pli ol min ;

6) vi amas ĝin pli ol mi.

(kochasz go bardziej niż mnie)

(kochasz go bardziej niż ja)

(kochasz ją bardziej niż mnie)

(kochasz ją bardziej niż ja)

(kochasz to bardziej niż mnie)

(kochasz to bardziej niż ja)

W esperanto system ten jest prosty i regularny: podmiot miłości, kochanka, oznacza zaimek kończący się na -i, dopełnienie bliższe miłości, osobę, zwierzę lub kochaną rzecz, oznacza zaimek kończący się na -in. Oprócz tego w esperanto nie istnieje rodzaj gramatyczny. (...) Rodzaju gramatycznego nie ma również w języku angielskim, lecz w tym z kolei uczniowie mają bardziej skomplikowane zadanie, ponieważ muszą się nauczyć nieregularnych odmian, przykładowo I → me, she → her. Esperanto nie tylko sprawia, że precyzja gramatyczna staje się przezroczysta, oprócz tego osiąga ono ten wynik nie forsując pamięci bardziej od tego, co jest konieczne, aby wyrazić się jasno. Opiera się ono na zasadzie "konieczności i wystarczalności". (...)

(...) Esperanto łączy ze sobą biegun "rygoru, dyscypliny" z biegunem "swobody". Związek pomiędzy rygorem a swobodą jest często niewłaściwie rozumiany. Wielu ludzi wierzy, że te dwa terminy wykluczają się wzajemnie. Faktycznie, gdy oba znajdują się na swoim miejscu, rygor umożliwia swobodę. Jak ludziom udało się polecieć na Księżyc? Jak pokonali tę swobodę z siły przyciągania ziemskiej grawitacji? Przez zdyscyplinowane badanie ściśle rygorystycznych praw: praw fizycznych, chemicznych, matematycznych, astronomicznych... Poznawszy te prawa i ich absolutną nieustępliwość, mogli zupełnie bezpiecznie wykorzystać jedno przeciw drugiemu. "Bardzo rygorystyczny", "nieustępliwy" może znaczyć "straszny" w takim sensie, że nie można odejść od ustalonej ścieżki, lecz, tym samym może to również oznaczać "absolutnie godny zaufania". Jeśli prawa astronomiczne byłyby fantazjami, nikt przed kilkoma dziesiątkami lat nie mógłby spacerować po naszym satelicie.

Każde zdanie w esperanto jest modelem dobrego skoordynowania pomiędzy rygorem a swobodą. Ponieważ sens jego elementów jest rygorystyczny, nie toleruje jakichkolwiek wyjątków, można swobodnie wyrażać swoją myśl wedle woli. Jeśli chce się powiedzieć, że dom "płonie", to można nie tylko użyć brulas, lecz również flamas lub fajras (...), co bierze swe źródło ze stuprocentowego zaufania w sens morfemu -as: wolność jest wynikiem tego absolutnego rygoru. Gdy dodaję do korzenia -as, używam tej koncepcji w postaci czasownika w czasie teraźniejszym. Na szczęście język ten funkcjonuje z nielicznymi rygorystycznymi wymaganiami tego typu, ponieważ ich wartość jest ogólna. Rygor jest nieubłagany, lecz istnieje tylko w dawce niezbędnej do umożliwienia ogromnej swobody, z pełnym bezpieczeństwem, a zatem do pobudzania kreatywności w sposobie wyrażania się.

Ponieważ rygor zależy od lewej półkuli mózgowej (u ludzi praworęcznych) a kreatywność od prawej, nauka esperanto jest ćwiczeniem się w dobrej działalności ludzkiej – w skoordynowanym używaniu obu półkul mózgowych – z dużo bardziej rozległymi skutkami niż można by uwierzyć na pierwszy rzut oka. Jest to szczególnie prawdziwe u dzieci. U dorosłych wszystko zależy od ich psychicznej elastyczności: dla niektórych taki kurs będzie prawdziwą terapią, treningiem sztuki uwalniania się z nieracjonalnego superego; dla innych, pozbycie się uwarunkowania względem swojego języka ojczystego może być doświadczeniem ogromnie nieprzyjemnym. (...)

Deklaracja zamierzeń

(...) Dobrze byłoby nie ograniczać rzeczy niezbędnych do zrobienia jedynie do dziedziny nauczania. Można zrobić wiele innych rzeczy, aby w pełni poprawić bałagan językowy obecnego świata. Przykładowo, można podejmować starania, aby kompetentne instytucje Unii Europejskiej wypracowały deklaracje, iż po ustalonym w przyszłości czasie (czy to po dziesięciu latach, czy też po dwudziestu pięciu lub po dwudziestu) dokumentacja posiedzeń odpowiadających określonym kryteriom było rozdawana tylko w esperanto i aby tłumaczyło się przemówienia tylko na ten język. Innymi słowy, w Parlamencie Europejskim każdy delegat miałby prawo wyrażać się w swoim języku, jak dzisiaj, lecz jego słowa byłyby tłumaczone tylko na esperanto. Można by również zaplanować etap przejściowy z dwujęzycznością angielsko-esperancką.

Ten prosty system dałby już zysk ponad miarę w efektywności (to usunęłoby system tzw. tłumaczenia pośredniego, według którego przemówienie prowadzone w języku portugalskim tłumaczy się na język grecki nie bezpośrednio z oryginału, lecz z jego tłumaczenia francuskiego) i nie sprawiłoby to wielkich problemów delegatom: osiągnięcie takiego poziomu językowego, aby rozumieć język Zamenhofa,  nie wymagałoby wielkiego wysiłku. Jest bezgranicznie łatwiej rozumieć się lub wyrażać się we wszelkich możliwych językach, a esperanto nie jest wyjątkiem. Co więcej, prawdopodobnie wszystkie grupy delegatów starały by się posiadać w swoich zespołach jednego lub dwóch członków z dobrą czynną znajomością esperanto.

Można być pewnym, że po takiej decyzji stosunek do esperanto zmieniłby się w całym społeczeństwie. Wydawcy, instytucje organizujące kursy językowe, sekretariaty wielojęzyczne, prawnicy specjalizujący się w prawie międzynarodowym, ludzie wszelkiego rodzaju zaczęliby uczyć się tego języka lub uczestniczyliby w jego rozpowszechnianiu po prostu przez polepszanie swoich szans zrobienia kariery zawodowej lub zdobycia pieniędzy. Z pewnością zobaczyłoby się magazyny lub gazety przedstawiające w każdym numerze lekcję esperanto, często w sposób dowcipny. Rozgłośnie radiowe i telewizyjne najprawdopodobniej zrobiłyby to samo. Te proste fakty szybko podwyższyłyby liczbę ludzi władających językiem esperanto, głównie z powodu jego łatwości w nauce. Esperanto rozkwitłoby, jak swojego czasu furorę odniosło rozpoczęcie używania komputerów.

(...) Innymi słowy, stopniowo obecne bałaganiarskie funkcjonowanie systemów językowych zostałoby zastąpione przez system ekonomicznie efektywny i psychologicznie zadowalający, który mniej zagrażałby kulturowej różnorodności świata niż obecne rozpowszechnianie wartości anglosaskich wraz z ich sposobem myślenia.

Czy utopia?

Czy ten scenariusz jest zbyt optymistyczny? Czy utopijny? "To nie ma żadnych szans, mylisz swoje pragnienia z rzeczywistością", tak być może mi powiedzą. (...) Być może człowiek jest bardziej masochistyczny niż sobie wyobrażam. Być może pomysł zrobienia łatwo, tanio czegoś efektywnego zgodnie z przyjemną procedurą nie ma żadnej szansy w porównaniu z systemem wymagającym gigantycznego wysiłku i prowadzącym jedynie do upośledzonego rozwiązania, przerażająco kosztownego i nieefektywnego, który wszędzie rozsyła frustracje i niesprawiedliwości.

Ludzie, którzy klasyfikują esperanto wśród utopii, mówią tak, jakby znali przyszły rozwój wydarzeń. Przyjmują stanowisko proroka. Mają do tego prawo. Lecz czy przewidzieli kryzys naftowy w latach 1970-tych? (...) Czy przewidzieli wybór Polaka na papieża? (...) Czy mówili na początku roku 1989, że mur berliński upadnie, że Europa wschodnia odejdzie od komunizmu, że Związek Radziecki przejdzie na gospodarkę rynkową i przestanie istnieć jako jedność polityczna? Czy przewidzieli w marcu i kwietniu 1990 roku nadchodzącą wojnę w Zatoce lub w czerwcu 1991 wojnę domową w Bośni? Czy ogłaszali upadek wież w Nowym Jorku w 2001 i przejście USA na system, w którym ludzie złapani, jeśli zostaną oskarżeni o terroryzm, mogą być więzieni bez informowania ich za co, bez prawa spotkania z adwokatem oraz powiadomienia swojej rodziny? Jeśli nie przewidzieli tych zdarzeń, lepiej niech pomyślą poważniej przed prognozowaniem, co będzie jutro możliwe, a co nie.

W zjawiskach społecznych istnieje masa krytyczna, które przesuwa ciężar decyzji z jednej tendencji na inną. Esperanto ujawnia wszystkie oznaki, że rozwija się bezpośrednio w kierunku tej masy krytycznej. Jego rozwijanie się na wszystkich frontach jest takie, że staje się coraz bardziej prawdopodobne osiągnięcie progu, w którym wszystko się zmieni (...)

Zadaniem konsultanta (...) jest jedynie zebranie faktów, pokazanie logicznych powiązań, czuwanie nad ich prawdziwością przez badanie w terenie oraz pokazywanie, czym jakaś opcja różni się od jakiejś innej. Może on również zdefiniować najbardziej prawdopodobny scenariusz.

Konsultant (...) w trzynastym wieku badający dwa rywalizujące systemy, którymi były (...) cyfry rzymskie i arabskie, z pewnością zaleciłby przyjęcie tych ostatnich. Spróbuj zatem wymnożyć XC przez XLIV lub nawet (...) dodać IX + XI + MCMXL + D + VIII. Bardzo byś się utrudził (...). Rzeczywiście, tylko matematycy byli w stanie wykonywać te operacje. Cyfry arabskie, ponieważ posiadają o wiele większą spójność i dysponują cyfrą "zero", są bardziej demokratyczne: umożliwiają wykonywanie podstawowych operacji dzieciom, małym rzemieślnikom, nieuczonym handlowcom. Jednak trzeba było kilku stuleci od ich pojawienia się w Europie, aby zastąpiły cyfry rzymskie. Wzbudzały intensywny opór, a nawet kilka państw zabroniło ich używania. Jednak mimo mocnego oporu ludzi władzy i tradycjonalistów, zwyciężyły. Wierzę, że współczesny konsultant mógłby to przewidzieć. Jeśli jakiś system przewyższa w oczywisty sposób inny, to w końcu wygra. Istnieje wiele wspólnych punktów pomiędzy esperanto a tymi cyframi arabskimi z jednej strony, a międzynarodowym używaniem języka angielskiego i cyframi rzymskimi z drugiej strony. Chociaż mamy świadomość naszej niewiedzy co do przyszłego rozwoju zdarzeń, możemy jednak oprzeć się na tym precedensie i wywnioskować, że nie jest czymś nierozsądnym przewidywanie, że kiedyś nadejdzie dzień, w którym międzynarodowe porozumiewanie się będzie prowadzone w języku esperanto.

Lecz na to są potrzebne decyzje, a zadaniem konsultanta nie jest ich podejmowanie. Ta piłka jest na boisku tych, którzy posiadają władzę, i społeczeństwa, które w krajach demokratycznych ma prawo wypowiadać, co preferuje. Z tego powodu zapraszam czytelników, którzy podzielają opinie tutaj wyrażone, aby rozpowszechniali znajomość tej książki. Czyż nie warto żądać, aby nasze władze przynajmniej tym razem w dziedzinie językowej podejmowały decyzje na podstawie poważnego zagłębienia się w różne aspekty tego tematu?

DODATEK

Z jakiego powodu esperanto jest szybsze w opanowaniu od innych języków obcych?

Dlaczego osoby mówiące językiem esperanto czują się wolne, naturalne w wyrażaniu się? Ponieważ praktycznie nie muszą przeciwstawiać żadnego odruchu warunkowego odruchom wrodzonym. Używają języka kreatywnie, dzięki niedużej liczbie absolutnie rygorystycznych znaków przewodnich.

Obcokrajowiec, który po polsku mówi "muzykujesz pięknie", wydaje się śmieszny (to połączenie słów brzmi dziwnie dla Polaków), co powiedziane mimochodem fałszuje stosunki międzyludzkie, lecz stosuje on tylko rygorystycznie struktury języka polskiego, który przyswoił. W esperanto ma prawo powiedzieć "vi muzikas bele". Swoboda utworzenia czasownika z pojęcia 'muzyka' wywodzi się z rygoru końcówki -as, która zawsze oznacza tylko i wyłącznie czasownik w czasie teraźniejszym. Końcówka -e posiada identyczny rygor, zawsze wyraża sposób, środek lub okoliczność. W esperanto każda struktura językowa jest bez ograniczeń możliwa do uogólnienia.

Języki naturalne opanowuje się w sposób addytywny, esperanto w sposób multiplikatywny. Różnica jest taka sama jak przy postępie arytmetycznym i geometrycznym. W języku polskim słowa 'zdrowie', 'wyzdrowieć', 'leczący', itd. muszą być wyuczone osobno, tak samo jak angielskie health, cure, therapeutic: proces jest addytywny. W esperanto każda nowa cząstka wymnaża te przyswojone poprzednio. Rozważmy morfemy san i jun plus pięć cząstek słownych, które dokonują osobnego przemnażania: -a (funkcja przymiotnikowa), -o (funkcja rzeczownikowa), -i (funkcja bezokolicznikowa), re- (powrót, powtórzenie) i -ig- ('czynić takim a takim', `czynić tak, że ktoś coś robi...', cząstka oznacza efekt przyczyny). Ich kombinacja pozwala utworzyć sana 'zdrowy', sano 'zdrowie', resanigi 'wyleczyć' (= `sprawić, że ktoś staje się ponownie zdrowy'), resanigo 'wyleczenie', resaniga 'ozdrawiający', juna 'młody', juno 'młodość', rejunigi 'odmłodzić', rejunigo 'odmłodzenie', itd. Jeden następny morfem, ebl, który wyraża możliwość, znacząco zwiększa nasze słownictwo. Obok ebla 'możliwy' i eblo 'możliwość', utworzysz resanigebla lub sanigebla 'uleczalny' i rejunigebla 'odmładzalny', tak samo jak ebligi 'umożliwiać' w sensie 'czynić możliwym'. Różnica pomiędzy esperanto a polskim jest taka, że w tym ostatnim należy się tych słów nauczyć osobno lub wyszukać w słowniku, natomiast w języku Zamenhofa tworzy się je samemu.

Ponieważ ten sam system stosuje się do całego języka, warte zapamiętania słownictwo zostaje znacząco zredukowane. Stosując te pięć wspomnianych elementów do korzenia vid, uczeń sam tworzy vidi `widzieć', vido `widok', `wzrok', vida `wizualny', vidigi `unaoczniać', `pokazywać', vidigo 'pokazywanie', vidiga `pokazujący', `ilustrujący', revidi `widzieć ponownie', revido `ponowne zobaczenie', videbla `widzialny', videblo `widzialność', videbligi `czynić widzialnym', videbligo `czynienie widzialnym', revidebliga `czyniący ponownie widzialnym', itd. W ten sposób, gdy pierwsze pięć elementów jest już przyswojone, to wystarczy nauczyć się jeden korzeń, vid, aby móc przetłumaczyć dziewięć polskich słów i dodać cztery dodatkowe, które da się wyrazić po polsku jedynie opisowo.

Przy nauce języków pojawiają się dwa przeciwne poglądy, równie słuszne na swoim poziomie. Przy języku narodowym należy poddać się zwyczajom koniecznym do przestrzegania; szwędanie się poza utartymi drogami nie jest dozwolone: w języku francuskim, il m'aide 'on mi pomaga' jest dozwolone, il aide moi 'on pomaga mi' lub il aide à moi 'on pomaga mnie' jest wykluczone, traktowane jak coś nienależące do tego języka. W angielskim lub niemieckim mówca lub pisarz również nie ma prawa swobodnego wyboru, lecz musi się podporządkować innym wymogom: he helps me 'on pomaga mi', er hilft mir 'on pomaga mi'. Te wymogi dają się porównać z użyciem i formami uprzejmości, których trzeba przestrzegać, jeśli nie chce się szokować, a które nadają każdej kulturze swój unikalny smak. Lecz to, co ma sens w obrębie określonej kultury, staje się bezsensowne przy przejściu na poziom międzykulturowy. Porządek wyrazów zdania holenderskiego lub niemieckiego, który przyczynia się do nadawania tym językom ich osobnego klimatu, staje się upośledzeniem w komunikacji międzynarodowej: utrudnia obcokrajowcowi wyrażanie się tak samo łatwo jak osoba mówiąca danym językiem od urodzenia. Mając na celu maksymalne uproszczenie ludzkiego dialogu, esperanto nie mogło narzucać zwyczajów żadnego narodu; zatem przyjęło ono postawę przeciwną do dostosowania się: wolny wybór. Wymiana międzyludzka osiąga swój najdoskonalszy poziom tylko wtedy, gdy energia nerwowa lub uwaga koncentruje się na zawartości przekazu, a nie na formalnych detalach. W dopiero co wspomnianym przykładzie w celu przekazania wiadomości konieczne jest i wystarczające, aby podmiot był odróżniony od dopełnienia bliższego, a pojęcie pomocy zostało wyrażone w postaci czasownika w czasie teraźniejszym. Jeśli przestrzegać tych punktów, to użytkownicy esperanto mają swobodę wypowiedzi: li min helpas, li helpas min, li helpas al mi są równie poprawne i często spotykane. Wybór zależy od chwilowego humoru lub od docelowego efektu stylu (na przykład rytmu). Tak samo w celu wyrażenia pojęcia "on pojedzie tramwajem" esperantysta ma duży wybór nie posiadający odpowiedników w innych językach: li iros en tramo; li iros per tramo; li trame iros; li iros pertrame; li tramos, itd.

Dzięki efektowi mnożącemu wraz z absolutną spójnością struktur gramatycznych oraz z powodu braku formalnych wymogów, przeciętny uczeń osiąga po jednym roku zdolność porozumiewania się wyższą od tej, którą nada mu przy tej samej liczbie godzin tygodniowo nauka przez osiem lat języka angielskiego.

1. Targ języka angielskiego, Informator, nr 3, Londres, Barbican Centre, 22-24 październik 1984.

2. Cytowane przez Jean-Claude'a Buffle'a, "Indiens américains: les guerres de 1991", L'Hebdo, 7 marzec 1991, str. 31.

3. Liga Narodów, L'espéranto comme langue auxiliaire internationale. Rapport du Secrétariat général, adopté par la Troisième Assemblée (Geneva : SDN, 1922), str. 44.

4. Jacques Ruffié, profesor Collège de France, członek francuskiej Akademii Medycznej, "La responsabilité des scientifiques" [Odpowiedzialność naukowców] u Bernarda Cassena, Quelles langues pour la science ? [Jakie języki dla nauki?] (Paryż : La Découverte, 1990), str. 213.

5. Richard E. Wood, “A voluntary non-ethnic, non-territorial speech community” u Williama Francisa Mackey'a i Jacoba Ornsteina, red., Sociolinguistic Studies in Language Contact (Haga, Paryż i Nowy Jork : Mouton, 1979), str. 433-450.

6. Maendeleo Esperanto-Klubo, Kigwa-Tabora.

7. Tę listę można przeczytać u: Adolfa Holzhausa, Doktoro kaj Lingvo Esperanto (Helsinki: Fondumo Esperanto, 1969), str. 244-264.

8. "Racjonalizacja" jest terminem fachowym z psychologii, który oznacza nieświadomy proces umożliwiający wytłumaczenie logicznie spójne lub akceptowalne moralne z postawą, czynem, ideą, uczuciem, poglądem itd., gdy rzeczywiste motywy są nieznane. Innymi słowy, osoba wyobraża sobie, że taka decyzja lub opinia jest słuszna, gdy tymczasem opiera się ona na nieracjonalnym guście, skłonności lub uczuciu. Najczęściej rzeczywistą przyczynę zasadniczej postawy względem esperanto nie stanowią argumenty, które taka osoba wymienia, mówiąc o nim, lecz pierwsze uczucie, przychylne lub nie, którego źródeł ta osoba faktycznie nie zna. Oczywiście, nie oznacza to, że te argumenty są bezpodstawne, a jedynie że pojawiły się po określeniu przez tę osobę swojej postawy względem tego języka. A, co równie zrozumiałe, może to się dalej rozwijać.

9. Pierre Janton, “La résistance psychologique aux langues construites, en particulier à l'espéranto” [Opór psychologiczny względem sztucznych języków, a szczególnie względem esperanto] , Journée d'étude sur l'espéranto (Paryż : Uniwersytet Paryski-8, Instytut lingwistyki stosowanej i dydaktyki języków, 1983), str. 70.

10. Zobacz na główny artykuł Hansa Bakkera w numerze z maja 1993 przeglądu Esperanto.

11. “24 Stunden Esperanto für 11jährige Schüler aus der Steiermark und Slowenien”, Westösterreichische Rundschau, 27- marzec 1993, str. 16.

12. Opetusministeriön Työryhmien Muistioita, Opetusministeri ön Esperantotyöryhmän Muistio, Helsinki : Ministerstwo Edukacji, 1984, str. 28. Zobacz również na Helmara Franka, "Die Wesensmerkmale des Paderborner Modell für den Sprachorientierungsunterricht" u T. Carlevaro et G. Lobin, red., Einführung in die Interlinguistik (Alsbach: Leuchtturm-Verlag, 1979).

List otwarty do członków Parlamentu Europejskiego

Szanowni Członkowie Parlamentu,

W Artykule 10 Europejskiej Konwencji praw człowieka i podstawowych wolności z uwzględnieniem swobody wyrażania się jest napisane, że prawo to obejmuje swobodę w otrzymywaniu i przekazywaniu informacji oraz idei bez względu na granice.

Z pewnością nie jest w duchu tej Konwencji rezerwowanie takiego prawa de facto jedynie dla elity. Należy poważnie przestudiować konkretne środki opracowane w celu umożliwienia wszystkim obywatelom pełnego wykorzystywania tego prawa. Taki jest też cel mojego listu otwartego. Lecz najpierw wyjaśnijmy sprawę przez sformułowanie czterech podstawowych pytań.

1. Czy uważacie za ważne w budowie Europy, aby wszyscy obywatele byli w stanie porozumiewać się między sobą, bez względu na dzielące ich granice, z maksymalną płynnością?

2. Czy uważacie za rzecz do przyjęcia, iż na kontynencie popierającym kulturową różnorodność 90% młodych ludzi jest zmuszonych do nauki tego samego języka obcego – angielskiego – pozwalającego Anglosasom na nieproporcjonalny wpływ kulturowy i poważnie ograniczającego szansę wzajemnego zrozumienia pomiędzy różnymi kulturami?

3. Czy bierzecie pod uwagę w zgodzie z zasadami demokracji, iż ludność europejska uważa się – de facto – za podzieloną na osoby mówiące i nie mówiące po angielsku, jak również na ludzi mogących uczyć się angielskiego oraz ludzi pozbawionych środków na ten cel (z powodów odnoszących się nie tylko do źródeł finansowych, lecz również do intelektualnych zdolności i dostępnego czasu)?

4. Czy przyznajecie, że przewaga języka angielskiego jest spowodowana chęcią porozumiewania się ponad granicami, co implikuje ten sam język pomostowy dla każdego? (Innymi słowy, że wszystkie wysiłki włożone w pozyskanie języka obcego są zmarnowane w porozumiewaniu się wewnątrz Europy, jeśli osoby rozważane nie posiadają wspólnego języka.)

Mając w ten sposób przygotowany grunt, chciałbym skierować waszą uwagę na kilka faktów, które wskazują interesujący sposób rozwiązania tego problemu. Odnośniki pomogą wam zweryfikować podane informacje. Za każdym twierdzeniem umieszczone jest "wyzwanie" (pisane grubą czcionką) mające na celu uświadomienie faktu, iż w dziedzinie języków nasze społeczeństwo ma skłonność podstawiania substytutów i pogłosek w miejsce obiektywnej wiedzy na temat rzeczywistości.

1. Prawdziwe opanowanie języka angielskiego leży poza zasięgiem większości Europejczyków (przede wszystkim w krajach nie mówiących językami germańskimi). (1) Jeśli podważacie ten fakt, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

2. Każdy język narodowy jest tak trudny, że po sześciu lub siedmiu latach nauki przez cztery godziny tygodniowo przeciętny uczeń nie jest w stanie porozumiewać się nim na równi z osobą używającą tego języka od urodzenia. (2) Jeśli podważacie ten fakt, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

3. Przy tej samej liczbie godzin nauki tygodniowo jeden rok esperanto daje zdolność komunikowania się znacznie wyższą od tej, jaką uczeń osiąga w innych językach pod koniec sześciu lub siedmiu lat nauki, a jest ona tak dobra, iż esperanto nie jest już odczuwane jako język obcy. (3) Jeśli podważacie ten fakt, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

4. Ta szybkość opanowywania języka jest spowodowana faktem, iż esperanto ściślej stosuje się od wszystkich innych języków do ścieżek spontanicznego wyrażania się za pomocą języka, które używa ludzki mózg. (4) Jeśli podważacie ten fakt, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

5. Nauka esperanto we wczesnym stadium pobudza oraz pomaga uczniowi opanować inne języki w późniejszym życiu. (5) Jeśli podważacie ten fakt, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

6. Z reguły ludzie, którzy nauczyli się języka esperanto, wiedzą więcej o innych kulturach od tych, którzy nie uczyli się żadnego innego języka lub uczyli się tylko angielskiego. Jeśli podważacie ten fakt, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

7. Każdy badający środowisko esperanckie potwierdza, że nauka i używanie esperanto nie pociąga za sobą żadnych wad. (6) Jeśli podważacie ten fakt, to proszę o wymienienie tych istotnych wad oraz podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

8. Zasady badań operacyjnych można zastosować do porównań w dziedzinie pomiędzy różnorodnymi systemami porozumiewania się używanymi przez ludzi mówiących różnymi językami ojczystymi: używanie angielskiego, tłumaczenie zwykłe i jednoczesne, używanie esperanto, używanie języka nie w pełni opanowanego, gesty, itd. Jeśli zastosuje się istotne kryteria – czas potrzebny na osiągnięcie wymaganego poziomu porozumiewania się, precyzję, ekonomię, brak wyczerpania nerwowego, płynność, łatwość wyrażania uczuć, łatwość tworzenia szkiców i edycji dokumentów, równość pomiędzy osobami porozumiewającymi się, spontaniczność, bogactwo wyrażania się, natychmiastową reakcję na żarty, itp. – esperanto przewyższa w oczywisty sposób wszystkie pozostałe systemy. (7) Jeśli podważacie tę wyższość, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

9. Fakt wyboru esperanto na preferowany środek międzynarodowego porozumiewania się jest często powiązany ze szczególnie silną więzią z miejscową kulturą oraz ze umocnieniem regionalnej lub narodowej tożsamości. (8) Jeśli podważacie ten fakt, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

10. Nieprzychylna krytyka esperanto niezmiennie pochodzi od ludzi, którzy nie sprawdzili faktów i nie porównali esperanto w praktyce z innymi metodami stosowanymi przy porozumiewaniu się pomiędzy ludźmi o różnych językach. (9) Jeśli podważasz to spostrzeżenie, proszę zacytować autorytety, które nieprzychylnie osądzają esperanto na podstawie obiektywnego badania: przebadania środowiska esperanckiego; obserwacji zebrań; analizy nagranych rozmów; przestudiowania tekstów literackich; badań esperanckich czasopism; porównania tłumaczeń; eksperymentów w nauczaniu; itp.

11. Esperanto jest językiem zadziwiającym z powodu jego elastyczności, wigoru i bogactwa ekspresji, co potwierdza jego literatura. (10) Jeśli chcesz podważyć zalety literatury esperanckiej, to proszę o podanie dowodu będącego podstawą waszego stanowiska.

Powyższych faktów nie można ignorować. Gdy się je zbada, odkryje się, że badacze i autorzy, którzy przestudiowali je w praktyce, jednomyślnie dochodzą do tego samego wniosku, mianowicie że ze wszystkich systemów porozumiewania się wykorzystywanych wśród ludzi o różnych językach ojczystych esperanto jest środkiem, który przedstawia dla większości ludzi największe korzyści przy minimalnych wadach. (11)

Jesteśmy przekonani, że wasze obowiązki wobec Europy oraz Europejczyków traktujecie niezmiernie poważnie. Dlatego, biorąc pod uwagę podane powyżej fakty, prosimy was o podjęcie działań w Parlamencie Europejskim w sprawie:

a) przeciwdziałania wpływowi mylących twierdzeń często rozpowszechnianych o esperanto, które skutkują jedynie pozbawieniem Europejczyków możliwości efektywnego skorzystania z ich prawa do porozumiewania się;

b) jawnego zalecenia nauki i praktykowania esperanto;

c) zaproszenia Krajów Członkowskich do rozważenia możliwości wprowadzenia nauki esperanto w szkołach jako pierwszego języka obcego w celu przygotowania uczniów do późniejszej nauki innych języków obcych;

d) ostrzegania Europejczyków o niebezpieczeństwach, które dominująca pozycja przyznawana językowi angielskiemu w życiu międzynarodowym tworzy dla kulturowej różnorodności Europy, demokracji oraz rozwoju lokalnej tożsamości, o niebezpieczeństwach, których rozpowszechnione szeroko używanie języka esperanto pozwoliłoby uniknąć.

Czy zgadzacie się podjąć takie działanie? Jeśli nie, to wyjaśnijcie powód swojej odmowy. Szczególnie ważna jest dla nas wiedza na temat tego, jak oceniacie tę odmowę w porównaniu z:

- oficjalnymi oświadczeniami podkreślającymi potrzebę promowania obustronnej wiedzy na temat różnych kultur europejskich;

- moralnym obowiązkiem każdego Kraju Członkowskiego do używania pieniędzy podatników jak najbardziej efektywnie;

- prawa każdego obywatela, uznanego w artykule 10 poprzednio wspomnianej Konwencji, "do otrzymywania zrozumiałej informacji oraz idei bez względu na granice".

Proklamowanie jakiegoś prawa, lecz odmowa poinformowania nim obdarzonych o najbardziej odpowiednich środkach korzystania z niego, jest hipokryzją.

Tradycje europejskie wzajemnego poszanowania i intelektualnej uczciwości zabraniają dokonywania sądów zanim odpowiednia informacja nie zostanie przestudiowana a fakty sprawdzone. Lecz w omawianej tutaj dziedzinie powszechną praktyką jest dokonywanie niepotwierdzonych osądów. Ufamy, iż wasze poczucie odpowiedzialności odwróci przestawiony trend i posunie naprzód obiektywność oraz ducha demokracji. Demokracja nie może istnieć bez dyskusji, a debatowanie bez kosztów na wszystkich poziomach skali społecznej jest tylko wtedy możliwe, gdy osoby zaangażowane posiadają do swojej dyspozycji odpowiednie wspólne środowisko do wymiany idei i informacji. Gdy zgodziliście się na reprezentowanie części społeczności europejskiej, przyjęliście obowiązki zapewnienia poszanowania podstawowych praw i wolności, łącznie z prawem do porozumiewania się. W skład tych obowiązków wchodzi bezstronne studiowanie różnych dostępnych alternatyw do przezwyciężania barier językowych, jak również podejmowanie działań na korzyść tych najbardziej korzystnych.

Jeśli życzycie sobie otrzymać więcej informacji, nie wahajcie się skontaktować z nami.

Dziękujemy za waszą uwagę, którą poświęcicie na ten list otwarty.

Z poważaniem

Claude Piron

Antonio Alonso Núñez, Rosa 26-5°-C, ES-15701 Santiago de Compostela

Märtha Andreasson, L. Tolseredsväg 2265, SE-426 42 Hisings Kärra

Raymond Boré, 481 Square Zamenhof, FR-73000 Chambéry

Umberto Broccatelli, Via G. Brodolini 10, IT-00139 Rome

David R. Curtis, 7 St Jude's Terrace, Weston-super-Mare, BS22 8HB, GB

Giordano Formizzi, FEI, Via Villoresi 38, IT-20143 Milan

Miguel Faria de Bastos, Edificio America, Rua S. Pereira Gomes 7.9°-906, PT-1600 Lisbon

Ejnar Hjorth, Christianasgade 38-2, DK-9000 Ålborg

R. Hoogendoorn, P.C. Hooftlaan 14, NL-3768 GS Soest

Liam O'Cuirc, 14 Céide Ghleann Alainn, Séipéal Iosoide, Ath Cliath 20, Ireland

Germain Pirlot, Steenbakkersstraat 21, BE-8400 Ostend

Angelos Tsirimokos, 405 Avenue Louise, BE-1060 Brussels

Katrin Uhlmann, Beethovenallee 7, DE-53173 Bonn

UWAGI I ODNOŚNIKI

1. Mark Fettes, "Europe's Babylon: Towards a single European Language?", History of European Ideas, 1991, 13, Nr 3, strony 201-202. Ankieta przeprowadzona przez Lintas Worldwide pokazała, że 94% mieszkańców Unii Europejskiej nie jest w stanie zrozumieć przeciętnego przykładu z języka angielskiego. We Francji 82% operatorów telefonicznych w firmach i instytucjach nie było w stanie odpowiedzieć na podstawowe pytania zadane im po angielsku. ("Une enquète exclusive Multilignes-Actiphone/Challenges - La standardiste file à l'anglaise", Challenges, luty 1995, strona 80).

2. "Każdy, kto próbował nauczyć się języka obcego, wie, że prawdziwa wielojęzyczność jest zjawiskiem rzadkim. Regułą jest, iż język ojczysty to jedyny, w którym ma się opanowane wszystkie niuanse. Jest się silniejszym politycznie, gdy mówi się w swoim własnym języku. Wyrażanie się we własnym języku daje przewagę nad tymi, którzy chcąc nie chcąc są zmuszeni do używania innego języka." (European Parliament, Rapport sur le droit à l'utilisation de sa propre langue, 22 marca 1994, A3-0162/94, DOC. FR/RR/249/249436.MLT PE 207.826/déf., strona 10).

3. Helmar Frank, "Empirische Ergebnisse des Sprachorientierungsunterrichts", Zeitschrift für Phonetik, Sprach- wissenschaft und Kommunikationsforschung, 1983, 6, strony 684-687. "Chociaż nie jest to język ojczysty, esperanto nie jest również językiem obcym. Doświadczony użytkownik esperanto nigdy nie odczuwa go jako języka obcego." (Pierre Janton, "La résistance psychologique aux langues construites, en particulier à l'espéranto", Journée d'étude sur l'espéranto, Paryż: Uniwersytet Paryski-8, Instytut Lingwistyki Stosowanej i Nauczania Języków, 1983, strona 70). W temacie łatwości esperanto zobacz również przykładowo na prace Normana Williamsa, Report o nauczaniu esperanto od 1948 do 1964 (Manchester: Denton Ergeton Park County School, 1965); Claude'a Pirona, "L'espéranto vu sous l'angle psychopédagogique", Bildungsforschung und Bildungspraxis / Éducation et Recherche, 1986, 8, 1, strony 11-39; Richarda E. Wooda, "Teaching the Interlanguage: Some Experiments", Lektos (Louisville: Stowarzyszenie Nowoczesnego Języka, 1975), strona 68.

4. Claude Piron, Wyzwanie językowe (Paryż: L'Harmattan, 1994), rozdziały VI i VII.

5. Jest to potwierdzone przez grupę roboczą języka esperanto utworzoną przez fińskie Ministerstwo Edukacji: "Wyniki eksperymentów w nauczaniu pokazują, że wstępny kurs esperanto znacząco poprawia osiągnięcia uczniów w nauce języków obcych" (Opetusministeriön Työryhmien Muistioita, Opetusministeriön Esperantotyöryhmän Muistio, Helsinki: Ministerstwo Edukacji, 1984, strona 28). Obszerną bibliografię na temat tej dziedziny, pod tytułem Propädeutischer Wert der "Internacia Lingvo", można otrzymać w Instytucie Cybernetycznym Uniwersytetu w Paderborn, Niemcy.

6. Za wyjątkiem uszczerbków psychologicznych i społecznych, których można doznać, gdy prawda stanie się preferowana w stosunku do przesądów oraz zadowalający, chociaż niepopularny, wybór zostanie dokonany przed wyborami dyktowanymi modą.

7. Zobacz do Kanadyjskiego Centrum Praw Językowych, "Une solution à étudier: l'espéranto",  W kierunku Agendy Językowej: Futurystyczna Prognoza Dotycząca ONZ (Ottawa: Fakultet Prawa, Konferencja z 25-27 maja 1995), oczekuje na publikacje; podsumowanie prowizorycznego dokumentu. Zobacz również na Esperanto jako Międzynarodowy Język Pomocniczy. Raport Sekretariatu Ogólnego, przyjęty przez Trzecie Zgromadzenie (Geneva: Liga Narodów, dokument A.5 (1), 1922).

8. Gdzie jest mit? Gdzie rzeczywistość?, Cours et études de linguistique contrastive et appliquée, Nr 66 (Paryż: Uniwersytet Paryski-8, 1987), pierwszy paragraf na stronie 15 oraz odnośniki bibliograficzne na stronie 41. Zobacz również na strony 270-272 wspomnianej powyżej pracy Le défi des langues – streszczenie: Wyzwanie językowe (Paryż: L'Harmattan, 1994).

9. Alessandro Bausani, "Funzione e pregi dell'Esperanto", in Andrea Chiti-Batelli, ed., La comunicazione internazionale tra politica e glottodidattica (Milano: Marzorati, 1987), strona 121.

10. "Esperanto w żadnym razie nie jest jednolitym, maszynowym językiem, lecz, przeciwnie, jest językiem naturalnym i elastycznym. Potrafi wyrażać najbardziej subtelne odcienie myśli i uczuć, a w ten sposób umożliwia ono wyrażanie się w największym stopniu poprawne, literackie i estetyczne, które zadowoli umysły najbardziej wymagające i precyzyjne; nie może ono martwić tych, którzy chcą wiernie trzymać się swoich języków ojczystych" (Maurice Genevoix, pisarz francuski, Sekretarz Akademii Francuskiej, w wywiadzie przeprowadzonym przez Pierre'a Delaire'a, Francuska Narodowa Sieć Radiowa, 18 luty 1955). Na temat literatury esperanckiej zobacz na Pierre'a Jantona, L'espéranto (Paryż: PUF, 1978), roz. V; Humphrey'a Tonkina, Kod czy Kultura: Przypadek Esperanto (Filadelfia: Uniwersytet  Pensylwanii, 1968); Margaret Hagler, Język Esperanto jako Medium Literackie (wyciąg z pracy doktorskiej, Uniwersytet Stanu Indiana, 1971); Williama Aulda, "Rozwój języka poetyckiego w esperanto", Dokumenty Esperanckie (Rotterdam: UEA, 1976, Nr 4 A). Fakt, iż międzynarodowy Klub Pisarzy posiada obecnie oddział esperancki, jest dowodem na godny uwagi poziom literatury opublikowanej w języku esperanto.

11. Andrea Chiti-Batelli, La politica d'insegnamento delle lingue nella Comunità europea (Rzym: Armando, 1988), szczególnie strony 142-156. Zobacz również na Umberto Eco, La ricerca della lingua perfetta (Bari: Laterza, 1993), strony 350-357.

Wywiad dla gazety "Nova Homaro"

– Dlaczego obecnie, mianowicie w XX wieku, pojawił taki duży popyt na psychoterapię? Jakie zmiany społeczeństwa odzwierciedla taki rozwój psychologii i psychoterapii, głównie nauki o duszy?

Powody są liczne i złożone. Jednym z nich jest przyspieszenie rytmu życia w porównaniu z rytmem obowiązującym wcześniej przez wieki. Żąda się, aby ludzie szybciej pracowali, szybciej przemieszczali się z miejsca na miejsce, szybciej rozwiązywali problemy, itd. To tworzy napięcie w systemie nerwowym, przy którym może pomóc psychoterapia.

Innym powodem jest to, że wiele zmieniło się w społeczeństwie, na przykład rola kobiet; ilość małżeństw, które nie chcą żyć razem; reklama skierowana do dorosłych i do dzieci, która czyni ich wymagającymi; zmniejszenie się zdolności – lub woli – znoszenia frustracji; zamieszanie w dziedzinach, gdzie wcześniej panowała stabilność, np. religia oraz światopogląd; utrata pewności w stosunku do sposobów nauczania oraz wiele innych czynników.

Należy również powiedzieć, że wiele godzin poświęcanych telewizji wymaga zbyt dużo od systemu nerwowego, ponieważ telewidz pozostaje nieruchomy, lecz ze zmysłami wystawionymi na ciągłą i szybko zmieniającą się stymulację. Tak powstaje napięcie, którego ciało nie potrafi się pozbyć w sposób naturalny za pomocą ruchu lub czynności cielesnych, albo przez prosty odpoczynek bez stymulacji zmysłów lub po prostu przez rozmowę czy zabawę. Środki stosowane tradycyjnie do zrównoważenia funkcjonowania nerwów, jak cisza, spokój, ciemność, powolna i cicha muzyka, samotna medytacja oraz tym podobne, już nie przyciągają.

Lecz na pewno jednym z najważniejszych czynników w popycie na psychoterapię jest to, że ludzie odkryli, iż wiele z tego, co przedtem było uważane za fatalne – poczucie bycia nieszczęśliwym, konflikty interpersonalne, powtarzanie się niepowodzeń – w rzeczywistości nie jest fatalne, lecz zakorzenia się we sposobie, według którego rozwinęła się i funkcjonuje indywidualna psychika, i że funkcjonowanie psychiki może stać się dużo bardziej uszczęśliwiające poprzez psychoterapię, ponieważ pomaga ona uświadomić sobie wady i się ich pozbyć.

– Czym jest dusza – czy to jest osobowość człowieka, jego zwyczaje, intelekt, wykształcenie, czy coś większego? Gdzie się ona znajduje?

Dla wierzącego dusza jest częścią człowieka, która przeżywa śmierć. Dla materialisty dusza jest czymś, co nie istnieje. Dla naukowca jest ona pojęciem bez obiektywnej zawartości, być może interesującym z literackiego punktu widzenia, lecz zbyt nieprecyzyjnym, aby można go było przydatnie zastosować. Dla innych stanowi ona głównie siedlisko uczuć.

Wiele osób używa słów "dusza", "psychika", "umysł" i "duch" bez dobrego rozróżniania ich. Najłatwiej jest zdefiniować umysł. Jest on częścią żyjącej istoty, która zajmuje się informacjami, nie tylko świadomie, lecz również – w dużej części – nieświadomie. “Duch” jest przeciwieństwem materii, odnosi się do sfery innej niż tej zajmowanej przez umysł, odnosi się do czegoś, co znajduje się po drugiej stronie materialnego życia. Liczenie jest czynnością umysłową, modlitwa jest czynnością duchową. Psychika jest tą częścią istoty żyjącej, poprzez którą odczuwa, poznaje, wyobraża sobie, czyni i reaguje, stara się, chce, itd. W jakimś sensie jest fachowe słowo na to, co zwykle nazywa się duszą, lecz dusza jest szerszym konceptem. Oprócz wyżej zacytowanego sensu oznacza ona również atmosferę kulturową, coś trudnego do zdefiniowania, lecz wibrującego głęboko w nas i trochę nas definiującego, jak w wyrażeniu *rosyjska dusza*.

Dla mnie jest ona również tym w nas, co ożywia ciało. Ciało jest materią, lecz jeśli żyje, to nie jest bezwładne, nie przypomina maszyny, jest połączeniem molekuł, oczywiście, lecz to połączenie zachowuje same siebie pomimo ciągłego zmieniania się, odtwarza same siebie i troszczy się samo o swoje dalsze istnienie; oprócz tego czuje, cierpi, cieszy się.

Co zrozumiałe, nie istnieją ostre granice pomiędzy tymi koncepcjami i nie lokują się one na tym samym poziomie. Umysł jest zawarty w psychice, więc psychika jest czymś więcej niż umysłem. Dla mnie istnieje rozróżnienie pomiędzy psychiką a duchem, lecz istnieje rozległa strefa należąca do obu. Gdy obchodzę się z pacjentem, moje działania dotyczą tyle jego duszy i ducha, co jego umysłu i czującej emocje psychiki.

– Więc czym jest ludzka osobowość?

Osobowość w każdym momencie jest wynikiem wszystkich wpływów, które sprawiły, że dana osoba jest taką, jak jest, a nie inną. Czynniki wpływające na osobowość są bardzo różne: dziedzictwo genetyczne, zachowanie się w stosunku do nas naszych rodziców i członków rodziny, społeczeństwa (szkoły, środków masowego przekazu, służby wojskowej, napotkanych wpływowych osobistości, itd.), decyzji , które podjęliśmy, gdy stanęliśmy przed wyborem (przykładowo decyzja zapalenia papierosa potrafi mieć poważne konsekwencje, których dałoby się uniknąć, jeśli za każdym razem, gdy zaproponowano nam papierosa, zareagowalibyśmy odmownie). Gdy wybieramy pomiędzy dwoma lub więcej możliwościami, często robimy to naprawdę bez zastanowienia, a jednak wybieramy i te decyzje, jedna po drugiej, tworzą naszą osobowość i mogą posiadać poważne następstwa w naszym życiu. Do tego wszystkiego, aby sprawę zamknąć, należy dodać czynniki, których nie znamy, przykładowo poprzednie życie, jeśli jest nieco prawdy w teorii reinkarnacji, wpływ duchów, jeśli tezy spirytyzmu są nieco prawdziwe, wpływ ciał niebieskich, jeśli jakąś prawdę zawierają tezy astrologiczne.

Gdzie znajduje się dusza? Powiedziałbym, że w naszym ciele lub przez całe nasze ciało. W wielu kulturach, głównie afrykańskich i azjatyckich, nasze ciało jest postrzegane jako przykryte przez – lub splecione z innym "subtelnym" ciałem, inną warstwą, której nie daje się bezpośrednio dostrzec za pomocą naszych zmysłów, jednakże będącą materialną, lecz utworzoną z o wiele delikatniejszej, lepszej materii niż mogą zobaczyć nasze oczy. Jeśli to istnieje, to być może jest duszą. W naszym społeczeństwie wielu powiedziałoby, że dusza jest w naszym mózgu. Jest faktem, że wiele funkcji tradycyjnie przypisywanych duszy posiada swoje centra rozkazowe i informacyjne, a przynajmniej ich odbicia, w mózgu.

– Wg statystyk depresja jest główną chorobą XX wieku. Ludzie żyją "w sobie", posiadają duży egoizm. Skąd ogólnie bierze się depresja? Czy być może znaczy to, iż ludzie muszą opuścić swoją "skorupę", zjednoczyć się i być obok siebie? Jeśli tak, jak możemy tego dokonać?

Depresja w części bierze swe źródło w zbytnim napięciu nerwowym, o którym mówiłem na początku. Zbytnia, niezrównoważona stymulacja systemu nerwowego prowadzi do depresji. Ludzie współcześni zwykle nie przestrzegają reguł higieny nerwowej, które wymagają naprzemiennego działania i odpoczynku, dźwięków i ciszy, światła i ciemności, pracy ręcznej i umysłowej, itd.

Lecz również wpływ mają inne czynniki. Na przykład, naturalne jest przeżywanie depresji po śmierci kogoś intensywnie kochanego lub po stracie wolności albo normalnego trybu życia (jak zdarza się, gdy wojna pojawia się w miejscu, gdzie żyjemy). Lecz często depresja jest również powiązana z utratą sensu.

W minionych wiekach życie posiadało sens dla wszystkich, którzy wierzyli w życie po śmierci. Żyło się, aby zasłużyć na wejście do raju, a droga tam była jasno oznaczona i znana, również dostępne były środki (przykładowo spowiedź) na naprawę błędów zrobionych po drodze.

Obecnie bardzo często ludzie nie wiedzą, jaki sens ma ich życia lub jaki powinno mieć. Utracili kontakt ze źródłem nadającym sens, które żyje głęboko w ich psychice lub duszy. Aby znaleźć ten sens, trzeba wyciszyć się, przestać działać, wsłuchać się w najgłębsze wnętrze, wejść głęboko w siebie, otworzyć swoją duszę, jeśli te określenia mają dla pani jakiś sens.

Nowoczesne społeczeństwo faworyzuje przeciwieństwo tych działań: lubi hałas, ciągłą aktywność, powierzchowne myślenie i zainteresowania, skoncentrowanie się na posiadaniu rzeczy materialnych lub na komforcie i rozrywkach czy na cenieniu ego, a ono nie lubi słuchania innych ani siebie samego, boi się zanurzyć głęboko i stanąć twarzą w twarz z problemami rzeczywistości. Faworyzuje ucieczkę od sytuacji problemowych i od siebie samego, od własnych prawdziwych pytań, jak sens życia i śmierci. Alkoholizm jest jednym z takich miejsc ucieczki, do których uciekają ludzie od swoich problemów i od świadomości ich istnienia. Często jest zewnętrzną oznaką depresji.

Paradoksem jest, iż gdy się poświęci czas na głębokie wejście we własną osobowość, aby znaleźć tam ten sens, to odkrywa się, że sens ten wymaga, aby się nie izolować. Lecz tak jest. Aby nasze życie miało sens, konieczne jest podejście do innych, zainteresowanie wszystkim, co nie jest nami samymi. Rzecz zrozumiała, jesteśmy ograniczeni i nie możemy poważnie interesować się każdym znajomym bądź nieznajomym, lecz głębokie współbrzmienie z każdym, bardzo intensywne w przypadku osoby naprawdę bliskiej, z konieczności zupełnie nieintensywne w przypadku kogoś nieznajomego, jest częścią sensu życia, która chroni przed depresją.

Pragnienie zrozumienia świata i ludzi, pragnienie, aby rośli oni zgodnie ze swoją naturą, w szacunku, pragnienie, aby używali swojego potencjału twórczego i w ten sposób uszczęśliwiali siebie i innych, pragnienie utrzymywania z nimi relacji, jeśli na to pozwalają (wymuszanie zawsze jest czymś złym), to są pragnienia związane z głębokim sensem. Proszę zauważyć, że utrzymywanie relacji może odbywać się – w wyjątkowych przypadkach  – bez bezpośredniego porozumiewania się. Wiele niezwykłych osobowości może się fizycznie izolować (jak niektórzy mędrcy w Himalajach lub mnisi w zagubionych klasztorach), a jednak nie być duchowo izolowanymi, ponieważ ciągle modlą się za innych, a to sytuuje się w centrum ich zajęć. Tym, co powoduje depresję lub jest wynikiem depresji, jest skoncentrowanie się na poziomie powierzchownym (na przyjemności, reputacji, sprawach materialnych, trosce o oznaki starości lub sposobie ubierania się, itp.).

Pyta Pani, jak możemy wyjść z naszej skorupy i połączyć się z innymi. Odpowiadam: biorąc na poważnie naszą najgłębszą naturę, która pobudza nas do utrzymywania relacji. Gdyby to nie istniało, nie istniałyby języki. Gdy dzieci na wycieczce w autobusie znajdą się na tym samym poziomie na drodze z autobusem nadjeżdżającym z kierunku przeciwnego, spontanicznie machają rękami. Ta podstawowa potrzeba pozdrawiania jest wyrazem tej naszej głębokiej natury, która kieruje się na innych, nie tylko na ludzi, lecz również na zwierzęta, rośliny, przedmioty, idee, utwory muzyczne, dzieła sztuki i inne mnogie cuda naszego wszechświata.

Aby wejść w naszą najgłębszą naturę, należy poświęcić na to czas, uspokoić swoje serce (duszę, umysł, psychikę) i "zagłębić się w wewnętrznej ciszy", jak mówiła jedna z moich pacjentek. Osoby religijne mogą nakazać swojej duszy poszukiwania kontaktu z Bogiem lub z jakimiś świętymi. Ateiści mogą nakazać swojemu "jestestwu" (ego) lub nieświadomej części swojej osobowości szukać tego, co jest w nich najbardziej podstawowe, najbardziej zasadnicze, najbardziej pełne potencjalnych, jeszcze nierozwiniętych sił.

– Dlaczego tworzy Pan w esperanto?

Tworzę w esperanto, ponieważ lubię ten język. Jest on zadziwiającym materiałem dla artystycznego tworzenia. Esperanto jest dla mnie jak marmur dla rzeźbiarza, jak orkiestra dla kompozytora. Tworzę również, ponieważ pragnę wzbogacić jego kulturę, nie wiem, czy mój wkład posiada wartość, lecz przynajmniej robię to w tym kierunku. Oprócz tego tworzę w esperanto, ponieważ jest to jedyny język, w którym potrafię tworzyć i który przenika ponad granicami określonej kultury.

Nie potrafiłbym tworzyć po angielsku lub po rosyjsku, chociaż w pewnym stopniu potrafię używać tych języków. Lecz nie literacko. Aby tworzyć literacko, należy opanować materiał na bardzo wysokim poziomie, którego nigdy nie osiągnę w języku obcym innym niż esperanto. Gdybym nie używał esperanto, byłbym skazany tworzyć tylko dla osób francuskojęzycznych. Jest dla mnie wprawiającą w entuzjazm przyjemnością otrzymywanie listów lub wiadomości poprzez Internet czytelników z Mongolii, Togolandu, Brazylii, Finlandii czy Patagonii, których bym nie otrzymał, gdybym tworzył w innym języku.

– Czy ludzkość potrzebuje wspólnego jednoczącego ich języka? Po co?

Nie powiedziałbym, że ludzkość potrzebuje wspólnego języka. Żyje ona już tysiące lat bez czegoś podobnego i ten brak nie przeszkadzał jej w tym życiu. Nie chodzi zatem o konieczną potrzebę. Lecz sądzę, że ludzie są na nią genetycznie zaprogramowani.

Jeśli dziecko, które nie jest głuche i posiada doskonale funkcjonujące organy mowy oraz mózg, a mimo to osiąga wiek sześciu lat, nigdy nie wypowiedziawszy ani jednego słowa, wszyscy myślą: "to coś nienormalnego", i szuka się kogoś, kto będzie potrafił je wyleczyć. Oznacza to, że uważa się za normalną umiejętność komunikowania się z osobami z otoczenia.

Podobnie, normalną jest umiejętność komunikowania sie z innymi, nawet jeśli należą oni do innego narodu. Nasz mózg jest na to zaprogramowany. Więc jest coś nienormalnego w ogólnej nieumiejętności porozumiewania się na skalę światową. Jedynym powodem, dla którego większości ludzi nie udaje się wypełnić tego genetycznego zaprogramowania na poziomie międzynarodowym, jest to, że wybierają oni niewłaściwy język. Tego dowodzi esperanto.

Proszę porównać rozmowę w języku angielskim pomiędzy przeciętnym Brazylijczykiem i Rosjaninem z podobną rozmową podobnych osób w języku esperanto. Ci pierwsi porozumiewają się z trudem i ledwo rozumieją siebie nawzajem, jakby ośrodek mowy w ich mózgu był uszkodzony. Ci drudzy porozumiewają się normalnie, tak samo dobrze jak w swoim języku ojczystym. Gdy esperanto jest wspólnym językiem, znikają wszelkie symptomy bezjęzykowości (mówiąc fachowo – afazji), które można zaobserwować, gdy przeciętne osoby różnojęzyczne próbują się porozumiewać w inny sposób, przykładowo przy pomocy języka angielskiego. To, że ci pierwsi poświęcili sześć lub siedem lat na naukę angielskiego, podczas gdy ci drudzy poświęcili na esperanto jedynie kilka miesięcy, również pokazuje, gdzie względnie pojawia się normalność i nienormalność.

– Esperanto łączy ludzi. Lecz w głównej części (wyrażam osąd na podstawie wiadomości podawanych w mediach masowych) szczyt popularności esperanto minął, a obecnie rozumie się, że wszyscy ludzie nie mogą mówić w tym języku. Co, z Pana punktu widzenia, może zjednoczyć wszystkich ludzi, jeśli nie udało się tego dokonać tej przepięknej metodzie – wspólnemu językowi? W jakim celu mogą się oni zjednoczyć lub strach przed czym może ich do tego zmusić?

Sądzę, że nadejdzie dzień, gdy prawie wszyscy będą w stanie porozumiewać się za pomocą esperanto. Jest o wiele za wcześnie, aby osądzać ten język jako porażkę, tym bardziej gdy poprzez Internet rozwija się on z ogromną prędkością. Z historycznego punktu widzenia nie jest prawdą, że esperanto kiedyś odnosiło sukcesy, a później podwinęła się mu noga, albo że wyraża ono niemożliwe do zrealizowania marzenie. Jest to wrażenie stworzone przez media masowe, które wspominają go tylko od czasu do czasu, przy przypadkowych okazjach, ponieważ nigdy nie jest on składnikiem "informacji", "wiadomości". Z jakiego powodu miano by mówić o drzewie, które sobie spokojnie rośnie? To nie zainteresowałoby publiki. Podobnie, pomija się milczeniem to, że esperanto nigdy nie przestało dyskretnie rozprzestrzeniać się od momentu swojego pojawienia się na scenie światowej.

Oprócz tego, ludzie odrzucający esperanto czynią to zawsze czy to z powodu nieporozumienia – wyobrażają sobie, że jego celem jest zastąpienie języków ojczystych, których słusznie nie pragną utracić – czy to z powodu braku zasięgnięcia o nim prawdziwych informacji, o jego kulturze, potencjale, użyteczności praktycznej i psychologicznej. Jeśli się porówna go z innymi środkami stosowanymi w porozumiewaniu międzynarodowym – językiem angielskim, tłumaczeniem i interpretacją, bełkotem nieopanowanego w pełni języka z wieloma gestami, itd. – narzuca się wniosek, że stosunek pomiędzy efektywnością i inwestycją (pieniężną, czasową, wysiłkiem) jest tak korzystny dla niego, iż jest całkiem pewne, że któregoś dnia stanie się on powszechnie używany, tak samo jak osoba w jedenastym wieku, porównawszy cyfry rzymskie z arabskimi, mogłaby z pewnością powiedzieć, iż pewnego dnia społeczeństwo przejdzie z cyfr rzymskich – lub ze sposobu greckiego i hebrajskiego notowania liczb – na cyfry arabskie, o wiele praktyczniejsze. Ludzkość opierała się przez 3 lub 4 stulecia, lecz w końcu najwygodniejsze rozwiązanie zwyciężyło.

Słusznie użyła Pani  słowa "strach". Tym, co może zjednoczyć ludzi, jest sukces w pokonaniu strachu (nawiasem mówiąc, jest to jedna z funkcji psychoterapii). Mogą się zjednoczyć, ponieważ dobrze jest być razem. Istnieje w esperanto zadziwiające słowo: amikumi (dokładnie nieprzetłumaczalne, oznacza cieszenie się przyjaciółmi, przebywaniem wśród nich). “Mi venas al kongresoj por amikumi” (chodzę na kongresy, aby cieszyć się towarzystwem przyjaciół), raz powiedział mi jeden kolega. Przyjemne jest czucie się otoczonym przez przyjaciół, przeżywać przyjazną atmosferę, odczuwać uczucia przyjacielskie. Ludzi lubią przebywać razem. Lecz aby móc spełnić swój potencjał skłonności do miłości, należy pokonać strach.

Ktoś inny jest początkowo czymś nieznanym. W głębi ludzkiej psychiki występuje konflikt pomiędzy dwoma odwrotnie skierowanymi skłonnościami. Jedna pobudza nas do unikania rzeczy nieznanych, ponieważ mogą one naruszać nasze poczucie bezpieczeństwa. Zabezpiecza nas to, co jest znane, swojskie. Lecz na samym dnie nas istnieje również przeciwna tendencja, skłonność do przeżywania czegoś nowego, badania, odkrywania nieznanych obszarów, poszerzania swojego uniwersum, itd. Napięcie pomiędzy tymi dwoma podstawowymi skłonnościami jest podstawą ludzkiej dynamiki. Jednocześnie posiadamy w sobie siłę, która mówi: "Zostań tutaj, nie odchodź, nie próbuj czegoś nieznanego,  tak dobrze jest pozostawać w swojskich ramach bez potrzeby przystosowywania się do czegoś nowego!" oraz siłę, która mówi: "idź badać, idź odkrywać, idź zaznawać, używaj swojego potencjału, spotykaj innych, nie ma potrzeby walki do osiągnięcia twojego celu, nie bój się batów!" Opór przeciwko esperanto bierze swe źródło z pierwszej tendencji, a zainteresowanie tym językiem z drugiej.

– Czy ogólnie istnieje coś podobnego między ludźmi z całego świata? Co?

Wielkim problemem wielu ludzi jest to, iż nie nauczono ich myśleć wzdłuż dwóch różnych osi. Jednak, aby wiedzieć, czy w naczyniu wysokim, długim, wąskim jest tyle samo wody co w stojącym obok naczyniu szerokim, niskim, krótkim, należy myśleć wzdłuż dwóch osi, mianowicie, że to, co traci się wzdłuż osi pionowej, zyskuje się wzdłuż poziomej. Podobnie, aby właściwie oceniać ludzkość, należy jednocześnie myśleć wzdłuż osi "podobieństwo" i wzdłuż osi "niepodobieństwo". Każdy z nas jest inny.

Od czasu pojawienia się człowieka na naszej planecie, milion lub więcej lat temu, nie było nikogo o takich samych odciskach palców, takim samym głosie, tej samej twarzy, tych samych gustach czy sposobie myślenia jak Pani. Wśród tych wielu miliardów ludzi jest Pani osobą unikalną, również ja. To duże niepodobieństwo. Lecz jednak, jeśli wykluczyć kilka godnych pożałowania błędów natury, bardzo istotnych dla określonych rodzin, lecz statystycznie nieznaczących, to każdy z nas posiada jeden nos, dwoje uszu, dwoje rąk z pięcioma palcami na każdej, każdy z nas posiada zdolność mówienia, kochania, pewnego rodzaju twórczości artystycznej, czucia, solidaryzowania się, współpracowania oraz tysiąc innych cech wspólnych dla całej ludzkości. To jest oś podobieństwa. Oczywiście połączenie tych dwóch osi sprawia, że życie jest zachwycające. Zawsze możemy spotkać kogoś, z kim mamy coś wspólnego, a jednak ten "ktoś" będzie interesujący, możliwy do pokochania, do poznania, ponieważ on lub ona jest jest radykalnie różny od nas, nie jest naszą kopią. Para najlepiej współżyje ze sobą, jeśli posiada wspólnie jeden sposób podejścia do rzeczywistości, lecz również jeden zupełnie różny. Bycie podobnym z jednego punktu widzenia, lecz przeciwnym z innego, to jest przepis na szczęście. Co jest słuszne dla pary, jest również słuszne dla całej ludzkości.

Wywiad przeprowadziła główna redaktorka "La Nova Homaro", Walerija Ważenina wraz z Konstantynem Aleksandrowem

Esperanto - fakt rzeczywisty

Claude Piron przemawiał do blisko 150-ciu uczestników w auli Uniwersytetu w Oslo. Wśród uczestników był  Jo Benkow, przewodniczący norweskiego parlamentu. Przemówienie tłumaczył na norweski Otto Prytz.

Czym jest esperanto? Faktem. Ważnym jest to podkreślać, ponieważ z powodu sposobu przekazywania informacji w naszym społeczeństwie wielu ludzi widzi w nim jedynie ideę lub projekt. Lecz ono jest faktem. Językiem. Językiem, którym na przykład codziennie mówi Radio Warszawa (już nie mówi za sprawą krótkowzrocznego prezesa Krzysztofa Czabańskiego, który został wyrzucony z zajmowanej funkcji, ale szkód zdążył narobić, przyp. tłum.) i Radio Pekin, a kilka razy w tygodniu Radio Vaticana oraz Szwajcarska Rozgłośnia Międzynarodowa, aby jedynie zacytować kilka. Językiem z młodą, lecz wybitną i ciągle powiększającą się literaturą, poezją i prozą, których autorzy pochodzą ze wszystkich kontynentów. Językiem, który jest domowym narzędziem porozumiewania się wielu par dwunarodowych. Językiem, na który na całym świecie przetłumaczono najwięcej piosenek. Językiem, którego używają wszelkiego rodzaju kongresy, spotkania, zjazdy, konferencje, tak liczne, że w latach 1985 i 1986 nie znalazł się nawet jeden dzień, aby nie odbywało się w nim gdzieś na świecie tego rodzaju zdarzenie esperanckojęzyczne.

Ludzie mają wiele błędnych pojęć na temat komunikacji językowej. Często twierdzi się, że za pomocą angielskiego można się porozumiewać wszędzie na świecie. To nie jest prawdziwe. Dotyczy być może Skandynawii, Holandii, Niemiec i Szwajcarii, lecz w Europie Wschodniej lepiej można porozumieć się niemieckim, nad Morzem Śródziemnym francuskim, a w wielu krajach Ameryki Łacińskiej prosty fakt używania angielskiego często wzbudza u rozmówcy spojrzenie pogardy i niechęć do pomocy. W Afryce po panowaniu francuskim i portugalskim angielski do niczego się nie przyda, tak samo w większej części Japonii, Wietnamu, Korei i w wielu podobnych krajach, w których, z wyjątkiem kilku kół handlowych, może służyć w dużym hotelu lub w towarzystwie lotniczym, umożliwiając jedynie najbardziej powierzchowne porozumiewanie się, lecz gdzie jest on praktycznie nigdzie nie przydatny w kontaktach z krajowcami. W przeciwieństwie do tego, w wielu zagubionych miasteczkach krajów takich jak Japonia, Węgry i Brazylia oraz wielu innych, gdzie nie jest możliwe poważne nawiązywanie kontaktów w języka angielskim, człowiek z rocznikiem ogólnoświatowej organizacji esperanckiej natychmiast znajdzie kontakt, w którym nie ujawnią się żadne problemy w porozumiewaniu się. Może on się porozumiewać z prostymi mieszkańcami równie doskonale, jak robi to u siebie w domu za pomocą języka ojczystego.

Tak, esperanto jest faktem. Pomimo ogromnie niesprzyjających okoliczności i ogólnie negatywnego stosunku społeczeństwa nigdy nie przestało się rozprzestrzeniać i rozwijać na kuli ziemskiej szerokie sieci przyjaźni pomiędzy ludźmi pochodzącymi z najbardziej różniących się kultur. Szanując każdą wartość kulturalną, zgadzając się na swoją rolę języka pomocniczego, ograniczone do porozumiewania się międzyplemiennego, nigdy się nie narzuca, lecz jest dostępne dla wszystkich, którzy pragną łatwo i głęboko porozumiewać się poprzez bariery językowe.

Punktem wyjścia tego nadzwyczajnego zjawiska społecznego jest chłopiec, który nieznośnie cierpiał przez nienawiść, pogardę i napięcia charakteryzujące życie w jego rodzinnym Białymstoku, polskim mieście jakby ukrzyżowanym pomiędzy czterema wspólnotami wzajemnie się nienawidzącymi: polską, ruską, żydowską i niemiecką. Ten chłopiec nazywał się Ludwik Łazarz Zamenhof.

W maju 1887 roku, dokładnie sto lat temu, pojawił się w Warszawie owoc tego cierpienia i wysiłków, które czynił ten młodzieniec, aby je przezwyciężyć, wymyślając praktyczny środek ukierunkowany na uderzenie w zło u jego korzeni. Tak, w 1887 27-mio letni młodzieniec opublikował na swój koszt pierwszą prezentację tego międzynarodowego narzędzia do porozumiewania się, czego jubileusz dzisiaj świętujemy.

Gdybyśmy się umieścili w ówczesnej sytuacji, ten jubileusz wyglądałby jak cud. Przecież żaden wydawca nie zgodził się na wydanie tego dziełka. Prawdziwym cudem jest to, iż ta nędznie wyglądająca broszurka pojawiająca się w mieście odległym od centrów życia międzynarodowego, stworzona przez młodzieńca nie mającego możliwości spowodowania jej sprzedaży przez normalne sieci księgarń, że ta nieprzyciągająca broszurka bez reklamy rozprzestrzeniła się na całym świecie w takim stopniu, że zrodziła żywy język, którym mówi się dzisiaj w ponad stu krajach. Cudem jest to, że tysiące ludzi, dla których komunikacja transkulturowa byłaby przedtem po prostu niemożliwa, dzięki temu językowi obecnie się nią cieszą. Dalszym cudem jest to, iż pomimo milczenia środków masowego przekazu postęp tego języka w ostatnich dziesięciu latach znacznie przyspieszył.

Dzisiaj, po stu latach, jeśli zadajemy sobie pytanie, czym w głębi jest ten cudowny język, to ze zdziwieniem stwierdzamy, że nie potrafimy na nie dać odpowiedzi. Esperanto przecież objawia się jako zjawisko społeczno-językowe bardziej skomplikowane niż wyobrażaliśmy sobie na początku. Przeplata się w nim tyle czynników z kręgów politycznych, gospodarczych, społecznych, lingwistycznych, estetycznych, itd., iż żaden pojedynczy człowiek nie jest obecnie w stanie pojąć je w całości. Również esperantyści nie wiedzą, naprawdę głęboko, co kładzie się pod tą rzeczą realną. A w mojej opinii Zamenhof tego również nie wiedział.

Zwykle patrzy się na esperanto jak na wynik racjonalnej, dobrowolnej decyzji. Lecz historycznie nie tak rozwijały się sprawy. Już przed osiągnięciem wieku dorosłego Zamenhof znalazł się prawie obsesyjnie w objęciach narzucającego się obowiązku wypracowania projektu języka międzykulturowego. Był jedynie chłopcem, gdy zaczął go realizować. Gdy zdarzyła się pierwsza rozmowa w prapierwowzorze esperanto, nie miał jeszcze 20-tu lat.

Uczucie nieodpartego zewu, które zmusiło go do zainicjowania nowego języka, było jakby skrystalizowaniem się w nim ogromnie silnej, lecz jedynie mgliście uświadamianej sobie tęsknoty do porozumiewania się poprzez granice, istniejącej u wielu pod koniec XIX wieku. To kolektywne odczucie wymagało osoby do urzeczywistnienia się. Na jego zew chłopiec Zamenhof czuł się zobowiązany odpowiedzieć "tak". Był narzędziem sił społecznych i historycznych, które przewyższały go ogromnie, jak obecnie przewyższają każdego z nas. A że były ogromnie potężne, tego dowodzi historia języka. Przedstawia ona przecież ciąg kryzysów, napięć i sytuacji na pozór zgubnych. Lecz każdy pojawiający się problem był w nieprawdopodobny sposób rozwiązywany.

Prawie jednomyślnie lingwiści oświadczyli, że język ten rozbije się na dialekty i umrze. Czyż nie to było najbardziej prawdopodobne? Lecz kiełek języka, używanego konkretnie w najróżniejszych sytuacjach, zjednoczył się, umocnił się, stał się bogatym, elastycznym, naprawdę żywym językiem, jednakże nie tracąc swojej oryginalnej prostoty. Żaden człowiek o zdrowym rozumie nie mógł wierzyć pod koniec XIX stulecia, że po stu latach ten język będzie posiadał interesującą, oryginalną literaturę, będzie narzędziem do porozumiewania się ogromnej liczby międzynarodowych spotkań, będzie używany w miasteczkach Korei, Nowej Zelandii, Brazylii, Mongolii, których nazwy są powszechnie nieznane, a których Europejczycy nigdy nie odwiedzają.

To zjawisko społeczno-językowe pozostaje w większej części tajemnicze, lecz przynajmniej jedną rzecz można o nim powiedzieć z pewnością: esperanto jest oporne. Doświadczyło wielu prześladowań, zakazów oraz innych przeżyć, które normalnie powinny oznaczać jego śmierć. Wszystkie je przetrwało. Nawet postępuje jego rozprzestrzenianie się z godnym uwagi przyspieszeniem, głównie w ciągu ostatniej dekady.

To rozprzestrzenianie się. które postępuje bez wsparcia politycznego czy finansowego oraz bez reklamy, nie byłoby możliwe, gdyby esperanto nie przenosiły potężne siły społeczne. Lecz siły społeczne, które od początku zwalczają je, nie są mniej imponujące. Działają one zwykle poza świadomością z tym dziwnym rezultatem, że ludzie uczciwi po prostu nie zauważają, że w stosunku do esperanto działają one wbrew zasadom uczciwości, które z pewnością uznają i stosują. Na przykład, szczerość jest bardzo wyraźnie wyczuwana w słowach przewodniczącego komisji Parlamentu Europejskiego, która odrzuciła w kwietniu 1984 rezolucję sprzyjającą esperanto bez przestudiowania faktów. Objawia się ona również w motywach, za pomocą których francuski minister edukacji w lutym 1982 próbował usprawiedliwić swoją odmowę przyjęcia esperanto, jako możliwy do wyboru przedmiot szkolny. Ponieważ nie przestudiował danych, oparł się na błędnych faktach, lecz nie można wątpić, iż miał on najczystsze intencje.

Zwykle przed wydaniem werdyktu zbiera się dane i studiuje fakty. Tak czyni się w sądownictwie, tak czyni się również w przemyśle przed wybraniem wśród wielu procedur. Również w nauce czyni się tak samo. A przy esperanto czyni się przeciwnie. Werdykt jest ogłaszany przed zebraniem danych, wybór jest czyniony bez porównania z systemami konkurencyjnymi, zjawisko jest wyjaśniane bez spojrzenia na fakty.

Często oficjalne instytucje były zapraszane do dyskusji o esperanto, lecz odrzucały ją przed poinformowaniem się. Być może najładniejszym przykładem jest petycja przekazana ONZ w 1966 roku. Zawierała ona prawie milion indywidualnych podpisów – m.in. podpis Pera Bortena, premiera Norwegii – plus podpisy około 4000 organizacji obejmujących w sumie 73 miliony członków z 80 krajów. Siedemdziesiąt trzy miliony! Prawdopodobnie to jest najbardziej rozległa petycja, która kiedykolwiek została zaprezentowana w historii świata dla propozycji biorącej swe źródło z prywatnej inicjatywy nie związanej z organizacją ekonomiczną, polityczną czy religijną. Lecz tego historycznie unikalnego zdarzenia większość gazet nawet nie wspomniała, a na jego temat Zgromadzenie Ogólne ONZ nigdy nie debatowało. Siłom społecznym przeciwnym językowi międzynarodowemu często udaje się sprowadzić esperanto do roli tabu.

W ten sposób osiągają to, iż społeczeństwo wobec niesprawiedliwości rezygnuje. Wyobraźmy sobie mecz tenisa stołowego, w którym jeden z graczy ma prawo używać właściwej rakiety, natomiast jego przeciwnik otrzymuje rakietę źle wyważoną, bardzo dużą, zbyt ciężką, zupełnie inną od tej, której używa codziennie na treningach w domu. Wszyscy oceniliby to jako absolutnie niedozwolone. Równość warunków jest surowo wymagana, jeśli chodzi o piłkę, lecz nie przy ideach. Kilka narodów posiada przywilej porozumiewania się językiem, z którym są w pełni zżyci, natomiast inne męczą się z narzędziem każącym im ciągle nadwyrężać usta i umysł daleko od ich normalnego funkcjonowania, funkcjonowania, które stało się dla nich naturalne. Jest ironią, że za to niezadowalające ich narzędzie są zmuszeni płacić bardzo drogo, a ich przeciwnik otrzymuje swoje bezpłatnie.

Tylko brak świadomości pozwala na powszechną rezygnację przed niesprawiedliwą hierarchią języków. Esperanto usuwa tę nierówność. Przy jego pomocy zamiast poddawać się samowolnym zwyczajom silniejszego, po prostu stosuje się konwencje. Stosunki przestają być pionowe, stają się poziome.

Głęboko w nas coś się buntuje przeciwko wszystkiemu, co jest językowo nielogiczne. Jeśli mogę powiedzieć I will arrive, "przybędę", to dlaczego nie wolno mi powiedzieć I will can, "będę mógł"? Dlaczego muszę mówić women a nie womans? Gdy uczeń pyta o to nauczyciela, to jedyna odpowiedź brzmi: "bo tak już jest", co faktycznie znaczy: używaj nie swojej inteligencji, lecz pamięci do samowolnych zasad. Ukryte przesłanie brzmi: oni są najsilniejsi, nie można się buntować i żądać spójności czy przystosowania do naszych potrzeb, zatem ugnij się.

Głęboko w naszej psychice żyje żądanie godności, które sprzeciwia się temu poddaństwu. Przez nie naprężają się stosunki pomiędzy mieszkańcami holendersko- i francuskojęzycznymi w Belgii, pomiędzy mówiącymi językami tamilskim i syngaleskim na Sri Lance. Esperanto, w którym każda struktura może być w pełni uogólniana , zaspokaja naszą głęboką tęsknotę do łatwości i spójności w wyrażaniu się w języku obcym. Tworzy atmosferę wolności, sprawiedliwości, która pozwala ludziom czuć się traktowanymi z większą godnością.

Esperantyści twierdzą, że wśród możliwych do użycia środków komunikacji międzykulturowej esperanto jest bardziej praktyczne, szybciej pozyskiwalne, łatwiejsze w użyciu niż pozostałe oraz ekonomicznie bardziej oszczędne, psychologicznie bardziej zadowalające, bardziej szanujące inne kultury ze wszystkich. Bez zaobserwowania tego w terenie, skąd można wiedzieć, czy mają lub nie mają racji? Potępianie esperanto bez tego obiektywnego sprawdzenia w terenie oznacza jednoczesną rezygnację z rozumu i sprawiedliwości; chciałbym rzec również: z ducha sportowego.

Lecz co przeszkadza w przeprowadzeniu analizy kosztów i efektywności? Historia daje nam odpowiedź: zawsze, gdy wolność i sprawiedliwość dąży do postępu, potężne siły społeczne mobilizują się przeciwko nim, a ich główną bronią jest przeszkadzanie w obiektywnym poznaniu prawdy. Również w tym przypadku tak działają.

Podsumowując można powiedzieć, co następuje. Potężne siły społeczne troszczą się o stopniową penetrację języka esperanto w coraz to nowych krajach i środowiskach, tak samo jak stopniowego wzbogacania się kultury opartej na nim. Podobnie potężne siły troszczą się, aby prawda o esperanto się nie rozpowszechniła, aby nie zdarzyła się na jego temat otwarta debata, aby podatnicy nie pytali się, czy w każdym kraju budżety komunikacji językowej lub nauczania języków są zgodne z żądaniem największej efektywności inwestycji publicznych. Zapasy pomiędzy tymi siłami społecznymi przedstawiają się jak prawdziwy dramat, lecz rozwoju tego dramatu publiczność nawet nie zauważa.

A również my, którzy jakoś grają w tym rolę, nie rozumiemy dokładnie, co się dzieje. Jest na to o wiele za wcześnie. Brakuje perspektywy historycznej, możności rozważenia wszystkiego z odpowiedniego dystansu. Dlatego nasze reakcje często nie są właściwe. Dlatego być może również to przemówienie nie jest trafne. Być może wszystko źle zrozumiałem i przedstawiłem nieprawidłowo. Nie ja mogę osądzać czy tak lub nie; lecz jeśli nie mogę osądzać, to przynajmniej mogę mieć nadzieję. Mam nadzieję, że nie pomyliłem się zbytnio. I że jest prawdą, iż z punktu widzenia gwarancji sprawiedliwości idee zasługują na tak samo poważną uwagę, jak piłka.

Źródło: Norvega Esperantisto, Nr 3, strony 5-8

Prawo do porozumiewania się

Podsumowanie

Chociaż nasze społeczeństwo posiada obsesję na punkcie efektywności, to mimo to w dziwny sposób występuje malutkie zainteresowanie z jednej strony związkiem pomiędzy nakładami na naukę języków i usług językowych a z drugiej strony wynikiem tych ogromnych sum na to przeznaczanych. Na całym świecie setki milionów dzieci i dorosłych uczą się języka obcego przez wiele lat z wynikami najczęściej niezadowalającymi lub całkiem mizernymi.

Wybrany międzynarodowy środek porozumiewania się ma poważne konsekwencje w naszym życiu. Na przykład, jest jednym z naszych praw, aby komunikacja pomiędzy pilotem samolotu a wieżą kontrolną była zorganizowana w sposób dający pasażerom największą szansę przeżycia podróży samolotem. Lecz tak wcale nie jest. Ta komunikacja odbywa się w języku angielskim z powodu prowizorycznego zalecenia Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego podjętego w roku 1951, lecz którego prowizoryczności nigdy nie zrewidowano. W wyniku tego ta sama organizacja wymienia problemy językowe w lotnictwie jako trzeci powód wypadków lotniczych.

Jednak język angielski jest jednym z najmniej odpowiednich języków do porozumiewania się na poziomie międzynarodowym. Posiada trudną wymowę, nieprecyzyjną gramatykę, tysiące zwrotów oraz bardzo obszerny słownik. Przy wzajemnym porozumiewaniu się w lotnictwie stanowi to czynnik wielu poważnych nieporozumień.

Prawo do porozumiewania się obejmuje prawo do komunikacji niezbędnej, aby zagwarantować nam życie, lecz również czyni ono koniecznym, przykładowo, prawo do oszczędzania obywatelom sytuacji spowodowanych językiem, w których zostają oni ośmieszeni lub czują się niezręcznie, jak również prawo do możności wyrażania się na równi z innymi. W rzeczywistości osoba, która musi mówić językiem obcym, cierpi na upośledzenie, a upośledzenie to jest tym ważniejsze, im bardziej używany środek komunikacji jest niekonsekwentny, tj. pełen form sprzeciwiających się spontanicznemu funkcjonowaniu mózgu. Narody oraz ich rządy akceptują te upośledzenia z zadziwiającą biernością lub nawet nie są ich świadomi. Fakt, iż nasze społeczeństwo nie zdaje sobie sprawy z powagi języka jako czynnika pełnej godności człowieka, prowadzi do ukrytych form dyskryminacji, które w rzeczywistości są zamachami na prawo swobodnego porozumiewania się.

Władze wszystkich krajów, osoby odpowiedzialne i wysoko postawione w organizacjach międzynarodowych muszą wiedzieć, że esperanto istnieje i że według obiektywnych badań porównawczych jest ono środkiem porozumiewania się, przy którym stosunek pomiędzy kosztami a efektywnością jest najbardziej korzystny, system jest najbardziej zadowalający psychologicznie, a dodatkowo środek ten jest najbardziej pozbawiony wad z punktu widzenia kultury, jednym słowem, jest ono najlepsze na dzień dzisiejszy. Na całym świecie esperanto jest używane w sieciach ludzkich, które wspólnie tworzą pewnego rodzaju diasporę bez występowania w niej upośledzenia językowego. Doświadczenie tego środowiska jest podobne do tzw. badania pilotażowego, które udowodniło, że to rozwiązanie nadaje się do tego celu.

Sprawdziwszy właściwe fakty, iż esperanto okazuje się najlepszym lekarstwem na uwolnienie ogólnoświatowego społeczeństwa od upośledzenia językowego, można by zorganizować jego nauczanie w szkołach podstawowych na całym świecie. Wiele rządów przeznacza gigantyczne sumy na nauczanie języka angielskiego z wynikami ogromnie rozczarowującymi: zapewne nie bez racji byłoby zastąpienie tej naprawdę nieefektywnej inwestycji czymś mniej kosztownym, co mogłoby rzeczywiście uratować świat przed plagą upośledzenia językowego.

Nasze władze nie mają prawa pozostawania biernymi i opornymi wobec problemów językowych. Mamy obowiązek robienia wszystkiego co możliwe, aby obudzić świadomość istnienia problemu językowego, jego wielostronnych aspektów, jak również faktu, że istnieje dla niego sprawiedliwe i rozumne rozwiązanie.

Czy cały świat cierpi na afazję?

Przemowa dokonana podczas Międzynarodowego Tygodnia Wiosny w Bonn 3-iego kwietnia 2007 roku oraz podczas Dnia SES w Genewie 28-ego tego samego miesiąca i roku.

Dlaczego zainteresowałem się afazją

Niech najpierw wyjaśnię powody mojego zainteresowania się afazją w powiązaniu ze światowym problemem językowym i z esperanto. Afazja jest chorobą, na którą składa się to, że człowiek poprzednio mówiący przestaje oto potrafić wyrażać się gładko i normalnie. W niektórych przypadkach utrata mowy jest całkowita, w innych tylko częściowa. O przyczynach i objawach powiem później. Teraz chcę jedynie powiedzieć, dlaczego ta sprawa zaczęła się mi wydawać interesująca dla esperantystów.

Jak wiecie, jestem psychologiem i psychoterapeutą. Jedną z rzeczy, które wykonuję zawodowa, jest przyjmowanie ludzi, głównie młodych, pracujących lub rozpoczynających pracę w tej lub w innej dziedzinie psychologii i pomaganie im w wypełnianiu ich obowiązków zawodowych. Zwykle nazywa się tę działalność kontrolą lub nadzorowaniem; w rzeczywistości chodzi o pomoc kogoś doświadczonego dla kogoś niedoświadczonego poprzez ponowne przejrzenie sposobu, w jaki jeszcze niedoświadczony profesjonalista potraktował ten czy inny przypadek. Konkretnie, sprawy mają się następująco. Dana osoba przychodzi do mnie raz lub dwa razy każdego tygodnia i opisuje, w jaki sposób potraktowała czy to pojedynczy przypadek, czy kilka, w zależności od umowy pomiędzy nami. Cel tych czynności jest potrójny.

Po pierwsze, słuchając, co koledzy – zwykle młodzi koledzy – opowiadają o tej osobie, którą się zajmują, mogę pomóc im lepiej zrozumieć ten przypadek. W rzeczywistości, nawet jeśli nic nie powiem, pojawi się lepsze zrozumienie, po prostu dlatego, że kiedy się zdaje sprawę z tego, zo zaszło, osiąga się czystszy widok na sprawę.  Już prosty fakt konieczności wyrażenia słowami swoich przeżyć pomaga je lepiej zrozumieć. Lecz oprócz tego, ponieważ posiadam wieloletnie doświadczenie w takich przypadkach, często zauważam coś, co umknęło uwadze młodego psychologa lub z czego wyciągnął on złe wnioski, albo zauważam, że przeoczył on potrzebę zasięgnięcia informacji na temat tego czy innego punktu, aby otrzymać jaśniejszy obraz całości przypadku, itd. Często również rozumiem sprawy, których ten drugi nie zrozumiał z powodu zbytniej bliskości z pacjentem. Aby dobrze objąć rozumem złożony przypadek, należy spojrzeć na niego z pewnego dystansu.

Drugą zaletą tego układu jest to, iż gdy się znajdujesz na pierwszej linii frontu, to nie masz czasu przemyślenia wszystkiego, musisz działać bardzo szybko, a dobrze jest później jeszcze raz przemyśleć całą sprawę i powiedzieć komuś innemu, co się wydarzyło, aby lepiej uświadomić sobie ewentualne błędy lub pomyśleć o innej, być może lepszej metodzie działania. W rzeczywistości, chociaż wiele osób nie wie, że w ogóle istnieje to ponowne opisanie pracy psychologicznej bardziej doświadczonemu koledze, jest ono faktycznie głównym źródłem zrozumieniem tego, co należy lub co można zrobić. Za pomocą tej konsultacji z bardziej doświadczonym kolegą uczy się zawodu. Głównie uczy się o sobie samym.  Odkrywa się nagle, w jaki sposób własna złożoność, własne problemy, własne cechy charakteru odgrywają rolę w sposobie podejścia do danego przypadku, a czasami się żenująco się do niego wślizgują. A ta nauka o sobie samym jest ważnym aspektem pracy psychologicznej, a głównie psychoterapeutycznej. Na przykład, jeśli nie zauważyłeś, że rozmawiałeś z pacjentem bardziej w celu wywarcia na nim wrażenia, zaimponowania mu niż aby mu pomóc w osiągnięciu lepszego, psychicznie bardziej zdrowego życia, to wiele będzie sfuszerowane w wyniku twoich rozmów lub w stosunku do pacjenta. Zauważenie, że pracuje się tak partacko, wymaga, aby ktoś z zewnątrz zrozumiał to i wyjaśnił ci, ponieważ człowiek zwykle nie lubi bezpośredniej konfrontacji ze swoimi własnymi brakami, a ludzka psychika posiada wielki zasób bardzo efektywnych taktyk unikania zobaczenia tego, co ją niepokoi.

Po trzecie, to zdawanie sprawy o tym, co się wydarzyło pomiędzy pacjentem a "psychologiem", jest często użyteczne, ponieważ zakres odpowiedzialności, powaga przypadku, znaczenie koncentracji niezbędnej do pomocy mocno cierpiącemu człowiekowi, człowiekowi w sytuacji na pozór bez wyjścia, powoduje strach lub innego rodzaju napięcia, z których częściowo można się wyzwolić poprzez rozmowę z wyrozumiałym, kompetentnym, bardziej doświadczonym kolegą. Młody psycholog czuje się mniej samotny. Jest ktoś, kto pomaga, wspiera, radzi, a to jest ważne do zachowania swojej równowagi psychicznej, gdy ciągle staje się przed trudnymi sytuacjami o dużej odpowiedzialności.

Spośród kolegów, z którymi odgrywam tę rolę, przychodzi do mnie już prawie rok młody logopeda. Właściwie to jest to kobieta. Jej praca odbywa się z osobami, które mają problem z wyrażaniem się. Mogą to być dzieci, które z powodu czegoś nieprawidłowego przy porodzie mają defekt mózgu i które nigdy nie będą mówiły, lecz którym można pomóc wyrażać się w inny sposób niż ustnie; mogą to być ludzie, u których doszło do wylewu krwi w mózgu i zostali mniej lub bardziej rozlegle sparaliżowani, tracąc jednocześnie umiejętność wyrażania się, czy to częściowo, czy całkowicie, mogą wystąpić wszelkiego rodzaju problemy związane z umiejętnością dobrego mówienia.

Faktycznie pracuje ona w dwóch instytucjach, jednej dla dzieci, a drugiej dla dorosłych, którzy posiadają problemy zdrowotne o przyczynie leżącej w mózgu.

Zupełnie nie znam się na istniejących technikach pomocy ludziom w mówieniu. Więc nie w tym mogę jej pomóc. Ona zna dobrze i dogłębnie swoją dziedzinę, a ja mam na ten temat jedynie minimalną wiedzę. To, co ona oczekuje ode mnie, wiąże sie z dwoma aspektami jej pracy. Jednym jest relacja z pacjentem, z punktu widzenia zmysłowego, emocjonalnego. W tym punkcie chodzi o postawy, które mogą pomagać lub przeszkadzać, o sposób mówienia, działania, aby stworzyć jak najbardziej efektywną relację z pacjentem. A drugim jest wspieranie jej. Ludzie, których prowadzi do odzyskania umiejętności mówienia, często tyle cierpią lub tak nieprzyjemnie reagują, że nie jest łatwo ich znieść wszystkich jednego po drugim w ciągu pełnego dnia roboczego. Ta praca wymaga odporności nerwowej, pogody ducha oraz innych pięknych cech, których utrzymanie przez cały dzień odbywa się jedynie kosztem dużego przemęczenia. Pod koniec tygodnia jest wyczerpana. A dzielenie się napięciami, opowiadając o nich komuś, kto wystarczająco rozumie, co przeżyła, i pokazuje swoje zrozumienie przez właściwe reakcje, jest jakby nabraniem w płuca powietrza u kogoś, kto prawie się udusił. Według mnie ona pracuje bardzo dobrze i bardzo ją podziwiam.

Jej praca ze mną jest więc tym czynnikiem, który spowodował, że zacząłem patrzeć na ogólnoświatowy problem językowy z punktu widzenia afazji.

Inne przykłady

Lecz gdy zacząłem rozważania w tym kierunku, przypomniały mi się inne przykłady, które przeżyłem zanim zacząłem konsultacje z tą młodą kobietą zajmującą się logopedią. Na przykład, przyszła mi na myśl dziewczynka, którą swojego czasu znałem, a która zaczęła mówić dopiero w wieku dwunastu lat. Przez dwanaście lat nie mówiła. Było jasne, że rozumie, co się do niej mówi, lecz nigdy żadne słowo nie wydobyło się z jej ust. Gdy zadawano jej pytanie, nie odpowiadała ani ruchem głowy, ani innym gestem (później w końcu pisemnie). Naturalnie rodzice byli bardzo przerażeni tym dziwnym zachowaniem. Konsultowali się ze wszelkiego rodzaju specjalistami, lecz żaden nie potrafił zrozumieć, dlaczego ona nie mówi. Przecież wcale nie była głucha. Również nie była upośledzona umysłowo, jej inteligencja nie odbiegała od normy. Wszystko fizycznie było normalne. A mimo to nie mówiła.

Lecz najdziwniejsze jest to, że nagle w wieku dwunastu lat przemówiła. I przemówiła doskonale. Przez dwanaście lat nic nie mówiła, a oto zaczyna się wyrażać słownie, a słowa wymawia doskonale, nie robi więcej błędów gramatycznych od innych dwunastolatków i posiada zasób słownictwa równy wszystkim dziewczynkom w jej wieku (co jest normalny, przecież czytała książki i gazety). Przez jedną noc przeszła od niemoty do pełnego opanowania języka i wymowy. Nigdy nie zrozumiano, co było przyczyną tej pozornej niemoty. Bez wątpienia, była ona czysto psychologiczna.  Można ją wyrazić, mówiąc, że odmawiała mówienia. Lecz dlaczego? I dlaczego zmieniła swoją decyzję? To tylko ona wie. Albo być może nawet ona sama nie wie. Wiele w człowieku jest nieświadomego. A ponieważ praca z nieświadomą częścią psychiki jest moim głównym zajęciem, nic mnie w tej dziedzinie nie dziwi.

Interesującym aspektem tego przypadku jest to dziwne stwierdzenie, że można nauczyć się mówić bez ćwiczenia się w tym. Lub czy ona skrycie ćwiczyła się? Czy w nocy, leżąc w swoim łóżku, chowała się pod kołdrę i ćwiczyła swój język, swoje podniebienie, swoje gardło, swoje struny głosowe? Nie wiemy.

Lecz że nasz mózg jest w stanie nauczyć się czegoś podobnego bez konkretnych ćwiczeń, tego dowiedziałem się przez inny przypadek. W rzeczywistości chodzi o sąsiadów, którzy byli najbliższymi przyjaciółmi naszej rodziny, gdy mieszkaliśmy w Coppet. Ich ogród stykał się z naszym. Bardziej bliscy nie moglibyśmy być. On był Amerykaninem, a ona Francuzką. Pewnego razu, gdy on już odszedł na emeryturę, chciał wymienić szybę w oknie dostarczającym światła na schody prowadzące do piwnicy. Potrzebował drabiny, aby sięgnąć miejsca, gdzie należało wstawić nową szybę, lecz oczywiście postawienie drabiny w równowadze na schodach nie jest łatwe, może być niewykonalne; nie wiem, jak zawodowcy sobie radzą w takiej sytuacji. Jak by nie było, nie udało mu się porządnie ustawić drabiny i, gdy trzymał szybę obiema rękami, przewrócił się do tyłu, a spadając, uderzył mocno karkiem o ścianę i dotkliwie się poranił. W rzeczywistości poważnie został uszkodzony mózg. Przez pewien czas nawet nie było jasne, czy uda mu się przeżyć. Przeżył, lecz uraz, uszkodzenie w mózgu było tak dotkliwe, że już nigdy więcej nie potrafił zachowywać się jak dorosły. Jego umiejętności zostały zredukowane do poziomu pięcio- lub sześcioletniego chłopca. Lecz dziwne jest to, że kiedy od nowa zaczął mówić, absolutnie nie miał już mocnego  amerykańskiego akcentu, który posiadał wcześniej, gdy mówił po francusku. Zawsze dobrze mówił po francusku, używając właściwych słów oraz poprawnej gramatyki, lecz z bardzo silnym amerykańskim sposobem wymawiania. Po wypadku mówił jak rodzony Francuz. To dowodzi, że jego mózg zgromadził wszystkie informacje konieczne do mówienia jak Francuz, w jakiś sposób przyswoił sobie, jak właściwie układać język, jak dotykać nim podniebienia lub zębów, jak kontrolować przepływ powietrza, itd. Wszystko to jego mózg zarejestrował i przechował w sobie. Lecz dlaczego wcześniej mówił bez korzystania z tych informacji? A jak można używać ich poprawnie bez ćwiczenia się? Przy dwunastoletniej dziewczynce, którą omówiłem wcześniej, można przypuszczać, że skrycie ćwiczyła się. Lecz przy tym mężczyźnie zupełnie nie da się tego zrobić. Działanie człowieka, a głównie jego mózgu, jest pełne tajemnic.

Własne, najbardziej przerażające doświadczenie

Lecz nie tylko te przypadki zmusiły mnie do zrewidowania mojej opinii na problem językowy i spojrzenia na niego z punktu widzenia afazji. Jak sami natychmiast łatwo zrozumiecie, również mój własny przypadek odegrał tu ważną rolę. W swoim życiu wielokrotnie znajdowałem się w przerażających sytuacjach, o krok od śmierci, lecz najbardziej przerażającymi chwilami były te, które teraz wam opiszę.

Zdarzyło się to wtedy, gdy byłem ogromnie zmęczony. Właściwie, wyczerpany. Przez kilka tygodni miałem zbyt wiele zadań w różnych stowarzyszeniach, za które odpowiadałem, zbyt wiele problemów oraz spotkań w mojej pracy pedagogicznej na uniwersytecie, także o wiele za dużo bardzo ciężkich przypadków w pracy terapeutycznej. Zatem byłem wyczerpany. A oto musiałem jechać do Lozanny jako świadek w procesie sądowym, w który był zamieszany jeden z moich byłych pacjentów. Zwykle, aby pojechać do Lozanny, która znajdowała się około czterdzieści kilometrów od mojego ówczesnego miejsca zamieszkania, użyłbym samochodu. Lecz tamtego popołudnia czułem się tak zmęczony, tak wyczerpany nerwowo, że powiedziałem do mojej żony: "Tym razem nie podoba mi się pomysł kierowania samochodem, nie ufam sobie, jestem taki śpiący, że ryzykowałbym spowodowanie wypadku, wolę pojechać pociągiem". Więc pojechałem tam pociągiem. Gdy przybyłem do budynku sądu, woźny poprosił mnie, abym poczekał. "Proszę usiąść tutaj", powiedział, "zawoła się Pana". Zatem siedziałem w poczekalni. Siedziałem, siedziałem, siedziałem i nic się nie działo. Gdybym był w swoim normalnym stanie, na pewno poszukałbym kogoś i zapytał, co się dzieje, lecz byłem tak słaby, że nie czułem ochoty ruszyć się ze swojego stołka. W końcu około godziny 18-tej przyszedł ten sam woźny i rzekł do mnie: "Co Pan tu robi?". Odpowiedziałem: "Ano, prosił mnie Pan zaczekać aż mnie zawołają. Przyszedłem na rozprawę taką a taką, jako świadek." – "Och, przepraszam," powiedział wtedy, "Ta rozprawa została odroczona. Sędzia zajmie się nią dopiero za dwa tygodnie. Musieli Pana przeoczyć." Byłem wściekły, że zmuszono mnie do straty całego popołudnia, lecz byłem tak zmęczony, że moja złość nie była w stanie się wyrazić na zewnątrz. Czułem w sobie konflikt, napięcie pomiędzy tą częścią mnie, która szalała i chciała okazać swoją złość, a zbyt zmęczonym systemem nerwowym, który na ten cel nie potrafił dostarczyć niezbędnych gestów  i słów. Więc wróciłem na dworzec i pojechałem z powrotem do domu.

Moja żona czekała na mnie z kolacją. Zaczęliśmy jeść i rozmawialiśmy ze sobą, jak zwykle w takiej sytuacji. Lecz w pewnej chwili – w bardzo przerażającej chwili – chciałem powiedzieć coś dokładnego, lecz stwierdziłem, że nie potrafię. Moje usta odmówiły współpracy. Zamiast wymawiać słowa, które chciałem z siebie wydobyć, słyszałem jedynie "boua boua boua" lub coś podobnego. Oczywiście natychmiast pojawił się straszny lęk. Widziałem, że moja żona siedząca naprzeciwko patrzy na mnie z wyrazem przerażenia na twarzy. Na pewno pomyślała to samo co ja: "Uszkodzenie mózgu, apopleksja lub coś podobnego".

Wtedy przeżyłem coś bardzo dziwnego. Rozdwoiłem się. Rozdzieliłem się na dwie części. Część mnie była jak przerażone dziecko, które myślało: "Już nie będę normalny, coś się we mnie popsuło, może już nigdy nie będę w stanie się wyrażać, jakie będzie od teraz moje życie?" A druga część mnie reagowała jak zawodowiec. Oczywiście uczyłem się o afazji i tym podobnych rzeczach, gdy uczyłem się o mózgu w czasie studiów. Więc część mnie chłodno, racjonalnie analizowała sytuację. Obok przerażonego, trzęsącego się ze strachu dziecka, czując jego wszystkie emocje, siedział rozważny profesjonalista. W kilka sekund ta część mnie dokonała całego ciągu obserwacji, rozumowań, testów i wnioskowań, jak zwykle robi się to przy diagnozie. Pomyślałem: "Wiem, co chcę powiedzieć. Zdanie, które chcę wymówić, tkwi zupełnie jasno w moim mózgu, można by powiedzieć: jest ładnie zapisane na ekranie mojego mózgowego komputera. Wiem, co chcę powiedzieć, znam te słowa oraz gramatykę. Język mnie nie opuścił. Zatem ośrodek władania językiem w moim mózgu nie jest naruszony. Również nie jest naruszona moja zdolność do jasnego myślenia i rozumowania. Stwierdzam, że moja pamięć wszystkiego, co studiowałem na temat takich przypadków, jest kompletna. Mogę z niej korzystać, aby kierować tym i tym oraz osiągnąć wiarygodne wnioski z moich hipotez. Jedynie nie działa część ruchowa mowy. Wydaję polecenia swoim ustom, gardłu, językowi, płucom, lecz mnie nie słuchają. To tak jak w samochodzie, w którym kierownica normalnie się skręca, koła nie są uszkodzone, lecz układ przeniesienia ruchu od kierownicy do kół nie działa, zatem nieważne jak się skręci kierownicę, koła jej nie słuchają."

Być może przez pięć minut tak rozumowałem i obserwowałem, co się we mnie dzieje, z jednej strony ogromnie przerażony, a z drugiej jasno myślący. A po tych pięciu minutach nagle znów potrafiłem mówić. Na twarzy mojej żony pojawiła się ogromna ulga. A pewnie i na mojej też. I mogłem całkiem normalnie opowiedzieć, co właśnie przeżyłem. To, co się wydarzyło, najprawdopodobniej było spowodowane naczyniem krwionośnym w tej części mojego mózgu, która zarządza ruchami narządów mowy, naczynie nie pękło, lecz chwilowo się zacisnęło, wstrzymując dopływ krwi do tego regionu, tak że dana część mózgu na kilka minut przestała działać.

Od tego dnia mój stosunek do upośledzonych uległ zupełnej zmianie. Teraz wiem z własnego doświadczenia, że można wyglądać jak zupełny idiota – tak sam wyglądałem przez te kilka minut – a mimo to posiadać umysł, który intelektualnie działa doskonale.

Objawy afazji

Teraz wróćmy do pojęcia "afazja". Fachowcy w tej dziedzinie odróżniają mowę od języka. Jeśli ktoś z trudem artykułuje lub wymawia, mówi się: "Problem leży na poziomie mowy". Gdy ktoś z trudem odszukuje pożądane słowo, z trudem łączy słowa w zdania lub nawet z trudem rozumie znaczenie czegoś powiedzianego lub napisanego, mówi się: "Zaburzenie leży na poziomie języka".

Główne symptomy afazji są następujące:

1. Brak potrzebnego słowa, nie przychodzi nam ono na myśl. Jest to podobne do sytuacji, gdy szukamy się nazwiska osoby i nie możemy go znaleźć, jednak czujemy, że leży ono gdzieś blisko. W takim przypadku po polsku mówimy: "To nazwisko mam na końcu języka". Właściwe nazwisko nie przybiera kształtu w naszym mózgu, lecz posiadamy niedokładne, mgliste pojęcie o nim. Mówimy: "Jak do diabła ten tam się nazywa?" I myślimy: "Prawie je znalazłem". Czasami wręcz "To nazwisko jest na taką a taką literę". Lecz faktycznie nie udaje się nam go znaleźć. W podobnej sytuacji ludzie dotknięci afazją często po prostu rezygnują. Nie kończą zdania, które właśnie zaczęli. Chodzi tutaj nie o zaburzenia pamięci, lecz o trudność znalezienia czegoś, co gdzieś się w pamięci znajduje, lecz nie wiadomo gdzie. Poszukiwane słowo może później ponownie pojawić się bez problemów w innej sytuacji.

2. Wyrażanie się maleje. Osoby dotknięte afazją mało wyrażają się. Zostaje zredukowana liczba wypowiadanych słów. Często odpowiadają na pytanie po prostu "tak" lub "nie". Szukają swoich słów i często nie udaje się im utworzyć zdania. Tak samo trudno może im być pisać. Niektórzy potrafią zapisywać tylko swoje nazwisko lub jedynie kilka liter.

3. Wymowa nie jest normalna. Może być nieprecyzyjna lub zbytnio akcentowana. Ogólnie osoby te mówią wolno. Często trudno je zrozumieć, ponieważ dźwięki są nieodpowiednie lub artykulacja nie jest wystarczająco czysta. Niektórzy, z czym się spotkałem, zupełnie nie potrafią wypowiadać słów lub zdań: usta nie są w stanie słuchać rozkazów umysłu, tworzą dźwięki, lecz dziwne – w badanych przeze mnie przypadkach były one przytłumione – zupełnie inne od tych, które chce wydobyć z siebie ta osoba.

4. Sporadycznie cierpiący na afazję przekręcają słowa. Na przykład mówią "szukam moich okuparów" zamiast "szukam moich okularów" lub zmieniają położenie fonemów słowa.

5. Osoby chore na afazję mają problemy z rozumieniem, co się do nich mówi, nawet jeśli bardzo dobrze słyszą. To samo może dotyczyć czytania. Chorzy mogą nie rozumieć pisanych tekstów.

Czy te cechy nie przywołują na myśl czegoś dobrze znanego? Są dokładnie takimi samymi cechami jak te, które można zaobserwować u siebie, gdy znajdujemy się w środowisku obcojęzycznym. Szukamy wtedy właściwego słowa mogącego wyrazić zupełnie jasne pojęcie, które mamy w głowie. Robimy błędy gramatyczne. Mniej się wyrażamy. Mamy skłonność odpowiadania przez tak lub nie, a w celu uproszczenia sytuacji, odczuwanej jako ogromnie skomplikowana, wymagającej zbyt dużego wysiłku umysłowego, rezygnujemy z powiedzenia wszystkiego, co bylibyśmy skłonni powiedzieć. Wymawiamy nienormalnie. Używamy nieodpowiednich słów. Źle rozumiemy.

Według mnie można śmiało powiedzieć, że kiedy ludzie znajdują się w środowisku, gdzie mówi sie językiem innym od ich ojczystego, zachowują się jak chorzy na afazję, czy to pozostając zupełnie niemi i bez zrozumienia, czy też z ogromnie zredukowanym i często nieprawidłowym sposobem porozumiewania się.

Niektórzy być może odbiją cios, twierdząc, że słowo "afazja" używa się tylko w przypadkach, kiedy dana osoba poprzednio potrafiła się porozumiewać i utraciła tę umiejętność, natomiast w przypadku środowiska obcojęzycznego nigdy nie istniała wcześniej umiejętność mówienia. Lecz przecież ta umiejętność istniała wcześniej! Gdy dane osoby przebywały w swoim kraju, w swojej rodzinie, ze swoimi przyjaciółmi, wyrażali się całkiem dobrze. Usprawiedliwione jest więc mówienie o utracie umiejętności porozumiewania się związanej z przejściem granicy językowej. Poprzednio na swoim terenie potrafili oni porozumiewać się językowo. A oto w nowym środowisku już tego nie potrafią, utracili tę umiejętność. To tak samo jak u osób dotkniętych afazją.

Przyczyny

Tym, co odróżnia sytuację kogoś, kto znajduje się w środowisku obcojęzycznym, od innych przypadków afazji, jest przyczyna. Lecz afazja jest dziedziną bardzo obszerną i skomplikowaną. Łączy różne przyczyny.

Na przykład, istnieje afazja, którą powoduje wada fizyczna, termin fachowy to afazja "somatogenna". W tym przypadku przyczyną utraty zdolności mówienia jest coś fizycznego w mózgu, co uległo uszkodzeniu z powodu choroby lub wypadku. Wystąpił uraz, wystąpiło uszkodzenie, na przykład pękło naczynie krwionośne lub zaczopowało się, albo pojawił się guz uciskający komórki nerwowe, neurony, co przeszkadza im normalnie funkcjonować, albo wystąpiło jakieś inne konkretne zdarzenie fizyczne, cielesne, które uniemożliwia normalne funkcjonowanie części mózgu władającej umiejętnością mówienia lub rozumienia. To jest ta postać afazji, o której najczęściej się mówi.

Lecz istnieje również afazja na podłożu psychicznym. Dziewczyna, o której mówiłem poprzednio, która przez dwanaście lat nie wypowiedziała ani jednego zdania, ani jednego słowa, chociaż jej mózg, wszystkie narządy mowy i cały system nerwowy działały doskonale, a chociaż była normalnie inteligentna, stała się w tym okresie osobą chorą na afazję tylko z powodu własnej decyzji lub w reakcji psychologicznej na coś, o czym nie mamy żadnego pojęcia. Istnieje wiele podobnych przypadków. Na przykład dziecko, które mówiło zupełnie normalnie, może przestać wyrażać się po tym, jak zostało wykorzystane seksualnie. Atak ten jest czymś tak niezrozumiałym, raniącym, niszczącym i obwiniającym – jest to ten punkt, który zawsze najbardziej mnie zadziwiał, mianowicie to, że człowiek wykorzystany seksualnie, zatem ofiara, zamiast czuć się ofiarą lub nawet czując się nią, mimo to odczuwa winę, chociaż absolutnie tego nie pożądała ani nie odczuwała z tego przyjemności – zatem atak ten może być tak niezrozumiałym i obwiniającym, że ofiara przestaje mówić. Szok był zbyt duży. Nie daje się mówić. Nie daje się wyrażać. Zatem rezygnuje się z wyrażania się. Coś podobnego może pojawić się po bombardowaniu lub podobnych zdarzeniach wojennych. Wiele dzieci w Iraku przestało mówić, ponieważ przeżyło coś niewypowiedzialnego. W takich przypadkach mówi się o afazji o podłożu psychicznym. Zwykle nie jest ona określona, lecz czasami jest.

Trzeci typ: afazja o podłożu społecznym

Mam hipotezę, że istnieje trzeci typ afazji, której nikt, wg mojej wiedzy,  nigdy nie opisał jako przynależącej do dziedziny afazji. Nazywam ją "afazją o podłożu społecznym", ponieważ jej przyczyna leży w sposobie organizacji społeczeństwa.

Moje rozumowanie jest następujące. Ludzki mózg jest zaprogramowany tak, aby ludzie mogli się wyrażać językowo i w ten sposób porozumiewać, rozumieć wzajemnie. Wszyscy się zgodzą, że jest to uważane za coś normalnego. Kiedy dziecko, jak ta dwunastolatka, o której mówiłem poprzednio, rośnie, rośnie i po kilku latach wciąż jeszcze nie zaczęło mówić w wieku, w którym większość rówieśników potrafi się wyrażać, wszyscy mówią: "To jest coś nienormalnego".

Teraz przyjrzyjmy się, co się dzieje, gdy, przykładowo, Japończyk próbuje porozumiewać sie z Czechem. W naszych czasach zwykle spróbują rozmawiać po angielsku. Lecz faktycznie porozumiewają się jak osoby dotknięte afazją.

Dobry opis tego rodzaju niepoprawnego porozumiewania się swojego czasu przedstawił amerykański dziennikarz Barry Newman w artykule pod tytułem "World Speaks English, Often None Too Well; Results Are Tragicomic", (Świat mówi po angielsku, często nikt zbyt dobrze; wyniki są tragikomiczne) w The Wall Street Journal, tom LXXVI, nr 110, 22-gi marca 1995. Prezentuje on rozmowę pomiędzy dyrektorem Daihatsu-Auto w praskiej filii tej firmy z jej czeskimi współpracownikami. Ciągle okazuje się, że rozumieją się wzajemnie z dużą trudnością. Lecz każdy z nas z pewnością uczestniczył w takich wymianach zdań pomiędzy osobami z różnych krajów, które próbują porozumiewać się po angielsku, a idzie to bardzo opornie lub wcale. W książce Wyzwanie językowe opisałem rozmowę, którą słyszałem w kawiarni pomiędzy młodą Holenderką a Francuzką w tym samym wieku, które obie jeździły rowerami po tej okolicy. Próbowały porozumieć się po angielsku, lecz ich angielszczyzna zupełnie przypominała język niezbyt ostro dotkniętego afazją. W takich sytuacjach spostrzega się coś takiego:

– Ciągle brakuje potrzebnego słowa, nie przychodzi ono na myśl, a rozmówcy muszą gestykulować lub używać skomplikowanych wyrażeń zastępczych w celu wyjaśnienia, o co im chodzi.

– Często występuje na twarzy wyraz oznaczający, że chcieliby coś powiedzieć, lecz natychmiast okazuje się, że rezygnują. Jak najczęściej odpowiadają za pomocą słów tak lub nie. Na twarzy często widać wyraz zdenerwowania, gdy zaczynają mówić i natychmiast zdają sobie sprawę, że brakuje im słów. Czasem znajdują te słowa, lecz nie udaje się im stworzyć z nich zrozumiałego zdania.

– Wymawiają nieczysto, nie potrafią wydobyć właściwych dźwięków. Mówią wolno. Często drugi rozmówca nie rozumie, ponieważ artykulacja nie jest prawidłowa dla wielu dźwięków, jak angielskiego /th/ lub grupy spółgłosek na końcu słowa, jak w first, asks, acts, posts itd.  W takich przypadkach na przykład Japończyk często dodaje samogłoski. Wymówienie jednym tchem trzech następujących po sobie spółgłosek na końcu słowa jest bardzo trudne dla większości ludzi.

– Czasami nieprawidłowo używają spółgłosek lub samogłosek. Na przykład Japończyk, Chińczyk lub Wietnamczyk mówi stin zamiast still, berry zamiast very, i wymawia accent zamiast accept, a caught zamiast coat.

– Względnie często źle rozumieją to, co właśnie powiedzieli.

Jak zobaczyliśmy wcześniej, są to typowe objawy afazji. Zatem wolno o niej mówić w tym przypadku. Lecz, oczywiście, przyczyną tej afazji nie jest ani coś fizycznego w mózgu, ani coś psychologicznego, chociaż prawdopodobnie częściowo chodzi o rzecz psychologiczną. Ludzie ci nie są siebie pewni, nie są pewni swojego opanowania tego języka, a ten brak pewności siebie jest czynnikiem psychologicznym, który komplikuje problem. Jednak główna przyczyna tej afazji nie leży w problemie natury cielesnej, mózgowej czy psychicznej. Leży w sposobie, w jaki nasze społeczeństwo na skalę ogólnoświatową podchodzi do problemów językowych.

Istnieją osoby różnej narodowości, które nie zachowują się jak chorzy na afazję

A tego dowodzi porównanie z innymi osobami, całkiem podobnymi społecznie, etnicznie, zdrowotnie, intelektualnie, którzy nie ujawniają zespołu objawów afazji. Zaobserwujcie, jak porozumiewają się obcokrajowcy w tym samym wieku i o tej samej pozycji społecznej, którzy spotykają się podczas kongresu esperanto, jeśli należą do grupy zwanej przez prof. Pierre Jontona "dojrzałymi esperantystami", zatem są to ludzie z doświadczeniem w świecie esperanckim, wielokrotnie uczestniczący w imprezach esperanckich.

Jest zrozumiałe, że czasami nie znajdują właściwego słowa, lecz o wiele rzadziej od tych, którzy tak samo długo studiowali inny język komunikacyjny. Znacznie mniej często muszą oni gestykulować lub tworzyć wielosłowne tłumaczenia do wyrażenia pożądanych rzeczy. Mówią o wiele więcej od tych, którzy używają angielskiego, i formułują bardziej kompletne odpowiedzi. Rzadziej widzi się na ich twarzach wyraz rezygnacji lub frustracji z powodu niemożności wyrażania się. U Japończyków i Chińczyków występuje problem z wymawianiem /r/ i /l/, lecz to rzadko powoduje zamieszanie, a zwykle wymawiają wystarczająco czysto. Nigdy nie muszą się potykać o słowa kończące się bezpośrednim ciągiem spółgłosek, ponieważ w esperanto prawie każde słowo w zdaniu kończy się samogłoską, półsamogłoską /n/ lub /s/, które są dźwiękami dającymi się odnaleźć na końcu słów w prawie każdym języku świata, łącznie z japońskim. To prawda, że Japończyk od czasu do czasu myli spółgłoskę, na przykład może wymawiać /bendo/ zamiast /vento/, lecz w porównaniu z rodakiem, który próbuje wyrażać się po angielsku, te przypadki są ogromnie rzadkie. Oprócz tego nigdy nie mylą samogłosek. Praktycznie zawsze rozumieją, co inni do nich mówią.

Innymi słowy, chociaż istnieje kilka śladów afazji w sytuacji języka esperanto, zupełnie nie chodzi o tak mocną afazję, jak w sytuacji, kiedy dwoje ludzi próbuje porozumiewać się po angielsku. To porównanie umożliwia nam zupełnie naukowo twierdzić, że afazja tych, którzy próbują się wyrażać po angielsku, nie jest czymś nieuniknionym, wpisanym w geny człowieka lub w sposób, zgodnie z którym rozwinął się ich mózg, jest ona związana tylko z wyborem języka do porozumiewania się.

A z jakiego powodu ludzie źle mówiący po angielsku wybrali nieodpowiedni język do porozumiewania się? Często tak na prawdę oni nie dokonali wyboru. Społeczeństwo zorganizowało komunikację językową na skalę światową w taki sposób, że ten inny system nie jest znany i się go nie proponuje. Zatem ludzie robią to, do czego zmusza się ich w szkole. Rzeczywiście, w Japonii, w Korei i w Chinach wielu ludzi zaczyna naukę angielskiego już w szkole podstawowej, zwykle w czwartej lub w piątej klasie, a dalej uczy się go aż do szkoły średniej i po dziesięciu latach nauki języka angielskiego przy trzech lub czterech godzinach tygodniowo, zatem po mniej więcej 1500 godzinach trudu, potrafi używać go tylko jak chorzy na afazję, jak ludzie, którzy utracili zdolność mówienia (lub czytania albo pisania).

Fakt, iż ludzie, którzy przeznaczyli co najmniej 50 a zwykle mniej niż 200 godzin na podstawową naukę esperanto, a później mieli okazję poćwiczyć i w efekcie porozumiewają się jak ludzie zdrowi umysłowo i psychicznie, a nie jak chorzy na afazję, dowodzi, że za afazję odpowiada wybrany język, a nie jakaś inna przyczyna.

Możemy zatem powiedzieć, że ogólnoświatowe społeczeństwo zorganizowało się w ten sposób, aby ludzie nie potrafili się normalnie porozumiewać pomiędzy narodami, pomiędzy kulturami. A to stawia bardzo ważne pytanie. Dlaczego ono to robi?

Odpowiedź jest złożona. Obejmuje czynniki polityczne, społeczne i psychologiczne.

Czynniki polityczne w patologicznej organizacji społeczeństwa w dziedzinie językowej

Wśród czynników politycznych można przytoczyć działanie francuskiego rządu, gdy sprawa języka esperanto została przedłożona Lidze Narodów w latach 1920-tych. Zaatakowano wtedy mocno chorobę "afazji o podłożu społecznym" przez propozycję wprowadzenia nauczania języka esperanto we wszystkich szkołach na świecie. Lecz rząd francuski zadziałał bardzo energicznie, aby ta propozycja nigdy nie została zastosowana. Ze sukcesem. Cały świat o niej zapomniał.

Tak samo rządy amerykański i brytyjski działają zupełnie jasno, aby wszyscy uwierzyli, iż nie istnieje inne rozwiązanie problemu językowego – innymi słowy, że nie warto nic innego robić w celu uzdrowienia świata z afazji o podłożu społecznym – od nauczania i używania języka angielskiego w jak najszerszym zakresie. Szczegóły tej polityki, często ukryte i subtelne, możecie przeczytać w książkach takich jak te napisane przez Roberta Phillipsona Linguistic Imperialism ('Imperializm Językowy') lub English Only Europe ('Europa tylko z językiem angielskim') lub po francusku w książce Yvesa Eudesa La conquête des esprits ('Podbój umysłów'). Tyle o aspekcie politycznym.

Czynniki społeczne

Wśród czynników społecznych można przytoczyć fakt, że kiedy grupa ludzi posiada przywilej, działa w kierunku utrzymania go. A zatem, obecnie można by powiedzieć, że w dziedzinie komunikacji ludzkość jest podzielona na dwie grupy: są tacy, którzy mają opanowany język angielski, oraz tacy, którzy nie opanowali tego języka. W rzeczywistości ta sytuacja jest bardziej skomplikowana, ponieważ grupa władających językiem angielskim faktycznie dzieli się na cały szereg podgrup według poziomu umiejętności używania go. Są tacy, którzy znają język prawie doskonale. To są ludzie, którzy studiowali przez cztery lub pięć lat na uniwersytecie anglojęzycznym lub długo mieszkali w kraju anglojęzycznym albo ci, którzy codziennie używają go w swoim zawodzie. Istnieją tacy, którzy na tyle dobrze opanowali angielski, aby móc uczestniczyć w życiu międzynarodowym, lecz nie całkiem zadowalająco, nie całkiem na równi z osobami anglojęzycznymi od urodzenia. Są tacy, którzy znają angielski na poziomie wystarczającym do rozumienia, co się dzieje w ich zawodzie, lecz nie potrafią płynnie go używać w innych dziedzinach, itd. itd. Lecz faktem jest, że większość bliźnich na naszej planecie zupełnie nie włada językiem angielskim i jest utrzymywana poza kręgami władzy politycznej i gospodarczej.

I oczywiście osoby uprzywilejowane stosują wszystkie możliwe środki w celu zachowania swojego uprzywilejowania. Są to zatem ci, którzy robią wszystko, aby nie mówiło się jasno o problemie językowym, tj. o tej postaci afazji, której korzenie tkwią w społecznej organizacji świata. W następstwie są oni instynktownie nieprzyjaciółmi esperanto. U anglojęzycznych od urodzenia taka postawa jest zrozumiała sama przez się. Cieszą się wielką przewagą, której nie chcą utracić. U innych postawa ta, pewnie nieświadoma, lecz rzeczywista i wpływająca na zachowanie, opiera się na tym, iż włożyli bardzo dużo wysiłku w opanowanie języka angielskiego i że ten cały trud poszedłby na marne, gdyby angielski stał się nieużyteczny z powodu powszechnego przyjęcia esperanto. Zatem ludzie ci działają, często nieświadomie, w celu rozpowszechnienia idei, że nie istnieje nic poza językiem angielskim do porozumiewania się narodu z narodem. W rzeczywistości udało się im przekonać prawie całe społeczeństwo, że tak jest. Idee rozprzestrzeniają się jak wirus lub bakteria w epidemii. Większość ludzi jest gotowa przyjmować bezkrytycznie idee, które są w ciągłym obiegu. Gdy ludzie pracujący w środkach masowego przekazu przyjmują jakąś ideę, szybko rozpowszechnia się ona w całym społeczeństwie, nawet będąc ideą, która faktycznie utrudnia życie wielu setek milionów ludzi. Tak wygląda obecna sytuacja na temat idei, że poza angielskim nie ma ratunku i że nie warto nawet badać takich "utopijnych" propozycji jak esperanto. Jeśli mieliście okazję dyskutować na takie tematy z dziennikarzami, a również z biznesmanami i naukowcami, wiecie, że w większości nie mają oni nawet cienia wątpliwości co do tego, że angielski definitywnie wygrał i że koniec końców nie jest to żadnym złem. A że większość ludzi z powodu tego systemu cierpi na afazję, gdy wychodzi z własnego środowiska lub spotyka ludzi z innej kultury, i że to nie jest czymś fatalnym, tego nawet nie potrafią sobie wyobrazić.

Czynniki psychologiczne

Lecz oczywiście idee rozprzestrzeniają się tylko wtedy, gdy trafiają na podatny grunt. I tak osiągamy trzeci rodzaj czynników, które przeszkadzają w obiektywnym i zdrowym myśleniu na temat afazji o podłożu społecznym, tj. czynniki psychologiczne.

Opowiedziałem wam o tej dziewczynce, która przez dwanaście lat nie chciała mówić z niewiadomego powodu. W innych przypadkach powód jest wiadomy. Czasami dziecko, które przez długi okres czasu nie wypowiedziało ani jednego słowa, chociaż wcześniej mówiło normalnie, w końcu zaczyna ponownie mówić, a wtedy okazuje się, przykładowo, że postanowiło milczeć, ponieważ zbytnio wyśmiewano się z niego i było to nie do zniesienia. Lepiej nic nie mówić niż wzbudzać śmiech i czuć się upokarzanym. Tak może się przykładowo zdarzyć u dziecka jąkającego się.

Moja hipoteza na temat afazji o podłożu społecznym jest taka, że coś podobnego działa w społeczeństwie całego świata. Prawdopodobnie nie uwierzycie mi. Niespecjalista często nie potrafi sobie wyobrazić, jak silna może być nieświadoma decyzja. Niespecjalista często nawet naprawdę  nie rozumie tego, że istnieją ważne nieświadome procesy w psychice. Lecz wszystko jedno czy się rozumie lub nie, te procesy istnieją i istnieją również w skali społecznej. Moja hipoteza mówi, że ludzkość nie leczy się z afazji o podłożu społecznym, ponieważ boi się to zrobić. Lecz ten lęk jest nieświadomy.

Dla kogoś z wykształceniem psychoanalitycznym kto odwiedza fora internetowe, na których prowadzone są dyskusje na temat problemów językowych, jest to oczywiste. Rzucającym się w oczy na tych forach jest fakt, że kiedy ktoś proponuje esperanto, co zdarza się względnie często, natychmiast pojawia się ciąg krytyk, często całkowicie obraźliwych. A jest zupełnie jasno zrozumiałe z argumentów tych przeciwników, że nie wiedzą oni nic na temat esperanto, jak ono funkcjonuje, jak wypada w porównaniu z angielskim lub innymi systemami, takimi jak wielojęzyczność lub tłumaczenia, itd. Ci przeciwnicy, nic nie wiedząc, nigdy nie mówią: "Doinformuję się i, gdy już będę wiedział, określę mój punkt widzenia", lecz po prostu: "To głupota", "esperanto nigdy nie odniesie sukcesu", "Wszyscy będą mówić w esperanto tak, że ludziom nie uda się wzajemnie porozumieć", "esperanto jest utopią", itd. itd. Nigdy fakty, nigdy dokumenty, nigdy sprawdzalne dane, nigdy porównania. Tylko bezpodstawne twierdzenia. Lub właściwiej twierdzenia bez racjonalnej albo obiektywnej podstawy, lecz z podstawą silnie emocjonalną. Gdyby nie istniała ta podstawa emocjonalna, zdania byłyby pogodne, spokojne, szanujące inny punkt widzenia. Lecz takie zupełnie nie są.

Kiedy odwiedza się takie fora i czyta te jakże często bardzo pogardliwe odpowiedzi na propozycję używania esperanto, i kiedy ma się wykształcenie psychoanalityczne, natychmiast można wyciągnąć wniosek: "Te bardzo mocno emocjonalne i napastliwe reakcje sygnalizują opór przed czymś okropnie przerażającym".

Istnieje wielka różnica na tych forach pomiędzy mocno emocjonalnymi wiadomościami ludzi, którzy sprzeciwiają się esperanto, a czasem mocno emocjonalnymi wiadomościami esperantystów. Również od czasu do czasu – oczywiście rzadziej, a jednak – pojawiają się reakcje esperantystów z bardzo mocno wibrującym emocjonalnie podkładem. Lecz nie chodzi tutaj o tę samą emocję. Emocja we wiadomościach esperantystów dotyczy złości lub oburzenia, nigdy nie jest to strach. Złość na to, że podle mówi się o naszym języku bez żadnego oparcia tego poglądu na wiedzy rzeczywistej, doświadczeniu lub nawet obiektywnym poinformowaniu się. Złość na ten ciągle napotykany opór przeciw czemuś, co dla nas w zupełnie oczywisty sposób jest dobre i nie szkodzi nikomu. Oburzenie na niesprawiedliwość, która sprzyja powszechnemu używaniu języka angielskiego, lub na niesprawiedliwość w komentowaniu esperanto bez uczciwego przyjrzenia się mu.

Lecz wiadomości antyesperanckie ujawniają inne źródło emocji. Atakują, lecz atakują nie z powodu złości, oburzenia, dążenia do sprawiedliwości, lecz, co da się wyczuć, z powodu strachu. U wielu zwierząt strach wywołuje agresywność. A ludzie dogłębnie są zwierzętami i reagują jak zwierzęta.

Dlaczego ludzie boją się pozbycia afazji o podłożu społecznym? Prawdopodobnie chodzi o bardzo złożoną sprawę, w której splata się i łączy ze sobą mnóstwo czynników. Być może najważniejszy strach dotyczy utraty ochrony plemienia. Moje plemię ma swój język, który odróżnia je od innych plemion. A moje plemię chroni mnie, wewnątrz jesteśmy solidarni, pomagamy sobie wzajemnie, rozumiemy jeden drugiego. To inne plemię jest zupełnie inne. Mają tam dziwne zwyczaje, zachowują się i myślą w dziwny sposób. Być może zazdroszczą nam, bo czują, że jesteśmy ponad nimi. Przecież to my jesteśmy najlepsi, najładniejsi, najinteligentniejsi, najmądrzejsi, czyż nie? To oczywiste. Jeśli oni nam zazdroszczą, to są dla nas zagrożeniem, chcą zabrać nam nasze skarby lub po prostu usunąć nas, aby nie mieć już przed oczami ludzi, którzy ich przewyższają, co jest dla nich czymś nie do zniesienia.

Na dnie psychiki wchodzenie w stosunki jak równy z równym z ludźmi z innego plemienia, z innego narodu, z innej kultury jest odczuwane jako coś bardzo niebezpiecznego. Każde plemię przecież twierdzi, że ma rację w stosunku do sposobu zachowywania się, koncepcji świata, organizacji społeczeństwa, itd. Proste i bezpośrednie kontaktowanie się z innym plemieniem stwarza ryzyko nabycia wątpliwości na temat tych podstawowych poglądów o nas i o nich. Wyobraźmy sobie! Gdybyśmy to my okazali się dzikusami, a nie oni! Odkrycie tego wywołałoby zbyt wielki wstrząs w naszym sposobie myślenia, w naszym sposobie życia. lepiej tak ułożyć sprawy, abyśmy nie musieli stawiać czoła zupełnie innemu sposobowi postrzegania życia, punktowi odniesienia, z którym moglibyśmy się porównać. A odmowa wręcz rozumienia tego, co mówią inni, jest dobrą metodą. Ludzkość zatem stosuje w komunikacji językowej system, który gwarantuje, że afazja doświadczana natychmiast przy stosunkach z innymi narodami, z innymi kulturami, nigdy nie będzie wyleczona. Można zatem zaklasyfikować tę afazję o podłożu społecznym wśród mechanizmów obronnych "ego społecznego".

Zrozumcie mnie dobrze. Nie twierdzę, że ludzkość zawsze będzie odmawiała uleczenia się, uwolnienia się z afazji o podłożu społecznym. Przeciwnie, nie wątpię, że szybko się zbliża moment, gdy zrozumie ona swój błąd, zrozumie, że warto zaryzykować stawienia czoła tym sprawom i nauczenia się odkrywania innych narodów. To się na pewno stanie, a wiele znaków wskazuje, że ludzkość coraz bardziej zbliża sie do podjęcia tego wielkiego kroku. Lecz takie uzdrowienie wymaga czasu. A najlepszą metodą zachowania w sobie choroby, która nas chroni, jest zaprzeczanie jej istnienia i tego, że jest chorobą, którą daje się łatwo uleczyć.

Język chiński: mity i rzeczywistość

Nie tylko esperanto jest obiektem uprzedzeń w kręgach lingwistycznych oraz w oświeconym społeczeństwie. Również zwyczajowe wyobrażenie języka chińskiego nie odpowiada rzeczywistości. Na Zachodzie wielu profesorów lingwistyki oraz wiele książek – wydaje mi się, że większość – uczy kłamstw na temat tego języka. Od kiedy stwierdziłem w artykule Esperanto: język europejski czy azjatycki?, że esperanto jest bardziej izolujące niż aglutynacyjne, wielu esperantystów wyraziło mi w związku z tym swój sceptycyzm oraz zapragnęło poznać moje argumenty przychylne temu dziwnemu pomysłowi. Ich sceptycyzm zwykle bierze się z dwóch błędnych przedstawień: (1) zwyczajowy, nieprawidłowy obraz języka chińskiego, który w jakiś sposób prawie bezkonkurencyjnie rozprzestrzenił się na Zachodzie, błędne pojęcie na temat tego, jakimi cechami różnią się języki aglutynacyjne od fleksyjnych i izolujących. Dlatego wydaje się mi pożyteczne udostępnienie ogółowi esperantystów odpowiedzi na takie pytanie, które wyjaśnią, dlaczego, według mnie, esperanto o wiele bardziej przypomina język chiński niż języki aglutynacyjne, jak turecki, węgierski i suahili.

Ponieważ pytanie to dotyczy w takim samym stopniu esperanto jak i chińskiego, pozwólcie, że na początku przedstawię bardzo ważny, lecz powszechnie nieznany cytat Zamenhofa z Unua Libro:

"Każde słowo [mojego "Języka Międzynarodowego"] znajduje się zawsze i tylko w jednej stałej postaci, w której zostało wydrukowane w słowniku. A różne formy gramatyczne, wzajemne relacje pomiędzy słowami, itd. są wyrażane przez połączenie niezmiennych słów. Lecz ponieważ podobna budowa języka jest zupełnie obca narodom europejskim i przyzwyczajenie się do niej byłoby dla nich sprawą trudną,  dlatego w całości przystosowałem to rozczłonkowanie języka do ducha języków europejskich tak, że jeśli ktoś uczy się mojego języka z podręcznika, to nie przeczytawszy wcześniej przedmowy (która dla ucznia jest zupełnie niepotrzebna), to nawet nie będzie przypuszczał, że budowa tego języka różni się czymś od budowy jego języka ojczystego."

[Dr L. L. Zamenhof, Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto, Paryż: Esperantista Centra Librejo, 1927, wydanie 11-te, strona 248 (II a)].

Później wyjaśnia on, że wyraz fratino (siostra) składa się z trzech "słów": frat (brat), in (forma żeńska) oraz o (rzeczownik). Jest to typowo chiński sposób patrzenia na te sprawy. Zatem jeśli ocenia się język chiński za najbardziej reprezentatywny z języków izolujących, co zwykle czynią lingwiści, należy uznać esperanto za należące do tej samej kategorii. Z zacytowanego tekstu jasno wynika, że Zamenhof rozmyślnie stworzył język niepodobny do europejskiego, a posiadający wszystkie cechy języków izolujących. Mówienie, że "różne formy gramatyczne, wzajemne relacje pomiędzy słowami, itd. są wyrażane przez połączenie niezmiennych słów", jest równoznaczne ze zdefiniowaniem kryterium tradycyjnie używanego do zaklasyfikowania języka jako izolującego. Czegoś podobnego nie można powiedzieć na temat języków aglutynacyjnych (zobacz na odpowiedź dla HL, która znajduje się po tekście tego artykułu).

Uwaga: Słowa "chiński" lub "język chiński" w tym tekście odnoszą się do języka będącego oficjalnym językiem Chińskiej Republiki Ludowej, gdzie nazywa się go 普通话 putonghua ('wspólny język') i gdzie naucza się go we wszystkich szkołach. Jest on językiem oficjalnym w ONZ oraz w związanych z tą organizacją instytucjach. Tam nazywa się go 中文 zhongwen ('chiński język'). Ta postać języka, z innym sposobem zapisu wielu ideogramów,  jest również przyjęta oficjalnie na Tajwanie, gdzie nosi nazwę 國語 guoyu ('język kraju', 'krajowy język'), co w Chinach zapisuje się jako 国语.

Częste, lecz niesłuszne twierdzenia o języku chińskim

Według większości zachodnich lingwistów chiński charakteryzuje się głównie czterema cechami:

1. W chińskim nie ma różnicy pomiędzy morfemem a słowem. Na przykład, John Wells pisze:

“W języku izolującym każde słowo jest jakby monolitem wyciosanym z jednego bloku. Słowa nie mogą dzielić się na morfemy (...) Każde słowo składa się z nierozbieralnej całości lub, jeśli wolicie,  z nagiego korzenia. Znanym przykładem języka izolującego jest chiński (...)” (John Wells, Lingwistyczne aspekty esperanto, Roterdam: UEA/CED, 1989, drugie wydanie, str. 27). (1)

2. Każdy chiński morfem-słowo może zostać użyty w funkcji jakiejkolwiek kategorii gramatycznej (tj. jako rzeczownik, czasownik, przymiotnik, przysłówek, przydawka, itd.).

“W chińskim jest zasadą gramatyczną to, że nie powinno być żadnych różnic pomiędzy rzeczownikami i czasownikami.” (Lord, Robert. Lingwistyka Porównawcza, Londyn: English Universities Press, 1974, str. 220).

3. Budowa zdania jest sztywna i tylko taka może być, ponieważ tylko pozycja słowa w zdaniu definiuje jego funkcję gramatyczną (tj. kategorię rzeczownikową, czasownikową, itd., do której należy dane słowo w języku indoeuropejskim).

“Tylko sama pozycja słowa określa funkcję tego słowa.” (Lord, Robert. Lingwistyka Porównawcza, Londyn: English Universities Press, 1974, str. 220).

“Języki izolujące: języki, w których każde słowo zostaje zredukowane do jednego korzenia, a jego powiązania gramatyczne określają jego względną pozycję (np.: chiński)” (Le Petit Larousse Illustré, Paryż: Larousse, 2006, str. 598).

4. W chińskim każde słowo jest samodzielnym, niezależnym, nieodmiennym i izolowanym blokiem. Nie mogą istnieć afiksy i końcówki.

Żadne z tych czterech twierdzeń nie jest poprawne. Sprawdźmy je jedno po drugim.

1. Czy to prawda, że w języku chińskim słowo i morfem są identyczne?

Nie. Prawdą jest jedynie to, że w chińskim każda sylaba jest morfemem lub "atomem semantycznym", tj. każda sylaba posiada znaczenie. Lecz istnieje duża różnica pomiędzy słowem a morfemem (sylabą w chińskim). Gdyby zwyczajowa teza była słuszna, to słowa zachowywałyby się tak samo w dwóch zdaniach 我写字 wo xie zì, “ja piszę (ideogramy)” i 我知道 wo zhidao, “ja umiem” (etymologicznie i dosłownie “ja znam tę drogę”). Lecz że 写 xie “pisać” jest słowem i czasownikiem, pokazuje to fakt, iż może ono przyjąć morfem 了 le, który oznacza aspekt przeszły: 我写了字 wo xiele zì znaczy “ja pisałem”. Lecz nie da się powiedzieć 我知了道 wo zhile dao. Należy mówić 我知道了 wo zhidaole, “ja poznałem”. To pokazuje, że słowem w tym przypadku jest 知道 zhidao, a nie samo 知 zhi. Oto przypadek, w którym słowo i morfem są rozłączne.

Rzeczywiście, wiele chińskich morfemów jest monolitycznymi blokami w tym sensie, że ich postać nigdy się nie zmienia, lecz nie są one samodzielnymi, wyizolowanymi blokami. Na przykład morfem 护 hù “strzec”, “chronić” nie może być używany bez powiązania z innym morfemem, jak w 护身 hùshen “chronić się”, 护送 hùsòng “eskortować”, 护士 hùshi “opiekunka” lub 护照 hùzhào “paszport”.

Taka jest duża ilość chińskich morfemów (sylab), które chińscy gramatycy nazywają 不自由 buziyou “nieswobodnymi”. Aby utworzyć słowo, należy dołączyć do nich inny morfem. Na przykład 校 xiao “szkoła”, 工 gong “praca”, 欢 huan “lubić” czy 奇 qi “dziwny” nie istnieją jako oddzielne słowa. Pojawiają się w tym języku tylko w wielosylabowych połączeniach, jak 学校 xuexiao "szkoła", 校长 xiaozhang "kierownik szkoły", 工作 gongzuo "pracować", 工人 gong-ren "pracownik", 喜欢 xihuan “lubić”, 奇怪 qiguai “dziwny”. Ich status jest taki sam jak status drog w drogi, droga, drogie lub woln w wolność, uwolnienie. To, że posiadają znaczenie, nie oznacza, iż wystarcza to, aby można ich było używać oddzielnie.

Lecz nawet morfemy, które można używać oddzielnie, nie można traktować jak słowa, jeśli zostaną połączone z innymi i utracą swój pierwotny sens. Jeśli znaczenie dwu lub więcej sylabowego słowa nigdy się nie zmienia, bez względu na kontekst, i nie może zostać łatwo wydedukowane ze znaczeń poszczególnych składników, to taka jednostka jest słowem, a tworzące je morfemy słowami nie są. Rozważmy przykładowo zdanie 王先生来了Wang xiansheng laile, w którym każdy morfem, za wyjątkiem cząstki gramatycznej 了 le, może pojawić się samodzielnie bez powiązania z innym morfemem. Gdyby w języku chińskim "morfem" równał się "słowu", to zdanie to mogłoby zostać rozłożone następująco:

王 wang 'król',

先 xian '(jako) pierwszy', 'wcześniej',

生 sheng 'narodzony',

来 lai 'przybywa',

了 le [znak dokonanej czynności].

Jak rozumieć ten galimatias? Czy tak, że król narodził się przed innymi lub przed prognozowaną datą? W rzeczywistości to zdanie po prostu znaczy "Pan Wang przybył". Wang jest nazwiskiem, odpowiednikiem polskiego "Król", angielskiego "King", francuskiego "Leroy". Słowo 先生 xiansheng jest odpowiednikiem naszego "pan" (lecz zawsze stoi po nazwisku) i jest wynikiem rozwoju semantycznego, a znaczy "starszy", czyli po chińsku 先生 xiansheng, "wcześniej narodzony". Ponieważ już od wielu wieków 先生 xiansheng jest używane tylko w znaczeniu  'pan', stało się ono pełnoprawnym, dwusylabowym słowem, jak duża większość słów chińskich. Jasnym jest w tym przypadku, że słowo i morfem to dwie różne sprawy.

Zbadałem statystycznie chiński tekst lingwisty Yuen Ren Chao oraz jego angielskie tłumaczenie wykonane przez samego autora. W chińskim tekście tylko 48,8% słów jest jednomorfemowych, natomiast w angielskim jest ich 71%. Wg tego kryterium język angielski jest bardziej izolujący od chińskiego. Często się mówi, że chiński jest "językiem jednosylabowym". Wg mnie to angielski jest bardziej jednosylabowy. Porównajcie oficjalną nazwę Światowej Organizacji Zdrowia w tych dwóch językach: po chińsku 世界卫生组织 Shijie Weisheng Zuzhi (0% jednosylabowych słów) i po angielsku World Health Organization (66% słów jednosylabowych) [世界 shijie 'świat', 卫生 weisheng 'ochrona zdrowia', 组织 zuzhi 'organizacja'].

2. Czy to prawda, że każde chińskie słowo może być użyte jako rzeczownik, czasownik, przymiotnik, przysłówek, itd., innymi słowy, że słowa chińskie nie posiadają kategorii gramatycznej?

Nie. W przeciwieństwie do tego, co twierdzi większość zachodnich lingwistów zajmujących się językiem chińskim, słowa chińskie posiadają kategorię gramatyczną, która w większości przypadków nie może się zmieniać.

W esperanto można stosować rdzeń bicikl jako czasownik: li biciklas (on jeździ na rowerze). To samo dotyczy języka angielskiego: he bicycles. Ale w języku chińskim nie jest możliwe. “Rower” to 自行车 zixingche, lecz nie staje się on czasownikiem, gdy postawi się przed nim zaimek lub umieści się go w miejscu czasownika w zdaniu: 他自行车 ta zixingche nie jest rozumiane jako “on jedzie na rowerze”, lecz jako błędny sposób mówienia “jego rower” (powinno być 他的自行车 tade zixingche), czy też jako początek zdania “on... roweru...[nigdy nie używał]”. Podobnie w esperanto można użyć rdzenia fiŝ czasownikowo i powiedzieć mi fiŝas w znaczeniu “próbuję łowić ryby”, tak samo angielskie fish “ryba” staje się czasownikiem w I fish “wędkuję”, “łowię ryby” . Nie jest to możliwe w chińskim.  Morfem 鱼 yú “ryba” nigdy nie jest używany czasownikowo. Aby powiedzieć “łowię ryby”, należy dodać inny morfem: 我捕鱼 wo bŭyú.

他是殘忍 Ta shi canren nie jest bardziej poprawne w chińskim od dosłownego tłumaczenia na esperanto li estas kruel. Należy powiedzieć 他是殘忍的 ta shi canrende, zatem dodając morfem 的 de tworzący formę przymiotnikową, który odpowiada esperanckiej końcówce -a: 我 wo “ja” > 我的 wode, “mój”, 殘忍 canren kruel “okrut-” > 殘忍的 canrende, kruela “okrutny”. Niemniej jednak można powiedzieć 他殘忍 ta canren 'li kruel' "on okrut" w znaczeniu 'li kruelas' "on okrutnikuje": morfem tworzący przymiotnik 的 de jest obowiązkowy tylko wtedy, gdy używa się czasownika 是 shi 'być'.

To prawda, że niektóre słowa mogą być używane zarówno jako czasowniki jak i rzeczowniki: 建议 jianyi można użyć jako "proponować” i jako “propozycja”. Lecz nie upoważnia to do twierdzenia, że w języku chińskim jakikolwiek morfem może dowolnie funkcjonować jako czasownik lub jako rzeczownik, a przez to że jest to język, w którym słowa nie posiadają kategorii gramatycznej. To tak samo, jakby powiedzieć to o języku angielskim na podstawie słów takich jak sleep, love, report itp., które dają taką możliwość. Lecz nie można mówić my suggest lub his write, lub an international organize. W tym względzie język chiński jest dokładnie taki sam jak angielski. W rzeczywistości tylko 7 lub 8 procent słów chińskich można używać w tych dwóch funkcjach. A nawet przy słowach używanych dwojako Chińczyk czuje różnicę pomiędzy rzeczownikiem a czasownikiem. 计划 Jihua oznacza zarówno “plan” jak i “planować”. Lecz gdy chce on powiedzieć "jego plan", musi użyć formy 他的计划 tade jihua, z morfemem tworzącym przymiotnik 的 de. Jeśli powie 他计划 ta jihua to będzie to oznaczać “on planuje”.

Fakt, że pewna liczba słów chińskich może być używana zarówno czasownikowo jak i rzeczownikowo, w rzeczywistości częściowo wyjaśnia ogromnie rozpowszechniony pogląd, iż w języku chińskim słowo nie należy do ustalonej, zdefiniowanej kategorii gramatycznej. Innym czynnikiem przyczyniającym się do tego błędnego odbioru być może jest to, iż w chińskim, jak i w angielskim, dowolny rzeczownik można używać jako przymiotnik przez proste umieszczenie na przodzie. Czy jest sens pytać o to, czy w języku angielskim w trójce słów World Health Organization słowa World i Health są przymiotnikami, czy rzeczownikami używanymi przymiotnikowo, czy też rzeczownikami w dopełniaczu? Mówienie, że język chiński nie posiada kategorii gramatycznych, ponieważ w 世界卫生组织 Shijie Weisheng Zuzhi dwa pierwsze słowa funkcjonują przymiotnikowo lub dopełniaczowo, nie ma większego sensu od zaprzeczania istnienia kategorii gramatycznych w angielskim. W rzeczywistości cecha rzeczownikowa jest istotnym aspektem słowa 世界 Shijie 'świat'. Nie jest możliwe używanie go w znaczeniu 'na całym świecie'. Aby to wyrazić, konieczne jest dodanie innych morfemów. Mówi się wtedy 世界上 shijieshang lub 全世界上 quanshijieshang.

Interesujące jest, iż w takim przypadku chińscy gramatycy uważają słowa umieszczone na przodzie za rzeczowniki, co potwierdza poniższy cytat:

When a word is composed of four or more than four syllabes, it may be written in separate parts, if possible, in order that the phonetic spelling may be not too long and the student may read the word easi-ly, e.g. Beijing Daxue 'Beijing University' (Chinese Language Special Class, 1958, str. 783).

[Gdy słowo jest zbudowane z czterech lub więcej sylab, można go zapisać oddzielnymi jednostkami, o ile to możliwe, aby pisownia fonetyczna nie była zbyt długa i uczeń mógł łatwiej przeczytać to słowo, przykładowo Beijing Daxue 'Uniwersytet Pekinu']. (Gdyby poprzedzające słowo było przymiotnikiem, to tłumaczenie angielskie brzmiałoby Pekinese lub Beijnigese University).

Inny argument tych, którzy twierdzą, że język chiński nie posiada ustalonych kategorii gramatycznych, wyraża się poglądem, że "w chińskim przyimki są czasownikami". To twierdzenie nie odpowiada rzeczywistości. Ogólnej reguły nie można zbudować na podstawie kilku wyjątkowych przypadków. To prawda, że 给 gei może oznaczać zarówno 'dawać' jak i 'do', tak samo jak 到 dao może znaczyć 'osiągać' i 'aż do', lecz czy z tego powodu, że w angielskim down (to down a drink – łyknąć/strzelić drinka), up (up the ante – podnieść stawkę ) lub out (outed in a semifinal - usunięty w półfinałach) mogą funkcjonować jako czasowniki, to ma się prawo powiedzieć, że "język angielski nie posiada przyimków"? Wiele chińskich przyimków zawsze i wyłącznie odgrywa rolę przyimków, a nigdy czasowników, na przykład 因 yin 'z powodu' lub 关于 guanyu 'o'. Mylenie pojęcia "niektóre" z "wszystkimi" oznacza poziom umysłowy mniej więcej pięcioletniego dziecka. Dziwne, nieprawdaż?, że tylu lingwistów bezkrytycznie przyjmuje różne opowiastki o języku chińskim opowiadane od wieków, a nigdy nie przyjdzie im do głowy sprawdzenie ich.

3. Czy to prawda, że chiński szyk wyrazów jest sztywny i określa funkcję gramatyczną słowa?

Nie. W przeciwieństwie do ciągle powtarzanego twierdzenia, szyk wyrazów w języku chińskim wcale nie jest sztywny i nie ma wiele wspólnego z funkcją gramatyczną. W tym względzie języki angielski i francuski są bardziej sztywne. Rozważmy takie oto zdania:

他也许住在北京

ta yexu zhu zai Beijing

“on być może mieszka w Pekinie”

也许他在北京住

yexu ta zai Beijing zhu

“być może on w Pekinie mieszka”

Gdyby szyk wyrazów był sztywny, to drugie zdanie nie byłoby możliwe, a przynajmniej nie z takim samym znaczeniem jak pierwsze. Gdyby szyk wyrazów przecież definiował funkcję gramatyczną, to w drugim zdaniu 在 zai stałoby się czasownikiem i 住 zhu rzeczownikiem, a zdanie oznaczałoby “być może on jest w swoim pekińskim mieszkaniu”. Lecz nie to znaczy to zdanie, posiada ono dokładnie taki sam sens jak pierwsze.

Jeśli szyk wyrazów jest sztywny i definiuje funkcję gramatyczną w zdaniu, to jak wyjaśnić, że poniższe cztery zdania:

我的书他送来了

wode shu ta songlaile

“moje książki on przysłał tutaj”

他把我的书送来了

ta ba wode shu songlaile

“on moje książki przysłał tutaj”

他送我的书来了

ta song wode shu laile

“on przysłał moje książki tutaj”

他送来了我的书

ta songlaile wode shu

“on przysłał tutaj moje książki”

posiadają dokładnie ten sam sens, mianowicie: "on przysłał moje książki tutaj"? [把 ba jest "przyimkiem biernikowym", tj. przyimkiem, który wprowadza dopełnienie bliższe, jeśli znajduje się ono po podmiocie].

Często można przeczytać, że w języku chińskim szyk wyrazów ściśle odpowiada szykowi SVO: podmiot-orzeczenie-dopełnienie. lecz wystarczy przeczytać kilka stron chińskiego tekstu, aby się przekonać, że nie jest to prawdą. Przykładowo, otworzywszy na chybił trafił zbiór bajek, udało mi się trafić w znaną bajkę o "Mistrzu Dongguo i wilku”. Znajduje się w niej zdanie: 打猎的追上来, 狼不见了,就问东郭先生 Daliede zhuishanglai, lang bu jian le, jiu wen Dongguo xiansheng “Myśliwi przybyli, już więcej nie zobaczyli wilka, pytali Mistrza Dongguon” [狼 lang “wilk”, 见 jian “widzieć”, 不...了 bu...le “nie więcej”, 就 jiu "wtedy", "natychmiast", 问 wen "pytać"]. Gdyby szyk zdania funkcjonował tak, jak w mitycznych opisach języka chińskiego, to znaczenie byłoby takie: “myśliwi przybyli, wilk widział więcej nic, wtedy on [wilk] zapytał Mistrza Dongguon...”.

4. Czy jest prawdą, że język chiński nie posiada afiksów i końcówek?

Nie.

4a. Afiksy. Sylaba 女 nü znaczy “kobieta”. Jest do morfem dołączalny, którego nie można używać samodzielnie, lecz zawsze staje się częścią przynajmniej dwusylabowego słowa. Aby powiedzieć “kobieta”, należy wymówić 女人 nüren lub 女子 nüzi (人 ren = “człowiek”; to 子 zi jest końcówką rzeczownikową, beztonową, nie mylcie jej z morfemem czwartego tonu 字 zì 'chiński ideogram', który widzieliśmy w pierwszym przykładzie dotyczącym słów). Gdyby opis w książkach lingwistycznych był poprawny, to słowo 女教员nüjiaoyuan nie istniałoby, istniałyby tylko trzy oddzielne bloki i należałoby je przepisać jako nü jiao yuan. Znaczenie brzmiałoby “kobiety uczący pracownik”, "pracownik do nauczania kobiet" lub "nauczyciel uczący kobiety". Lecz to słowo chińskie nie to oznacza:: 女教员 nüjiaoyuan oznacza “nauczycielkę”. Tak samo 司机 siji oznacza “szofera”, a 女司机 nüsiji “kobietę szofera”, a nie “szofera kobiet”. Jeśli zbadacie w rzeczywistym chińskim używanie 女 nü, to dojdziecie do wniosku, że jego rola w tym języku odpowiada dokładnie, jako prefiks, esperanckiemu sufiksowi -ino (przynajmniej względem istot ludzkich, dla zwierząt używa się innego prefiksu).

Tak samo, jeśli porównacie użycie morfemu 化 hua, który nie może się pojawiać samodzielnie, z esperanckim -igi, to zauważycie, że często są one ze sobą zgodne: 现代 xiandai “modern – nowoczesny” > 现代化 xiandaihua “modernigi – unowocześniać”, 工业 gongye “industrio – przemysł” 工业化 gongyehua “industriigi – uprzemysławiać”.

Albo rozważcie morfem 家 jia. Ten można używać samodzielnie w znaczeniu “dom”: 他在家 ta zai jia "on jest w domu". Lecz jeśli znajdzie się po innym słowie, to zmieni znaczenie na zawód : 科学 kexue “nauka” > 科学家 kexuejia “naukowiec”, 政治zhengzhi “polityka” > 政治家 zhenzhijia “polityk”, 语言学yuyanxue “lingwistyka” > 语言学家 yuyanxuejia “lingwista”. Jeśli 家 jia nie byłoby sufiksem, to 科学家 kexuejia (należałoby zapisywać jako ke xue jia) nie oznaczałoby nawet “domu nauki”, lecz "domu uczenia się zawodu" ("zawodo-uczeniowy dom"), a na pewno nie "naukowiec". Te przykłady w moim mniemaniu jasno pokazują, że afiksy istnieją w języku chińskim i że chińskie słowa nie są tymi izolowanymi blokami, o których ciągle mówi się w tej dziedzinie. Jeśli cząstka słowna nigdy nie jest używana samodzielnie, lecz zawsze zostaje sklejona z innym niegramatycznym morfemem (leksemem), któremu nadaje niuans zawsze w precyzyjnie tym samym sensie, to w lingwistyce nazywa się ją afiksem. Osoby twierdzące, że język chiński nie posiada afiksów, wyciągają ten wniosek z błędnych założeń a priori, a nie z obserwacji tego języka.

4b. Końcówki. 孩 hai oznacza “infan-” (dzieck-), jest to "forma niesamodzielna", zatem nie można jej używać samodzielnie jako słowo. Aby użyć ją rzeczownikowo, należy dodać do niej jedną z dwóch końcówek rzeczownikowych 子 zi lub 儿 er (ta ostatnia jest głównie używana w Pekinie, a w pozostałej części kraju używa się zwykle 子 zi). 孩子 haizi i 孩儿 haier rozkłada się analitycznie dokładnie tak samo jak esperanckie słowo infan-o (a że chodzi o końcówkę, to podkreśla to fakt, iż 孩儿 haier w wymowie pekińskiej brzmi jak wyraz jednosylabowy). Zauważcie, że 子 zi i 儿 er nie posiadają w języku chińskim innej funkcji od oznaczania rzeczowników. Teraz rozważcie słowo 孩子们 haizimen, “infanoj” (dzieci): rozkłada się ono dokładnie tak samo jak esperanckie infan-o-j. Ponieważ 子 zi jest zawsze tylko i wyłącznie końcówką rzeczownika, a 们 men zawsze znakiem liczby mnogiej [我 wo “ja” > 我们 women “my” (z morfemem przymiotnikowym de >我们的 womende “nasz”)], nie rozumiem, na jakiej podstawie twierdzi się, że to nie są końcówki, tym bardziej, gdy men redukuje się w wymowie do /m/. Zwróćcie dobrze uwagę na sposób mówienia mieszkańców Pekinu. Częściej usłyszycie /wom bu zhidao/ “my nie wiemy” od /women bu zhidao/ (我们不知道).

Nie podałem akcentów i tonów, lecz one również rozbijają zwyczajowy pogląd o języku chińskim. Przykładowo, w dwóch pierwszych zdaniach, które podałem jako przykłady (我写字 wo xie zì “ja piszę” i 我知道 wo zhidao “ja wiem”) interesujące jest to, iż 写 xie i 字 zì posiadają wyraźnie słyszalny ton, a akcent zdania zupełnie słyszalnie umiejscawia sie na 字 zì. W przeciwieństwie do tego 道 dao w 我知道 wo zhidao jest nieakcentowane i beztonowe. Zawsze takie jest.

Różnica pomiędzy językiem chińskim a esperanto względem końcówek jest taka, że w chińskim one często nie są obowiązkowe. Wiele rzeczowników nie posiada końcówek rzeczownikowych, inne koniecznie ich wymagają, jak 'dziecko' 孩子 haizi lub 'stół' 桌子 zhuozi. Również końcówka liczby mnogiej 们 men jest stosowana tylko w zaimkach osobowych oraz w kilku innych przypadkach.

Wniosek

Analiza rzeczywistego języka jasno pokazuje, że główne charakterystyki językowe przypisywane chińskiemu przez Zachód po porostu nie istnieją. Ich opór na krytykę jest interesującym zjawiskiem psychologicznym. Wielokrotnie prowadziłem dyskusje z lingwistami, którzy uczyli się chińskiego przez trzy lub cztery lata, lecz którzy mimo to nigdy nie zauważyli, że prawdziwy język zupełnie nie wykazuje cech przypisywanych mu przez nich w trakcie badań lingwistycznych jako typowe, zanim jeszcze rozpoczęli badanie tego języka.

Gdy rozmawiałem o tym z takimi ludźmi, to pierwszą reakcją zawsze było duże zaskoczenie, iż ktoś ma czelność twierdzić coś, co w takim stopniu przeczy opisowi, z którym już od dawna wszyscy się zgadzają. Ta reakcja uczyniła na mnie wrażenie takie, jakbym dopuszczał się świętokradztwa. Drugą reakcją była niewiara. Dopiero po tym jak przedstawiłem swojemu rozmówcy przykłady nie do obalenia, jak te przedstawione powyżej, to lingwista w końcu przyznawał mi rację i dziwił się, że przez tak długi czas nigdy nie zwątpił w idee, którym jego badania powinny zaprzeczyć. Czułem u każdego z nich jakiś rodzaj rozczarowania, jakbym zniszczył piękną fantazję, którą woleli od rzeczywistości.

Na Zachodzie tradycyjnym wyobrażeniem na temat Chińczyków często jest również to, iż ich twarze nie wyrażają emocji, że są sztywni i pozbawieni uczuć, niezrozumiali ("inscrutable" jak mówią Anglosasi). Rzeczywiści Chińczycy zupełnie tacy nie są (uwaga tłumacza: potwierdzam, byłem w Chinach i wielokrotnie ucztowałem z Chińczykami, są dokładnie tacy sami jak my). Wydaje się mi, że idee przypisywane ludziom, przypisywane są również temu językowi i nie pozwalają na proste, obiektywne spojrzenie na niego, nieprawdaż?, a wielu ludzi przypisuje podobną sztywność i nieludzkość językowi esperanto.

Jest pożałowania godne, iż tak często przedstawia się obraz języka chińskiego, który ma niewiele wspólnego z rzeczywistością, co łatwo da się sprawdzić. Jeśli czytelnik nie zgadza się z opisanymi tutaj faktami, to jestem gotowy do dyskusji. Jednak twierdzę, że mam rację. Lecz nigdy nie spotkałem nikogo, kto jedynie zaproponowałby dowieść mi, że się w tym względzie mylę (oprócz tzw. argumentów autorytatywnych typu "mój profesor mówił, że ...", "w mojej książce na temat lingwistyki napisano, że...").

Zatem moim prowizorycznym wnioskiem jest to, że wyobrażenie o języku chińskim w naszym społeczeństwie jest tak samo fantazyjne, jak wyobrażenie o języku esperanto.

Odpowiedzi na pytania

HL:

<< Przeczytawszy Pana artykuł "Esperanto: język europejski czy azjatycki?", pojawiło się u mnie pytanie na temat tych zdań:

"Poprzez wymienione cechy esperanto przypomina języki aglutynacyjne. Ponieważ kryterium rozróżniające je – zmiana postaci afiksów lub morfemów gramatycznych – nie odnosi się do niego, to fundamentalnie nie jest ono językiem aglutynacyjnym."

Czy w międzyczasie być może uległa zmianie definicja języka aglutynacyjnego? Wydaje się, że Wells doszedł do innych wniosków w swojej książce "Lingvistikaj aspektoj de Esperanto" (Lingwistyczne aspekty esperanto):

"W języku aglutynacyjnym słowo posiada wewnętrzną budowę, ponadto bardzo wyraźną budowę. Można podzielić słowo na elementy morfemowe, z których każdy przedstawia pojedynczą kategorię leksykalną lub gramatyczną. Podział na morfemy jest oczywisty, a każda część słowa posiada swoje własne znaczenie. Przykładami języka aglutynacyjnego są turecki, japoński, zuluski i międzynarodowy język esperanto" (str. 27). Oprócz tego na stronie 37 Wells pisze, że esperanto jest "ekstremalnie aglutynacyjne". >>

Tradycyjnie klasyfikuje się węgierski, turecki, mongolski, suahili oraz im podobne w grupie języków aglutynacyjnych, które posiadają wiele cech charakterystycznych odróżniających je od języków izolujących, a także od języka zaplanowanego, takiego jak esperanto.

a) We węgierskim, tureckim i innych tzw. językach ugrofińskich odgrywa ważną rolę prawo "zgodności samogłoskowej". Samogłoska rdzenia definiuje samogłoski w przyrostkach i końcówkach. Na przykład, w tureckim tworzy się liczbę mnogą rzeczownika za pomocą l-r, gdzie samogłoska pomiędzy l a r zależy od poprzedniej samogłoski:

kitab 'książka' > kitablar 'książki',

kalem 'pióro' > kalemler 'pióra'.

Dla Chińczyka taka zmiana jest nieregularnością, a zatem typową w języku innym niż izolujący. W języku izolującym nie mogą pojawiać się nieregularności. Według mnie esperanto na dnie, w swojej podstawie, bardziej funkcjonuje zgodnie z systemem języka chińskiego (zatem języków izolujących) niż węgierskiego czy tureckiego (zatem języków aglutynacyjnych), ponieważ taka zmiana w postaci przyrostka jest w esperanto nie do pomyślenia.

b) Inną różnicą jest to, że w chińskim (oraz w innych językach izolujących) przeczenie wyraża się za pomocą słowa przeczącego: 我不爱他 Wo bu ai ta 'ja nie kocham go', co zupełnie odpowiada zwykłemu zdaniu w esperanto (我 wo = 'mi = ja', 不 bu = 'ne = nie', 爱 ai = 'amas = kocham', 'ami = kochać', 他 ta = 'lin = jego'). W językach aglutynacyjnych przeczenie tworzy się za pomocą sylaby, którą wstawia się w środek czasownika (w japońskim na końcu czasownika): turecki: sevmek 'kochać', sevmemek 'nie kochać' (a samogłoska tej wstawki zmienia się zgodnie z samogłoską rdzenia). Również w suahili, w którym nie istnieje zgodność samogłoskowa, przeczenie jest wyrażane za pomocą zmiany cząstki zaimkowej, zatem według systemu zupełnie innego od tego w chińskim i w esperanto: 'czytam' to nasoma, lecz 'nie czytam' sisomi, 'czytałem' nilisoma, 'nie czytałem' sikusoma.

c) Dużą różnicą pomiędzy językami aglutynacyjnymi i izolującymi jest to, że języki izolujące (przynajmniej chiński) posiadają przyimki i spójniki podrzędne, które funkcjonują zupełnie podobnie do esperanckich odpowiedników: stoją przed danym słowem lub częścią zdania, natomiast w językach aglutynacyjnych rolę tę pełnią przyrostki, które dodaje się na końcu słowa. Rozważmy tureckie przysłowie zbudowane z czterech słów:

rüzgar esmeyınce, yaprak kımıldamaz

(bezkropkowe  i ( ı ) wymawia się jak rosyjskie ы;

ü to samogłoska trochę pomiędzy /i/, /e/ i niemieckim /ü/).

W pierwszej frazie, rüzgar esmeyınce, słowo rüzgar znaczy 'wiatr', a esmeyınce rozkłada się jako es- 'wiać', -me- przeczenie, -yınce 'podczas', 'kiedy', 'jeśli' , zatem 'gdy nie wieje'; w drugiej yaprak oznacza 'liść' a kımıldamaz 'on się nie rusza' (kımılda 'ruszać się', -ma- 'nie', -z trzecia osoba liczby pojedynczej). Zadnie z tych czterech słów znaczy więc 'gdy wiatr nie wieje, liść się nie rusza'. To wstawienie przyrostka w charakterze naszych spójników jest czymś wspólnym dla języków aglutynacyjnych, lecz zupełnie obcym dla esperanto. Wraz z wstawką oznaczającą przeczenie to najprostsze zdanie pokazuje, jak daleko od języka Zamenhofa znajduje się typowy język aglutynacyjny.

Podobną konstrukcję, w której spójnik znajduje się po podmiocie i czasowniku, demonstruje suahili: juma zima halijapita ila, wamekwenda wote "zanim przeminął cały tydzień, oni wszyscy odjechali" (juma 'tydzień', zima 'cały', pita 'mijać' > halijapita 'przeminął', ila 'zanim'). W języku tym istnieją również wewnętrzne ("wstawkowe") spójniki: nasoma 'czytam', nikisoma 'jeśli czytam'. W takim słowie, aby wprowadzić przeczenie, zastępuje się "wstawkę" -ki- za pomocą -sipo-: nisiposoma 'jeśli nie czytam'. W suahili nawet zaimki względne, podobnie do słowa przeczenia, wstawiane są do wnętrza słowa: nasoma 'czytam', niliyesoma 'ja, który czyta', tak samo jak zaimki: nilisoma 'czytałem', nilikisoma 'czytałem ją' (książkę). Czy naprawdę da się powiedzieć, że esperanto jest językiem aglutynacyjnym, gdy porówna się go z takim sposobem wyrażania się?

d) W japońskim i tureckim orzeczenie czasownikowe zawsze znajduje się na końcu zdania, natomiast w chińskim zwykle występuje ono pomiędzy podmiotem a dopełnieniem, jak najczęściej zdarza się w esperanto.

e) Na koniec, fakt, iż nasze zaimki dzierżawcze są w języku aglutynacyjnym przyrostkami bez formalnego związku z odpowiednim zaimkiem osobowym, jest dalszą cechą charakterystyczną największej liczby języków aglutynacyjnych, co nie występuje ani w esperanto, ani w chińskim. Przykładowo, w tureckim 'ja' to ben, lecz 'mój' to um, im, m, ım itp. z samogłoską zależną od samogłoski rdzenia. Z ben 'ja' i dost 'przyjaciel' nie można wydedukować, że 'mój przyjaciel' to będzie dostum. Porównawszy te dostum z jego odpowiednikiem w chińskim: 我的朋友 wode pengyou: 我 wo 'mi = ja', 的 de '-a = przymiotnik', 朋友 pengyou 'amiko = przyjaciel': mia amiko, natychmiast poczuje się, że esperanto jest bliższe temu ostatniemu niż jednemu z najbardziej typowych języków aglutynacyjnych.

HNP:

<< Można umieścić języki świata gdzieś w gamie pomiędzy językami izolującymi a syntetycznymi. Język aglutynacyjny jest specjalnym przypadkiem języka syntetycznego. Niektórzy mówią, że ekstremalnym przypadkiem są języki polisyntetyczne. Podałem jedną definicję języka izolującego. Inną jest to, że przeciętna liczba morfemów w słowie jest niska, tj. zbliża się do jednego. Aby zastosować tę drugą definicję, potrzebna jest jasna definicja 'słowa'.>>

Tak, taki układ gamiczny jest o wiele mądrzejszy od definiowania jedynie kilku sztywnych kategorii języków. Moje wrażenie wspólnoty pomiędzy esperanto i chińskim zakorzenia się w tym, że porównując języki i teorie ich klasyfikacji, wydaje mi się, – ponieważ badanie języka i używanie go jako tłumacz zmusiło mnie do usunięcia zwykłych kryteriów, z których wszystkie są przecież fantazyjne – że jedyną cechą, która pozwala rozróżnić języki takie jak chiński od innych, jest fakt, że jego morfemy prawie stuprocentowo są niezmienne. A jest to właśnie cecha, która charakteryzuje również esperanto. Tylko z tego powodu pomyślałem, że można powiedzieć, iż esperanto jest językiem izolującym, jeśli klasyfikuje się chiński jako typowo izolujący.

Co do definicji "słowa", to chińscy lingwiści wykonali wiele badań. Wymyślili testy podobne do tych, które zastosowałem w powyższym artykule. Istnieją bardzo jasno zdefiniowane reguły na temat transkrypcji w pinyin, które pozwalają na stwierdzenie, czy dane wyrażenie jest lub nie jest słowem. Pozostaje jednak kilka dyskutowanych punktów, które przypominają dyskusje prowadzone na temat niemieckiego i angielskiego. Czy World Health Organization to trzy słowa? Niemieckie tłumaczenie Weltgesundheitsorganisation zupełnie odpowiada tym trzem to samo znaczącym składnikom w tej samej kolejności, lecz jest zapisywane w postaci jednego słowa i jako takie jest traktowane (jako słowo złożone). Lecz zwykle nie ma wątpliwości co do tego, co jest słowem w języku chińskim, a w tym języku większość słów nie jest jednosylabowa. Chociaż nie mogę teraz znaleźć odpowiedniej statystyki na ten temat, sądzę, że przynajmniej 70, może 80 procent chińskich słów jest dwusylabowe, a zatem dwumorfemowe.

Z drugiej strony nie wierzę, że pojęcie "synteza" pomaga w naszym problemie. Jedną z najbardziej znamiennych cech esperanto jest to, że może ono stać się, wg gustu użytkownika czy pisarza, tak samo dobrze syntetyczne jak i analityczne. Można mówić, analitycznie, li venis al la kongreso per trajno (teoretycznie można by powiedzieć nawet jeszcze bardziej analitycznie: li estas veninta al la kongreso per trajno), lecz z tym samym znaczeniem, syntetycznie, kongresen li trajnis, lub, na wpół analitycznie i na wpół syntetycznie, li venis kongresen trajne. Przypomina mi się slogan Włoskiej Młodzieży Esperanckiej sprzed wielu lat: Kie paski ? Italuje!, który jest ogromnie syntetyczny, lecz którego znaczenie można łatwo wyrazić analitycznie: Kie restadi dum la paskaj festoj? En Italujo! Nie ma zatem sensu mówić, że esperanto jest analityczne, albo że jest syntetyczne. Posiada obie te cechy w takim stopniu swobody, który rzadko spotyka się w innych językach.

Lecz być może w tym przypadku nie używam pojęcia "syntetyczny" dokładnie w takim samym znaczeniu, jakie ma ono dla ciebie. Według mojego pojmowania tego konceptu stary, pisarski język chiński może być ogromnie syntetyczny. Jeśli chce się używać syntetyczności lub analityczności jako kryterium do klasyfikacji języka, to chiński już nie byłby izolującym, jeśli izolujący oznacza przeciwieństwo syntetycznego. Na przykład, pierwsze zdanie z  Dao de jing (Król Tao Te): 道可道非 常道 Dao kedao, fei chang dao jest bardziej syntetyczne niż jego tłumaczenie na inne języki. W rzeczywistości jest nieprzetłumaczalne, znaczy coś w rodzaju "Droga, która może być drogą, nie będzie nią wiecznie" lub "Słowo, które da się wypowiedzieć, nie jest słowem wiecznym". To prawda, że prawie kazde pismo pochodzące sprzed roku 1900 jest w języku. którym prawdopodobnie nigdy nie mówiono, w klasycznym chińskim języku pisanym, zwanym po chińsku 文言wenyan, dużo bardziej izolującym i syntetycznym od współczesnego języka mówionego. Język ten stworzono dla oczu, a nie po to, aby nim mówić, ponieważ w nim wszystko nadmiarowe jest wyeliminowane, natomiast aby można było zrozumieć język ze słuchu, chiński koniecznie potrzebuje rzeczy nadmiarowych z powodu swojego dużego ponad miarę braku różnorodności dźwięków (gama fonemów jest szczególnie wąska, a średni sylabo-morfem posiada setki homonimów).

JV:

<< Powiedziałeś, że esperanto jest o wiele bardziej trudne dla Chińczyka niż dla Francuza lub Niemca. Jak wytłumaczysz to, że wg ciebie esperanto pod wieloma względami przypomina chiński?>>

1. Chociaż w kilku względach budowa esperanto bardziej przypomina budowę chińskiego niż języków europejskich, to jednak bardzo wiele pozostaje dla Chińczyka bardzo obce. Podobieństwo odnosi się głównie do niezmienności cząstek językowych (morfemów), do sposobu łączenia ich ze sobą oraz do faktu, że cząstka precyzująca często poprzedza precyzowaną. Lecz w tym względzie język chiński jest ogromnie bardziej ekstremalny od esperanto. Na przykład, ponieważ zdanie względne precyzuje, musi ono w chińskim stać na przedzie. "Książka, którą czytałem" tłumaczy się za pomocą "ja-czytałem-przymiotnik (ta) książka".

2. Bardzo trudne dla Chińczyków jest stosowanie -is, -as, -os, -us, -i, ponieważ chiński funkcjonuje bez oznaczania czasów (oprócz osobnych słów, takich jak "teraz", "jutro", "pewnego razu"). Według chińskiego przyjaciela, wspaniałego esperantysty, który uczył się sam i nie znał innego języka niż chiński, to była dla niego najtrudniejsza część tego języka.

3. Innym problemem jest liczba mnoga. W chińskim jej nie ma w tym sensie, w którym my ją rozumiemy. Chociaż istnieją sposoby na oznaczanie, czy chodzi o liczbę pojedynczą, czy mnogą, zwykle się z nich nie korzysta (za wyjątkiem zaimków osobowych) lub są one wyrażane za pomocą bardzo różnych sposobów. Te dwa rodzaje znaczników – oznaczenia czasów oraz liczba mnoga – są tak podstawowe w esperanto, a tak trudne w użyciu przez Chińczyków, że potrzebne jest dużo czasu, dużo ćwiczeń, aby udało się im je przyswoić.

4. Wiele szczegółów gramatycznych esperanto jest zwykłą kopią języków europejskich i nie stosuje się do logiki rozumianej przez Chińczyka. Na przykład, wielu europejskich i amerykańskich esperantystów stosuje strukturę typu: Oni ne devas kraĉi sur la trotuaron – nie wolno pluć na chodnik (Zamenhof, na przykład, pisał: "mi ne devas malatenti tion" nie wolno mi na to nie zważać). No więc, dla chińczyka mi ne devas – nie muszę znaczy "nie jestem zmuszony, mogę, mam prawo, lecz również mam prawo tego nie robić, to nie jest mój obowiązek" (ponieważ zaprzeczenie stoi przed devas), właściwą formą byłoby dla nich: oni devas ne kraĉi, mi devas ne malatenti – musi się nie pluć, muszę nie lekceważyć. Orientowanie się w tych dziwnościach wymaga mnóstwa czasu oraz powtórek. A takich struktur jest całe mnóstwo. Inna przykład: li estas tro juna por kompreni – on jest zbyt młody, aby rozumieć. Dlaczego por – dla ? Fakt rozumienia nie jest celem jego zbytniej młodości! Dla Chińczyka byłoby bardziej do przyjęcia powiedzieć Li estas tro juna ol ke li povus kompreni – on jest zbyt młody niż, aby mógł zrozumieć.

5. Jednakże głównym problemem jest gigantyczny słownik esperanto, który często jest mylący dla Chińczyka. Np. język chiński posiada słowo 自立的 zìlìde, które oznacza "samodzielny" i jest dosłownym tłumaczeniem esperanckiego słowa "mem-star-a" (自 zì, 'mem = samo', 立 lì 'star- stać', 的 -de '-a = przymiotnik').  Bardzo proste dla Chińczyka. Lecz esperantyści w dziwny sposób wprowadzili i używają słowa aŭtonoma, które na pierwszy rzut oka dla Chińczyka rozkłada się na aŭto-nom-a i wtedy oznacza "związany z nazwami samochodów". Tak samo bardzo trudno Chińczykowi zrozumieć, że teologio nie jest "nauką  o herbacie". Chińczyk, który zobaczy tytuł książki Audrey'i Childs-Mee'i Esperanto aŭtodidakte, nawet po wielu miesiącach, być może nawet latach praktyki, nie ma pojęcia, o co tu chodzi i musi wyszukać tego słowa w słowniku. Gdyby autorka użyła memlerne, memstude, meminstrue lub sininstrue, to zrozumiałby on to natychmiast po kilku lekcjach. Wyuczenie się dużej części tego ogromnego słownictwa, które potrzebuje się do zrozumienia przeciętnego artykułu, jest czymś, co wymaga wielu godzin (lecz w porównaniu z taką samą potrzebą w języku angielskim esperanto jest dziecinną zabawą; szacuję, że dla Chińczyka angielski jest pięćdziesiąt razy trudniejszy od esperanto).

6. Również przestrzenie znaczeniowe esperanckich słów rzadko pokrywają się z chińskimi. Na przykład, zobacz w PIV, ile różnych znaczeń, niezwiązanych ze sobą posiadają słowa takie jak partio, ludi, poŝo, itp. Tylko mnóstwo czytając, przyswaja się te różne znaczenia tych słów. Dla tych, którzy wystarczająco długo uczyli się angielskiego, są one mniej trudne, ponieważ przestrzenie znaczeniowe odpowiednich słów angielskich zwykle zgadzają się z esperanckimi. Lecz jaki procent Chińczyków w takim stopniu zna język angielski?

7. Język chiński posiada "określniki" lub "słowa wskazujące kategorie", które należy wstawić pomiędzy liczbę lub zaimek wskazujący a rzeczownik. Prawdopodobnie rozwinęło się to w celu ułatwienia zrozumienia w języku z niewyobrażalną (dla człowieka z Zachodu) liczbą homonimów. Na przykład, aby powiedzieć 'trzy książki' należy wstawić pomiędzy 'trzy' 三 san a 'książka' 书 shu słowo 本 ben , które jest określnikiem dla książek: 'trzy książki' zatem to 三本书 sanben shu. Dla 'stołka', 椅子 yizì, określnikiem jest 把 ba: 'to krzesło' brzmi 这把椅子 zheba yizì. 'Jeden' to 一 yi, 'człowiek' to 人 ren, lecz 'jeden człowiek' to 一个人 yige ren. Prawdopodobnie nieobecność takiego systemu w esperanto nie zwiększa trudności tego języka dla |Chińczyka, chociaż może być odczuwana jako dziwny brak. Zacytowałem go tutaj tylko w celu uniknięcia wyobrażenia, że język chiński jest zbytnio podobny do esperanto. To jednak niczego nie ujmuje z podstawowego podobieństwa dzięki świadomej konstrukcji tego języka dokonanej przez Zamenhofa.

1. Przeczytawszy pierwszą wersję tekstu tutaj reprodukowanego, John C. Wells napisał mi w liście e-mail, że zwiodły go zwyczajowo powtarzane opisy i że od teraz będzie posiadał inne zdanie na temat funkcjonowania języka chińskiego.